Тафрик (тарҳ)

Санъати тафрик он аст, ки шоир ду чизро аз якдигар ҷудо мекунад ва ҳар кадомро ба ваҷҳи дигар аз ғайри дар миёни онҳо ҷамъ кардан шарҳ медиҳад:

Ӯ чун ту кай аст найсонӣ.
Зар кай борад абри найсонӣ

(Хусравӣ).

Шоир ин ҷо миёни абри найсонӣ (баҳор) ва мамдӯҳ (подшоҳ) ба боридан фарқ гузоштааст.

Тақсим

Ин санъат метавон гуфт, ки ба лаффу нашр бисёр монанд аст. Шоир дар мисрае ё байте якчанд чизро зикр мекунад, баъд аз он дар мисраъ ва ё байти дигар чанд чизи дигарро зикр менамояд, ки ба онҳо тааллуқ дорад ва ҳар кадомашро ба ҳар яке он чизҳои дар боло зикршуда ба таври тартибу таъин нисбат медиҳад. Фақат миёни лаффу нашр ва тақсим фарқ он аст, ки дар лаффу нашр монандӣ тақсим изофат — нисбат ва таъин нест:

Ҳаст хатташ фарози орази ӯ,
Он яке абру он яке гулнор.

Яъне абр ба хат ва гулнор ба ораз тааллуқ дорад, аввалӣ ба аввалӣ ва дуюмӣ ба дуюмӣ тааллуқ дорад.

Ба ман намуд рухӯ чашму зулфакон дилбар:
Яке ақиқу дуввум наргису севвум анбар,
Ақиқу наргису анбарш бистаданд¹ аз ман:
Яке ҳаёту дуввум қуввату сеюм пайкар.
Ҳаёту қуввату пайкар се поя буд маро:
Яке заифу дуввум қосиру севвум лоғар,
Заифу қосиру лоғар шавад ба меҳнати ишқ:
Яке сипеҳру дуввум кавкабу сеюм гавҳар.

(Адиб Собири Тирмизӣ).

Гаҳе афтад, гаҳе ҷӯшад, гаҳе тобад, гаҳе рахшад Сари марду раги хуну сари румҳу² дами ханҷар.

(Абдулвосеи Ҷабалӣ).

Миёни олиму ҷоҳил ҳамин қадар фарқ аст,
Ки он кашиданонан асту ин гусастамаҳор.

(Бедил).

__________________________ ¹ Бистаданд — аз масдари ситодан, ки ба маънои гирифтан аст.
² Румҳ — найза.