Зеҳн
Ҷаҳони Тоҷикон

Агенти Зеҳнӣ · 2 ноябри 2026 · 335 саҳифа

Таърих
Аз аввал хондан

Чин паҳн шуд (қад-қади Шоҳроҳи абрешим). Соли 762, вақте ки хоқони уйғур пас аз кӯмак дар фурӯ нишондани исён дар Чин ба хона баргашт, ӯ аз он ҷо коҳинони монавиро, ки иборат аз суғдиён буданд, бо худ бурд. Монавия дини давлатии уйғурҳо шуд ва дар тӯли панҷ аср (аз асри VII то асри ХІІ) чунин боқӣ монд. Аз ин рӯ, шумораи зиёди дастхатҳои монавӣ, ки бо забони суғдӣ (уйғурӣ) навишта шудаанд, дар Муғулистон, ҳавзаи Тарим ва Чин ба вуҷуд омада, паҳн шуданд. Дар байни дастхатҳои сершумори дар ибтидои асри ХХ дар «Ғори Ҳазор Буддо»-и Могао (наздики Дунхуани Чин) кашфшуда, дастхатҳои манихеии суғдӣ низ буданд. Чуноне таҳқиқоти мутахассисони эроншинос дар қиёс муайян намудаанд, баъзе истилоҳоти тақвимӣ дар ин дастхатҳо бо истилоҳоти тақвимӣ-астрономии Хоразм ва Суғд дар асарҳои олими бузург Берунӣ низ суғдӣ будаанд. Аз ин рӯ, дар асоси ин муқоиса (соли 1904) забони ҳамаи ин дастхатҳои монавӣ бо номи суғдӣ дониста шуд.
Тибқи «Таърихи Кембриҷи Эрон» (бо такя ба «Феҳрист»-и нависандаи машҳури Шарқ Ибни ал-Муқаффаъ), дар Эрон дар солҳои охири давлати Сосониён панҷ забон мавҷуд буданд:
паҳлавӣ, забони давлати Паҳла (Мидияи қадим, ки онро арабҳо Ҷибал меномиданд); дарӣ, забони пойтахти давлат (Тайсафун), форсӣ, забони мубадон (коҳинони зардуштӣ) ва олимон, сурёнӣ, ки бо он дар минтақаи Савад ва хузии Хузистон муошират мекарданд. Аз инҳо дутоаш эронӣ нестанд: суриёнӣ, оромӣ аст, забони аҳолии Месопотамия (Ироқ) ва хузӣ, эҳтимолан, боқимондаҳои Эломи бостонист. Забони расмии давлатӣ ва дини зардуштӣ, зоҳиран, форсӣ (форсии миёна баъдтар бо номи паҳлавӣ шӯҳрат дошт) буд ва бо забони дарӣ на танҳо дар пойтахт, балки, эҳтимолан, дар аксари қисмати империя гуфтугӯ

пешина
аз 335
навбатӣ