такрор мекарданд, чун монеаи асосӣ дар таҳкими ғояҳо ва кӯшишҳои ҷудоихоҳонаи ҳокимони маҳаллӣ буданд. Бо фаъолияти онҳо ҳукумати марказӣ бо сарварии як вазири донишманд «набзи»
ҳаёти иҷтимоӣ ва иқтисодии маҳаллиро назорат мекард.
Амирони Сомонӣ ягонагии ду қисмати бузурги як кишвари азимро, ки табиатан (аниқтараш тавассути ҳавзаи Амударё) ба Варорӯд ва Хуросон тақсим шуда буд, пурра дарк мекарданд, ки минтақаҳои дигари хурд низ ба он ҷалб гардида буданд. Онҳое, ки дар Варорӯд буданд, то рӯзҳои охири мавҷудияти аморат ба интихоби волии Хуросон ва некӯаҳволии минтақа диққати асосӣ медоданд. Ҳифзи субот дар ин ҳастаии дуҷонибаи макони зисти мардуми тоҷик ва ҳамсоягони наздики онҳо шукуфоии тамоми давлати Сомониёнро таъмин менамуд. Чунин нишона собит гардид, ки аз даст додани Хуросон аз ҷониби амири охирин Абдумалики II дар баҳори соли 999 боиси аз даст рафтани тамоми қудрату давлат дар тирамоҳи ҳамон сол гардид. Зарбулмасали машҳури «хонаи тақсимшуда, фурӯ мерезад» ба ин қазия хеле мувофиқ аст.
Муттаҳидсозии тамоми минтақаҳои тоҷикон дар давраи Сомониён дар доираи як давлати мутамарказ ва рӯзгори осоиштаи нисбатан тӯлонии онҳо дар тӯли зиёда аз як аср, дар якҷоягӣ бо ҷунбишҳои оммавии ҳаракатҳои муҳоҷиратии қаблӣ аз Хуросон, Эрон ва Ироқ ба Варорӯд (ватани аслии тоҷикон) заминаҳоеро ба вуҷуд оварданд, ки дар онҳо пайдоиши нисбатан зуд ва устувори халқи тоҷик имконпазир гардид. Ба ҷойи халқиятҳои гуногуни суғдиён, бохтариён (тохаристониҳо), бадахшониҳо, хуросониён, сакоиҳо, хоразмиён, фарғонагиҳо ва бисёр дигарон, як этноними ягона – тоҷик пайдо шуд.
Ба андешаи мо, раванди ташаккулли таркиби этникии халқи тоҷик ҳам аз рӯйи хусусиятҳои ибтидоӣ (аз лотинӣ primordialis – «ибтидоӣ») ва конструктивӣ (конструксиясозӣ) идома дошт, вақте