Шаклҳои тасрифӣ ва ғайритасрифии феъл

Ҳамаи шаклҳои феълӣ ба ду гурӯҳи калон ҷудо мешаванд. Гурӯҳи якум феълҳои тасрифӣ ном дорад. Ин гуна феълҳо бо бандакҳои шахсии феълӣ ва хабарӣ тасриф меёбанд. Ба ин гурӯҳ феълҳои дорои категорияи шахсу шумора, тарз, намуд, замон ва сиға дохил мешаванд ва дар ҷумла одатан хабар шуда меоянд.

Гурӯҳи дуюмро шаклҳои тасрифнашавандаи феъл ташкил медиҳанд. Ба ин гурӯҳ масдар, сифати феълӣ ва феъли ҳол дохил мешавад. Ин гурӯҳ баробари соҳиб будан ба баъзе категорияҳои грамматикии феъл дорои хусусиятҳои ҳиссаҳои номии нутқ ҳам мебошад. Аз ин ҷиҳат масдар ва сифати феълиро шаклҳои номии феъл низ меноманд. Чунин шаклҳои феълӣ дар ҷумла ба вазифаҳои гуногуни синтаксисӣ меоянд.

Ба ҳамин тариқ, дар забони тоҷикӣ системаи мураккаби шаклҳои феълӣ мавҷуд аст, ки асоси он аз чор гурӯҳи зерини феъл иборат мебошад:

1. Шаклҳои тасрифии феъл. Ин шаклҳои феълӣ аз рӯи шахсу шумора тағйир меёбанд ва дорои тарз, намуд, замон, сиға ва дигар категорияҳои феълӣ мебошанд. Шаклҳои тасрифӣ шаклҳои шахсии феъл низ номида мешаванд.

2. Масдар. Масдарҳо тарзу намуд ва баъзе аломатҳои дигари феълро ифода карда метавонанд (масалан: монда, гузаранда, бевосита, бавосита ва ғ.).

3. Сифати феълӣ. Ин шакли номии феъл дорои тарз, замон ва намуд мебошад.

4. Феъли ҳол. Ин шакли феълӣ намудро ифода карда метавонад.

Ҳамаи ин шаклҳои феълӣ асоси ташкилдиҳандаи системаи мураккаби шаклҳои феълии забони адабии ҳозираи тоҷик мебошанд, ки ду асоси феълӣ қисми муҳими онҳост.

АСОСҲОИ ФЕЪЛ

Дар забони тоҷикӣ шаклҳои феълӣ миқдоран бисёр ва гуногун буда, системаи муайяни устувор доранд.

Феъл ду асос дорад ва ҳамаи шаклҳои феълии забонамон аз ҳамин ду асос сохта мешаванд: асоси замони ҳозира ва асоси замони гузашта.

Асоси замони ҳозира амалеро мефаҳмонад, ки ба замони ҳозира ва ё бештар ба замони оянда мансуб аст. Асоси замони ҳозира бо шахси дуюми танҳои феъли фармоиш (сиғаи амрӣ) як аст. Чунончи: хон, навис, рез, дав, бин, о(й) ва ғайра. Шаклҳои замони ҳозира-оянда, аорист, феъли фармоиш