пуршарафи давлати Сомониён буд, ки аз падарони бунёдгузори худ умри бештар дида, вақте ки ҳар як сулолае (аксаран бо забони хориҷӣ), ки ба ҷойи ӯ ё ворисонаш омада, ӯро иваз мекарданд, пас бо парҳезкорӣ на танҳо онро муҳофизат мекард, балки кӯшиш мекард ба он ҷараёни нав ё дурахши нав ворид кунанд, то ки ба таври беҳтар тақлид кунанд.
Ин мерос, ки аз ҷониби мо стратегияи Сомониён «Ҷаҳони Тоҷикон» ном гирифт, дар тӯли зиёда аз як аср ташаккул ва сайқал ёфтааст, натанҳо дар тамаддуни мусулмонӣ, балки дар тамоми Ховари Миёна низ фарқ карда меистад. Он ҳоло ҳам мунтазири муҳаққиқони худ мебошад. Маҳз кушодагии мардуми тоҷик буд, вақте ки қисматҳои таркибии он, то анҷоми пайдоиши миллати худ барои тамоюлҳои фарҳангии нав ба ҷомеаи ҷаҳонӣ намунаи нодири муколамаи кушодаи байни тамаддунҳоро доданд. Буддоиёни собиқи Бармакӣ ба қалби хилофат, ба пойтахти нави ҷаҳони ислом анъанаи ҳинду-буддоии дарки ҷаҳонро оварданд; хуросониҳои Абумуслим, ки бо қабилаҳои бесаводи араб паҳлӯ ба паҳлӯ барои паҳн кардани дини нав мубориза мебурданд, онҳоро бо забони тоҷикӣ ва маросиму суннатҳои худашон шинос карданд; хуросониён ва варорӯдиён, ки барои бунёди пойтахти нави давлати исломи (Бағдод) ва ороиши он даъват карда шуда буданд, ба фаъолияти тарҷумаи асарҳои қадимаи юнон ва сириягӣ машғул шуда, бо ин васила идомаи рушди бонизоми тамаддунии инсониятро таъмин карданд; илоҳиётшиносони тоҷик дар радифи арабҳо ва халқҳои дигар достонҳои (ҳадисҳои) пайғамбари бузургро дақиқона ҷамъоварӣ ва рамзгузорӣ карданд; Сомониён бошанд, ислом, фарҳанги мусулмонӣ ва малакаҳои ҳукуматдориро дар паҳновари Дашти Бузург ва дар масири Роҳи Бузурги Абрешим паҳн карда, минтақаи фарҳангии худро ба самти шимол, шимолу ғарб ва шимолу шарқ васеъ карданд. Муҳимтар аз ҳама, мардуми тоҷик, ки аз анъанаи «нафрат»-и навиштани зардуштӣ раҳо ёфта, ба