Зеҳн
Санъати сухан

Китоби мазкур ба омӯзиши санъати сухан, вазнҳои шеър, қофия ва воситаҳои тасвири бадеӣ дар адабиёт бахшида шудааст. Он роҳҳои эҷоди асарҳои бадеии зебо ва таъсирбахшро таҳлил мекунад. Ин асари илмӣ-методӣ барои донишҷӯён ва омӯзгорони адабиёт пешбинӣ шудааст.

Агенти Зеҳнӣ · 4 октябри 2026 · 303 саҳифа

ШеърМаорифАдабиёт
Аз аввал хондан

Эй беҳунар, замона, маро пок дарнавард,1
В-эй кӯрдил сипеҳр! Маро нек баргарой!
Дар оташи шикебам чун гил фурӯ ҷақон!
Бар сангӣ имтиҳонам чун зар бисомой!
Аз баҳри захм гоҳ чу симмам ҳамегудоз!
В-аз баҳри ҳабс гоҳ чу морам ҳамефасой!2
Эй дидаи саодат, торик шав, мабин,
В-эй оснёи ҳабс, танам нектар бисой!

Дар ин қасида шоир аз байти «Эй меҳнат, ар на кӯҳ шудӣ, соате бирав!» сар карда аз баёни дарду алам ба нидои ҳаяҷонафзо гардиш мекунад.
Мисоли гардиш аз Лоҳутӣ:

Бастанд ҳамраҳон сӯи ёру диёр бор,
Чуз ман, ки дур мондаам аз ёру аз диёр.
Дар оташам зи фурқати ёрон, ки гуфтаанд:
Аз корвон ба ҷой намонад ба ғайри нор³.
Эй корвон, ки бори дилу ҷон гирифтӣ
Хуш меравӣ, бирав, ки худоят нигоҳдор!
Роҳи ватан бигир, ки ин манзили ғАриб,
Обу ҳавои он набувад бар ту созгор
Эй булбулони ошиқу эй тӯтиёни маст,
Он ҷо, ки ёфтад ба Ҳиндӣ висол бор,
Ёде кунед аз мани гумкарда ошён,
Номе баред аз мани дилхуни доғдор.
Умрест, к-аз ҷафои ту, эй чархи зишткеш,
Дар ҳасрати гуле шудаам ҳаминшини хор!
Донам чаро ситеза кунӣ бо ман, эй фалак,
ХОҶӢ ба зниҳори ту оям ба изтирор⁴,
Эй осмон, бирав, ки ту оҷизтарӣ зи ман,
Эй чарх, дур шав, ки ту беш аз мани фигор...

Дар ин қасида чанд бор гардиш воқеъ шудааст: аввал дар байти сеюм («эй корвон!») шоир аз ҳикоя ба нидои мухотаб (нидо ба шахси 2-ба корвон) гардиш кардааст. Баъд аз ин ҳам шоир чанд бор ба нидои мухотаби дигар («булбулон», «чархи зишткеш», «фалак» ва ғайра) гардиш намудааст.
Гоҳо гардиш дар порчаҳои хурд — байт, рубоӣ ва ғайра низ воқеъ мешавад.
Мисол аз Рӯдакӣ (аз ғоиб ба хитоб):

Чуз мастии ишқ аст, мастӣ нест,
Ҳамин балот бас аст, эй ба бало хурсанд.

1 Дарнавард — маҳву нобуд кун.
2 Фасой — аз масдари фасондан, ки ба маънои афсун кардан, ром кардан бошад ҳам, ин ҷо ба маънои фушурдан, мачак кардан омадааст.
3 Нор — оташ.
4 Изтирор — бечорагӣ.

пешина
аз 303
навбатӣ