Барномавии ҳалли системаи муодилаҳои алгебравии хаттӣ бо усули Крамер
БАРНОМАВИИ ҲАЛЛИ СИСТЕМАИ МУОДИЛАҲОИ АЛГЕБРАВИИ ХАТТӢ БО УСУЛИ КРАМЕР
Азимов Н.С.
Донишкадаи политехникии Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М. Осимӣ дар ш. Хуҷанд
Ҳангоми ҳал кардани системаи муодилаҳои алгебравии хаттӣ аз усулҳои гуногун истифода карда мешавад. Яке аз онҳо усули Крамер аст. Дар вақти ададҳои бисёррақама будани коэффитсиентҳои номаълумҳо бо таври анъанавӣ истифода бурдани ин усул мушкилии зиёдеро ба миён меорад. Бо ин мақсад дар мақолаи мазкур тарзи барномавии ҳалли системаи муодилаҳои алгебравии хаттӣ бо усули Крамер оварда шудааст.
Масалан, системаи зеринро дида мебароем ва онро бо тарзи гузориш ҳал карда, натиҷаҳои зеринро ҳосил мекунем:
x = 2; y = 1; z = 2
Ҳалли ин система бо барномаи сохташуда тезтар иҷро карда мешавад:
Public Class Form1
Private Sub Button1_Click(sender As Object, e As EventArgs) Handles Button1.Click
javob.Text = ""
Dim x1, x2, x3, y1, y2, y3, z1, z2, z3, c1, c2, c3 As Double
Dim d, dX, dY, dZ, X, Y, Z As Double, saheh As Decimal
Double.TryParse(indexX1.Text, x1)
Double.TryParse(indexX2.Text, x2)
Double.TryParse(indexX3.Text, x3)
Double.TryParse(indexY1.Text, y1)
Double.TryParse(indexY2.Text, y2)
Double.TryParse(indexY3.Text, y3)
Double.TryParse(indexZ1.Text, z1)
Double.TryParse(indexZ2.Text, z2)
Double.TryParse(indexZ3.Text, z3)
Double.TryParse(indexC1.Text, c1)
Double.TryParse(indexC2.Text, c2)
Double.TryParse(indexC3.Text, c3)
If x1.ToString 0 And x2.ToString 0 And x3.ToString 0 _
And y1.ToString 0 And y2.ToString 0 And y3.ToString 0 _
And z1.ToString 0 And z2.ToString 0 And z3.ToString 0 _
And c1.ToString 0 And c2.ToString 0 And c3.ToString 0 Then
javob.Text = "Системаи муодилаҳои алгебравии хаттии 3-номаълума ворид карда шуд." & vbCrLf
d = (x1 * y2 * z3 + x2 * y3 * z1 + y1 * z2 * x3) - (z1 * y2 * x3 + y1 * x2 * z3 + x1 * z2 * y3)
If d = 0 Then
javob.Text += "Ҷавоб: Муодила ҳал надорад"
Else
dX = (c1 * y2 * z3 + c2 * y3 * z1 + y1 * z2 * c3) - (z1 * y2 * c3 + y1 * c2 * z3 + c1 * z2 * y3)
dY = (x1 * c2 * z3 + x2 * c3 * z1 + c1 * z2 * x3) - (z1 * c2 * x3 + c1 * x2 * z3 + x1 * z2 * c3)
dZ = (x1 * y2 * c3 + x2 * y3 * c1 + y1 * c2 * x3) - (c1 * y2 * x3 + y1 * x2 * c3 + x1 * c2 * y3)
X = dX / d : Y = dY / d : Z = dZ / d
saheh = Math.Round(Math.Abs((c1 - (x1 * X + y1 * Y + z1 * Z)) / c1) * 100, 8)
MsgBox(saheh)
If saheh > 5 Then
javob.Text += "Саҳеҳӣ аз 5 калон аст"
Else
javob.Text += "Ҷавоб: x = " & Math.Round(X, 4) & ", y = " & Math.Round(Y, 4) & ", z = " & Math.Round(Z, 4)
End If
End If
ElseIf x1.ToString 0 And x2.ToString 0 And y1.ToString 0 And y2.ToString 0 And c1.ToString 0 And c2.ToString 0 _
And x3.ToString = 0 And y3.ToString = 0 And z1.ToString = 0 And z2.ToString = 0 And z3.ToString = 0 And c3.ToString = 0 Then
javob.Text = "Системаи муодилаҳои алгебравии хаттии 2-номаълума ворид карда шуд." & vbCrLf
d = x1 * y2 - y1 * x2
If d = 0 Then
javob.Text += "Ҷавоб: Муодила ҳал надорад"
Else
dX = c1 * y2 - y1 * c2
dY = x1 * c2 - c1 * x2
X = dX / d : Y = dY / d
saheh = Math.Abs((c1 - x1 * Math.Round(X, 4) - y1 * Math.Round(Y, 4)) / c1) * 100
MsgBox(saheh)
If saheh > 5 Then
javob.Text += "Саҳеҳӣ аз 5 калон аст"
Else
javob.Text += "Ҷавоб: x = " & Math.Round(X, 4) & " " & vbTab & "y = " & Math.Round(Y, 4)
End If
End If
Else
javob.Text = "Параметрҳои зарурӣ ворид нашудаанд. Лутфан такрор намоед!"
End If
End Sub
End Class
Чӣ хеле ки дида мешавад, ҷавоби барнома бо ҷавоби усули гузориш мувофиқат мекунад. Қайд мекунем, ки ҳангоми ададҳои даҳӣ будани коэффитсиентҳои система ҳалли он носаҳеҳ мешавад. Бо ин мақсад дар барнома меъёри саҳеҳии ҳалли система 5% муқаррар шудааст. Бо ёрии ин барнома саҳеҳии ҳалли система назорат карда мешавад. Агар саҳеҳии система аз 5% калон бошад, барнома ҷавоби онро намедиҳад. Барои дохил намудани система ба ин барнома дар катакҳои мувофиқ коэффитсиентҳои система ва тарафи рости онро дохил намуда, тугмаи «Ҳисоб кардан»-ро пахш мекунем. Дар қисми поёнии оина аввал саҳеҳии система пайдо мешавад. Пас аз ин тугмаи «ОК»-ро пахш карда, ҳалли системаро пайдо мекунем. Ин барои тезтар ва саҳеҳтар ҳал кардани системаи муодилаҳо барои талабагони мактабҳои таҳсилоти умумӣ ва донишҷӯён ёрии амалии худро мерасонад.
Адабиёт:
- Дейтел Х.М., Дейтел П.Дж. Как программировать на Visual Basic.NET: Книга 1. Основы программирования. Пер. с англ. – М.: ООО «Бином Пресс», 2003. – 768 с.
- Кадыров А.К. Краткий курс высшей математики: Часть 1. – Худжанд: Наргис, 1994. – 350 с.
- Акулич И.Л. Математическое программирование в примерах и задачах: учеб. пособие / И.Л. Акулич. – СПб.: Лань, 2009. – 532 с.




