АФКОРИ СИЁСӢ ВА ҲУҚУҚИИ МАОРИФПАРВАРИ ТОҶИК АҲМАДИ ДОНИШ
Асри XIX ва ибтидои асри XX барои халқҳои Осиёи Миёна, бахусус барои мардуми тоҷик, давраи таҳаввулоти амиқи сиёсӣ, иҷтимоӣ ва зеҳнӣ буд. Дар ин марҳилаи тақдирсоз, дар баробари бӯҳрони амиқи дохилии аморатҳои феодалӣ ва таҷовузи низомии империяи Русия, ҷараёни нави фикрӣ бо номи маорифпарварӣ ба арсаи таърих қадам ниҳод. Ин ҷараён, ки сарчашмааш аз афкори мутафаккирони бузурге чун Аҳмади Дониш гирифта, дар фаъолияти ҷадидон таҷассум ёфт, кӯшиши посух додан ба чолишҳои мураккаби замон, дарки сабабҳои ақибмондагӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои наҷоти миллат буд. Барои фаҳмидани моҳияти афкори сиёсӣ ва ҳуқуқии ин равшанфикрони замон, таҳлили вазъияти таърихие, ки ин афкор дар он ташаккул ёфтаанд, аҳамияти аввалиндараҷа дорад.
Калидвожаҳо: Аҳмади Дониш, фаъолияти ҷадидон, Аморати Бухоро, Осиёи Миёна, Рисолаи таърихӣ, ҷараёни ҷадидия, мероси маорифпарварон
Дар асри XIX Аморати Бухоро, ки таҳти идораи сулолаи манғития қарор дошт, дар ҳолати бӯҳрони амиқи сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодӣ қарор дошт. Низоми давлатдорӣ монархияи мутлақа буд, ки дар он ҳокимияти амир амалан бемаҳдуд буда, танҳо ба таври расмӣ бо меъёрҳои шариати ислом танзим мешуд. Сохтори идорӣ мураккаб ва номуназзам буд. Пас аз амир, ки соҳибихтиёри мутлақ ба ҳисоб мерафт, мансаби баландтарин қӯшбегӣ (сарвазир) буд, ки тамоми корҳои маъмурӣ ва хоҷагиро идора мекард. Дар дарбор мансабҳои дигаре чун иноқи калон (барои қироати фармонҳо) ва кӯкалтош (масъули ҷосусӣ) вуҷуд доштанд, ки низоми идораи дарбориро ташкил медоданд.
Аморат аз ҷиҳати маъмурӣ ба вилоятҳо (бекигариҳо) ва туманҳо тақсим шуда буд, ки аксаран аз ҷониби хешовандон ва наздикони амир идора мешуданд. Ин ҳолат аз як тараф ба тақвияти ҳокимияти марказӣ мусоидат мекард, аммо аз ҷониби дигар, боиси худсарӣ ва зулми беандозаи ҳокимони маҳаллӣ мегардид.
Вазъи иҷтимоӣ ниҳоят вазнин буд. Зулму истибдоди феодалӣ, ки бо системаи андозҳои гарон ба монанди хироҷ, закот, танобона ва боқипулӣ
ҳамроҳ буд, деҳқонон ва косибонро ба ҳолати қашшоқии шадид оварда расонида буд. Деҳқонон маҷбур мешуданд, ки барои пардохти андозҳо аз сарватмандон бо фоизҳои баланд қарз гиранд, ки ин аксаран ба хонахаробии онҳо меанҷомид. Дар шаҳрҳои калон ғуломфурӯшӣ ва истифодаи меҳнати маҷбурӣ (қарачирик) як падидаи маъмулӣ буд, ки аз сатҳи пасти рушди иҷтимоии ҷомеа шаҳодат медод. Ин вазъияти ноумедкунанда дар эҷодиёти шоири ҳамзамони Аҳмади Дониш, Ёрӣ, ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки бо сӯзу гудоз аз бедодии замон ва ҳоли парешони мардум шикоят мекунад. Задухӯрдҳои доимии байни давлатҳои минтақа – аморатҳои Бухоро, хонигариҳои Хева ва Қӯқанд – онҳоро ба гирдоби рукуд ва инқироз кашида, заиф гардонида буд.
Дар чунин шароити бӯҳрони дохилӣ, аз миёнаҳои асри XIX таҳдиди омили беруна – таҷовузи империяи Русия – ба авҷи худ расид. Русия, ки аз замони Пётри I ба минтақа таваҷҷӯҳи стратегӣ дошт, бо сабаби рушди муносибатҳои капиталистӣ дар дохили кишвар ва рақобати геополитикӣ бо Англия, ба забти Осиёи Миёна оғоз кард. Дар натиҷаи як қатор амалиёти ҳарбӣ, ки бо шикасти лашкари бесарусомон ва суст мусаллаҳи аморат анҷом ёфт, қисми зиёди Осиёи Миёна ба тасарруфи Русия даромад.
Аморати Бухоро истиқлолияти худро дар сиёсати хориҷӣ комилан аз даст дод ва дигар наметавонист бо давлатҳои ҳамсоя мустақилона муносибат кунад. Дар Бухоро "Агенти сиёсии императории Русия" таъсис дода шуд, ки фаъолияти амир ва ҳукумати ӯро назорат мекард. Ҳатто таъини валиаҳди тахти Бухоро аз ирода ва ризоияти подшоҳи рус вобастагӣ пайдо кард. Дар натиҷа, амирони охирини манғит, ба монанди амир Музаффар, ба ҳомиёни содиқи сиёсати мустамликадорӣ табдил ёфтанд, то ҷое ки генерал- губернатори Туркистон К.П. Кауфман ӯро "беҳтарин ҳокими уездии ман" номида буд.
Иқтисодиёти аморат пурра ба манфиатҳои империяи Русия тобеъ карда шуд. Хатҳои гумрукии байни Русия ва Бухоро барҳам дода шуда, сарзамин ба бозори умумирусӣ кашида шуд. Соли 1893 бо талаби Русия сикка задани тангаи нуқраи бухороӣ қатъ карда шуд, ки ин яке аз нишонаҳои асосии истиқлолияти давлатдориро аз байн бурд.
Ҳамроҳшавӣ ба империяи Русия боиси ворид шудани унсурҳои нав гардид. Дар шаҳрҳо чопхонаҳо (1868, Тошканд), китобхонаҳои оммавӣ (1870, Тошканд), рӯзномаи нахустин "Туркестанские ведомости", 1870), мактабҳои русии маҳаллӣ, муассисаҳои тиббӣ ва дорухонаҳо пайдо шуданд. Инчунин, сохтмони роҳи оҳан ва пайдоиши корхонаҳои хурди саноатӣ муносибатҳои иҷтимоиро тағйир дод.
Маҳз дар ҳамин заминаи мураккаб ва зиддиятнок афкори маорифпарварӣ ташаккул ёфт. Истилои Русия, аз як тараф, як фоҷиаи миллӣ буд, ки боиси аз даст рафтани истиқлолият ва истисмори бераҳмонаи иқтисодӣ гардид. Аммо аз тарафи дигар, он ба таври ғайричашмдошт ҳамчун як катализатори тағйирот амал кард. Он низоми асримиёнагӣ ва рукудзадаи аморатро ба ларза овард ва бо ворид кардани унсурҳои муосири идоракунӣ, технология ва фарҳанг, як навъ "оина"-ро пеши рӯи ҷомеаи Бухоро гузошт, ки дар он ақибмондагии худаш ба таври возеҳ намоён шуд. Зиёиёни пешқадам, ки бо ин тағйирот рӯ ба рӯ шуданд, ба андеша фурӯ рафтанд. Онҳо сабабҳои аслии шикаст ва ақибмондагиро на танҳо дар қудрати низомии Русия, балки дар ҷаҳолати дохилӣ, фасоди дастгоҳи давлатӣ ва таассуби динӣ медиданд. Маҳз ҳамин муқоисаи шадиди байни "кӯҳна" ва "нав" ва дарки фоҷиаи вазъи мавҷуда заминаи асосии зеҳниро барои пайдоиши афкори ислоҳотхоҳонаи Аҳмади Дониш ва баъдтар ҳаракати ҷадидия фароҳам овард.
Аҳмад Махдуми Дониш (1827-1897) ҳамчун ситораи дурахшони осмони фикри асри XIX-и Осиёи Миёна эътироф шуда, саромади ҷараёни маорифпарварӣ ва бунёдгузори афкори ислоҳотхоҳии сиёсӣ ва ҳуқуқӣ дар минтақа ба шумор меравад. Фаъолият ва осори ӯ посухи амиқи зеҳнӣ ба бӯҳрони аморати Бухоро ва чолишҳои замони нав буд. Афкори ӯ, ки дар натиҷаи мушоҳидаҳои бевосита аз ҳаёти дарбор, омӯзиши амиқи мероси илмӣ ва сафарҳо ба империяи Русия ташаккул ёфтааст, як барномаи мукаммали ислоҳоти давлат ва ҷомеаро дар бар мегирифт.
Шоҳасари Аҳмади Дониш, ки бо номи шартии "Рисола ё мухтасаре аз таърихи салтанати хонадони манғития" машҳур аст, на танҳо як солномаи таърихӣ, балки як асари таҳлилии сиёсӣ ва памфлети тезутунди иҷтимоӣ мебошад. Дар ин асар Дониш бо ҷасорати беназир ва бо истифода аз забони кинояомезу ҳаҷвӣ низоми идораи амирони манғитро мавриди танқиди сахт қарор медиҳад. Ӯ бебунёдӣ, ноустуворӣ, зулм ва фасоди ҳокимияти амирон, бахусус давраи ҳукмронии амир Музаффарро (1860-1885), ки худ шоҳиди он буд, бо далелҳои мушаххас фош мекунад.
Ба ақидаи Дониш, сарчашмаи асосии тамоми бадбахтиҳо ва ақибмондагии аморат дар ҷаҳолат, тангназарӣ ва бемаърифатии худи ҳокимон ва атрофиёни онҳо нуҳуфтааст. Ӯ бо нафрат менависад, ки амирону амалдорон танҳо ба чаҳор чиз машғуланд: "хӯрдан, ридан, ҷамъ кардан ва асп давондан". Ин танқиди сахт аз мавқеи як мутафаккире садо медод, ки солҳои зиёд дар дарбор хидмат карда, тамоми пастию баландиҳои онро аз наздик мушоҳида намуда буд ва аз бесарусомонии усули давлатдорӣ ба дод омада буд. Ӯ дар "Рисолаи таърихӣ" ҳодисаҳоеро интихоб ва тасвир мекунад, ки ноустувории пояҳои давлати манғитиёнро баръало нишон медиҳанд ва бо ин роҳ ба хулосае меояд, ки чунин низоми бар зулму ҷаҳолат асосёфта оянда надорад.
Агар "Рисолаи таърихӣ" ташхиси бемориҳои давлат бошад, пас асари дигари ӯ "Рисола дар назми тамаддун ва таовун" (таълиф тақрибан 1870-1873) як барномаи мукаммали табобат ё ислоҳоти он аст. Ин асар, ки пас аз сафари дуюми Дониш ба Петербург навишта шудааст, як лоиҳаи воқеии ислоҳоти конститутсионӣ барои аморати Бухоро мебошад. Пешниҳодҳои калидии Дониш дар ин рисола, ки барои замони худ комилан инқилобӣ буданд, иборатанд аз:
* Маҳдуд кардани ҳокимияти мутлақи амир: Дониш пешниҳод мекард, ки ҳуқуқ ва салоҳиятҳои амир бояд дар асоси қонуни муайян (як навъ конститутсия) маҳдуд карда шаванд. Ин гузариш аз монархияи мутлақа ба монархияи машрута (конститутсионӣ) буд, ки дар он ҳоким на болотар аз қонун, балки дар доираи он амал мекунад.
* Таъсиси маҷлиси машваратӣ: Яке аз пешниҳодҳои ҷасуронаи ӯ таъсиси як ниҳоди машваратии шабеҳи парламентҳои аврупоӣ буд. Дар ин маҷлис бояд намояндагони табақаҳои гуногуни аҳолӣ (уламо, тоҷирон, сарбозон, ашроф) ширкат варзида, дар ҳалли масъалаҳои муҳими давлатӣ райъ ва андешаи худро изҳор намоянд. Қарорҳои муҳим бояд дар ҳамин машваратхона баррасӣ шуда, сипас аз ҷониби амир тасдиқ мегардиданд.
* Ташкили низоми вазоратҳо: Барои бартараф кардани идораи худсарона ва бесарусомон, Дониш ҷорӣ намудани як сохтори муназзами идориро дар шакли вазоратҳо пешниҳод мекард. Ҳар як вазорат бояд барои соҳаи муайяни ҳаёти давлат (молия, артиш, корҳои дохилӣ ва ғайра) масъул бошад. Ин имкон медод, ки аз идораи худсаронаи як шахс ба идораи коллективӣ ва масъулиятнок гузашта шавад.
Ин ғояҳо, ки бешубҳа аз мушоҳидаи сохтори давлатии Русия ва омӯзиши таҷрибаи кишварҳои аврупоӣ сарчашма мегирифтанд, барои амири мустабид ва дарбори муҳофизакори ӯ ғайриқобили қабул буданд. Амир Музаффар ин пешниҳодҳоро ҳамчун таҳдид ба ҳокимияти худ арзёбӣ карда, онҳоро рад намуд ва худи Донишро бо баҳонаи таъин кардан ба вазифаи қозӣ ба манотиқи дурдасти аморат бадарға кард.
Меҳвари асосии тамоми таълимоти сиёсӣ ва ҳуқуқии Аҳмади Дониш мафҳуми адолат мебошад. Ӯ бар ин бовар буд, ки пояи ҳар як давлати устувор ва ҷомеаи солимро адолат ташкил медиҳад. Дар "Рисола дар назми тамаддун ва таовун" ӯ даҳ шарти асосиро барои подшоҳи одил пешниҳод мекунад, ки онҳо синтези ахлоқи исломӣ ва мантиқи ақлонии дунявӣ мебошанд. Муҳимтарини ин шартҳо инҳоянд: подшоҳ бояд ҳамеша худро ба ҷои раияти шикояткунанда гузорад; ҳукми одилона барорад ва аз хашми норозиён натарсад; аз зулму ситам парҳез кунад, зеро зулм боиси харобии мулк мегардад; ва барои аъмоли ношоистаи мансабдоронаш худро масъул бидонад.
Дониш низоми судии мавҷудаи аморатро шадидан танқид мекард. Ӯ қозихонаҳои Бухороро, ки бояд маркази адолат мебуданд, ба лонаи фасод, ришвахорӣ, беадолатӣ ва тафсири ғаразноки шариат табдил ёфта буданд, мазаммат менамуд. Гуманизми ӯ ҳатто дар танқиди усулҳои ҷазои ҷисмонӣ дар мактабҳо зоҳир мешавад, ки онро барои саломатии ҷисмонӣ ва рӯҳии кӯдакон зараровар меҳисобид.
Таҷрибаи сафар ба Русия ба афкори ҳуқуқии ӯ таъсири амиқ гузошт. Ӯ бо тааҷҷуб ва эҳтиром қайд мекард, ки русҳо "корҳоро дар асоси тартиботи муайян ҳал мекунанд" ва "қонуни онҳо ба зӯроварӣ асос наёфтааст". Ин мушоҳида ӯро ба хулоса овард, ки барои Бухоро на танҳо ҳокими одил, балки як низоми ҳуқуқии муназзам, устувор ва ғайришахсӣ зарур аст, ки дар он қонун барои ҳама, ҳатто барои худи амир, яксон бошад.
Таълимоти Аҳмади Дониш як падидаи нодир дар таърихи афкори Осиёи Марказӣ мебошад. Ӯ кӯшиш намекард, ки анъанаи исломиро комилан рад кунад, балки мехост онро аз таассуб, хурофот ва тафсирҳои ҷоҳилона тоза карда, бо ақл (rationalism) ва талаботи замон мутобиқ созад. Лоиҳаи ислоҳоти ӯ, дар асл, як кӯшиши бунёди "монархияи исломии мунаввар" буд, ки дар он ҳоким ҳам масъулияти динӣ дорад ва ҳам бо сохторҳои муосири дунявӣ (парламент, вазоратҳо) маҳдуд шудааст. Таҳаввули фоҷиавии афкори ӯ аз як ислоҳотхоҳи содиқ, ки ба амир умед мебаст, ба як мунаққиди оштинопазир, ки нобудии сулоларо пешгӯӣ мекард, нишон медиҳад, ки чӣ гуна нокомии ислоҳот "аз боло" метавонад заминаро барои афкори
инқилобии "аз поён" фароҳам оварад. Маҳз ҳамин мероси зеҳнии Дониш буд, ки роҳро барои ҷараёни ҷадидия, ки дигар ба ислоҳ шудани амир бовар надошт, ҳамвор кард.
Дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX дар муҳити зиёиёни бедоргаштаи Осиёи Миёна ҷараёни нави иҷтимоӣ-сиёсӣ ва фарҳангӣ бо номи ҷадидизм (аз калимаи арабии "ҷадид" нав) ба вуҷуд омад. Ин ҷараён, ки дар ибтидо ҳамчун ҳаракати ислоҳоти маориф оғоз шуда буд, ба зудӣ ба як қувваи сиёсии мухолифи низоми амирии Бухоро ва тартиботи мустамликадорӣ табдил ёфт. Фаъолияти ҷадидон ба муқобили зулми иҷтимоӣ, хурофоту ҷаҳолат, ҳокимони бесалиқа ва уламои мутаассиб равона шуда буд.
Пайдоиши ҷараёни ҷадидия натиҷаи таъсири мутақобилаи якчанд омилҳои дохилӣ ва берунӣ буд. Сарчашмаҳои асосии ғоявии онро метавон ба таври зерин гурӯҳбандӣ кард:
* Мероси маорифпарварии Аҳмади Дониш: Аксари муҳаққиқон барҳақ Аҳмади Донишро пешрав ва асосгузори зеҳнии ҷараёни ҷадидия мешуморанд. Ғояҳои ӯ дар бораи зарурати ислоҳоти давлат, танқиди аморат, тарғиби илму маърифати дунявӣ ва омӯхтани таҷрибаи Русия барои ҷадидон ҳамчун як барномаи асосӣ хидмат кард.
* Таъсири ҷараёнҳои ислоҳотхоҳии беруна: Ҷадидони Осиёи Миёна бо ҷараёнҳои ислоҳотхоҳии дигари ҷаҳони ислом, бахусус бо ҷадидони тоторҳои Қрим ва Поволжйе, ки пешвои онҳо Исмоил Гаспринский буд, робитаи зич доштанд. Инчунин, ғояҳои маорифпарварони Туркияи усмонӣ, Эрон ва кишварҳои араб тавассути матбуот ва сафарҳои мутақобила ба минтақа ворид шуда, ба афкори зиёиёни маҳаллӣ таъсири амиқ мерасонданд.
* Воқеияти нави иҷтимоӣ-иқтисодӣ: Тавре қайд шуд, ҳамроҳшавӣ ба империяи Русия боиси рушди муносибатҳои молию пулӣ, пайдоиши синфи нави тоҷирон ва зиёиёни дорои тафаккури муосир гардид. Ин табақаи нав дигар намехост дар чорчӯбаи низоми кӯҳнаи феодалӣ зиндагӣ кунад ва ба тағйирот ниёз дошт.
Ду абзори асосӣ дар дасти ҷадидон барои паҳн кардани ғояҳои худ хидмат мекарданд: мактаб ва матбуот. Онҳо ба ҷои мактабҳои кӯҳнаи динӣ, ки дар онҳо таълим ба азбаркунии матнҳои динӣ асос ёфта буд, "мактабҳои усули нав"-ро таъсис доданд. Дар ин мактабҳо дар баробари улуми динӣ, фанҳои дунявӣ ба монанди ҳисоб, ҷуғрофия, таърих ва забони русӣ бо усулҳои нави педагогӣ таълим дода мешуданд. Ҳамзамон, ҷадидон нахустин рӯзномаҳои миллиро таъсис доданд. Рӯзномаи "Бухорои Шариф" (1912) ва маҷаллаи "Оина" (1913), ки дар Самарқанд аз ҷониби Маҳмудхоҷа Беҳбудӣ нашр мешуд, ба минбари асосии тарғиби ғояҳои ислоҳотхоҳона, бедории миллӣ ва танқиди низоми мавҷуда табдил ёфтанд.
Дар маҷмӯъ, ҷадидизм як лоиҳаи бузурги нотамоми "модернизатсия аз поён" буд. Баръакси Аҳмади Дониш, ки умедашро ба ислоҳот "аз боло" ва тавассути амир баста буд, ҷадидон дарк карданд, ки тағйироти воқеӣ бояд аз тағйири шуури худи ҷомеа оғоз шавад. Онҳо бо истифода аз мактабу матбуот кӯшиш карданд, ки як насли нави равшанфикрро тарбия кунанд, ки худ талабгори ислоҳот гардад. Аммо ин лоиҳаи таҳаввули тадриҷӣ бо ду монеаи бузург рӯбарӯ шуд: аз як тараф, муқовимати шадиди нерӯҳои муҳофизакори дохилӣ ("қадимиён"), ки ҷадидонро дар куфру бединӣ айбдор мекарданд, ва аз тарафи дигар, сиёсати фишоровари ҳокимияти Русия (ҳам подшоҳӣ ва ҳам шӯравӣ), ки аз ҳар гуна ташаббуси мустақили сиёсӣ ҳарос дошт. Ин фишори дуҷониба ҷараёнро аз рушди табиӣ маҳрум сохт ва дар ниҳоят ба сарнавишти фоҷиавии аксари пешвоёни он дар солҳои 30-юми асри XX оварда расонд.
Мероси сиёсӣ ва ҳуқуқии маорифпарварони асрҳои XIX-XX аҳамияти худро то имрӯз гум накардааст. Ғояҳои онҳо дар бораи бунёди давлати ҳуқуқбунёд, таъмини адолати иҷтимоӣ, ислоҳоти маориф, рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва мубориза бо таассубу хурофот дар шароити имрӯзаи Тоҷикистони соҳибистиқлол ва дигар кишварҳои минтақа ҳамчунон мубрам боқӣ мемонанд. Омӯзиши амиқи ин мероси гаронбаҳо на танҳо барои дарки гузаштаи таърихӣ, балки барои таҳкими пояҳои давлатдории навин, тақвияти худшиносии миллӣ ва сохтани як ҷомеаи муосиру пешрафта, ки бар арзишҳои миллӣ ва умумибашарӣ асос ёфтааст, зарур ва ҳатмӣ мебошад. Маҳз дар ҳамин нукта аҳамияти ҷовидонаи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқии равшанфикрони халқи тоҷик нуҳуфтааст.




