Синтези триолҳои сесеюминаи енинӣ бо бандҳои каратии изолятсияшуда
И.У. Файзилов, М.Д. Исобаев, А.А. Абдиразоқов, Ш.С. Шамсутдинова, Р.Ё. Шарипова
Кафедраи кимиёи биоорганикӣ ва физколлоидӣ (мудири кафедра д.и.к., дотсент И.У. Файзилов)-и ДДТТ ба номи Абӯалӣ ибни Сино
Калимаҳои калидӣ: спирти енинӣ, оксикетонҳо, реаксияи Фаворский, триолҳои сесеюминаи енинӣ бо бандҳои каратии изолятсияшуда.
Муҳиммият. Пайвастагиҳои полигидроксилии қатори атсетиленӣ, диатсетиленӣ, винилатсетиленӣ ва ҳосилаҳои онҳо хосиятҳои гипотензивӣ, седативӣ, спазмолитикӣ ва дигар хосиятҳои фармакологӣ зоҳир мекунанд. Пештар аз тарафи мо усули синтези триолҳои якуму дусеюминаи енинӣ бо бандҳои каратии алоқаманд пешниҳод шуда, нишон дода шуда буд, ки пайвастагиҳои ин қатор фаъолияти баланди талхаҷудокунӣ дошта, аз рӯи ин параметр нисбат ба кислотаи дигидрохолат 60–90% фаъолтаранд. Ғайр аз ин, таъсири фармакологии триолҳои якуму дусеюминаи енинӣ бо бандҳои каратии алоқаманд 1,5–2,5 маротиба аз намунаҳои стандартӣ баландтар аст. Азбаски банди дучанда мавҷудияти изомерҳои геометриро пешбинӣ мекунад, имконияти тадқиқи нақши омили сохторӣ дар ташаккули фаъолияти биологӣ кушода мешавад. Тасдиқ гардида буд, ки E-изомерҳои триолҳои якуму дусеюминаи енинӣ бо бандҳои каратӣ нисбат ба Z-изомерҳо фаъолнокии талхаҷудокунии зиёдтар ва доираи васеътари таъсири фармакологӣ доранд. Ин бартарӣ бо фарқияти конформатсионии Z- ва E-изомерҳо, ки бо хусусияти таъсири мутақобилаи дохилимолекулавӣ асоснок карда мешавад, фаҳмонида мешавад. Бартарии муҳими триолҳои дорои бандҳои атсетиленӣ ва этилении алоқаманд дар ҳалшавандагии хуби онҳо дар об, заҳрнокии пасти онҳо (ЛД50 = 1350–1750 мг/кг) ва индекси баланди терапевтии онҳо (K = ЛД50/ЭД50 = 300–480) мебошад [2, 3].
Мақсад ва усули таҳқиқот. Ин маълумот боиси гузаронидани тадқиқот оид ба синтези аналогҳои сохтории триолҳои енинӣ гардид, ки дар онҳо бандҳои каратии изолятсияшуда вуҷуд доранд. Бо ҳамин нақши банди дучанда дар зоҳиршавии хосиятҳои фармакологӣ муайян мегардад.
Синтези триолҳои сесеюминаи енинӣ бо бандҳои каратии изолятсияшуда бо роҳи конденсатсияи 3-метил-4-пентен-1-ин-3-ол бо оксикетонҳо дар шароити реаксияи Фаворский дар муҳити эфири мутлақ, бо иштироки ишқори калии хокашакл дар ҳарорати –5 °С ва омехтакунии доимии массаи реаксионӣ гузаронида шуд. Дар поён схемаи реаксияи ҳосилкунии триолҳои сесеюминаи енинӣ оварда шудааст:
CH2=CH–C(CH3)(OH)–C≡CH + CH3–CO–C(OH)R1R2 → (KOH) CH2=CH–C(CH3)(OH)–C≡C–C(CH3)(OH)–C(OH)R1R2
(1) R1 = R2 = CH3; (2) R1 = C2H5, R2 = CH3; (3) R1 = C3H7, R2 = CH3; (4) R1 = C4H9, R2 = CH3; (5) R1 + R2 = (CH2)5.
Ишқори калий аз ҳисоби 2–4 мол ба 1 мол моддаҳои ба реаксия дохилшаванда гирифта шуд. Дар натиҷа як қатор триолҳои сесеюминаи енинӣ ҳосил карда шуданд, ки сохт ва таркиби онҳо дар асоси маълумоти спектрӣ ва ташхиси элементӣ муайян ва тасдиқ карда шудаанд.
Натиҷаҳои таҳқиқот ва баррасии онҳо. Дар спектрҳои ИК-и пайвастагиҳои синтезшуда хатҳои фурӯбарӣ дар соҳаи 3350–3400 см⁻¹ ба назар мерасанд, ки ба лаппиши валентии гурӯҳи OH тааллуқ доранд. Фурӯбарӣ дар соҳаи 1125–1165 см⁻¹ ба лаппишҳои гурӯҳҳои гидроксилии сеюмина мутобиқ аст. Ҳамчунин хатҳои фурӯбарӣ дар соҳаи 2100–2250 см⁻¹, ки ба лаппишҳои банди сечанда, ва дар соҳаи 1630–1660 см⁻¹, ки ба лаппишҳои банди дучанда тааллуқ доранд, мавҷуданд. Тавсифи асосии физикию кимиёвӣ ва маълумоти ташхиси элементӣ дар ҷадвали 1 оварда шудаанд.
Ҷадвали 1. Баромадҳо, тавсифи физикию кимиёвӣ ва маълумоти ташхиси элементии триолҳои сесеюминаи енинӣ
| № | Пайвастагӣ | Баромад, % | Т. ҷӯш., °С (мм сут. сим.) | Ҳисоб карда шуд, % C | H | Формула | Муайян карда шуд, % C | H |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 6,7-диметил-1-октен-4-ин-3,6,7-триол | 64 | 148–150 (1) | 66,67 | 9,09 | C11H18O3 | 66,52 | 10,02 |
| 2 | 6,7-диметил-1-нонен-4-ин-3,6,7-триол | 73 | 151–153 (1) | 67,92 | 9,43 | C12H20O3 | 67,86 | 9,12 |
| 3 | 6,7-диметил-1-декен-4-ин-3,6,7-триол | 67,5 | 158–159 (1) | 69,03 | 9,73 | C13H22O3 | 68,96 | 9,69 |
| 4 | 6,7-диметил-1-ундекен-4-ин-3,6,7-триол | 59 | 164–166 (1) | 70,00 | 10,0 | C14H24O3 | 69,85 | 10,18 |
| 5 | 6-(1-оксисиклогексил)-1-гептен-4-ин-3,6-диол | 56 | 172–173 (1) | 70,59 | 9,24 | C14H22O3 | 70,64 | 9,11 |
Сохти триолҳои ҳосилшуда бо роҳи таҷзияи онҳо ба моддаҳои аввала – спирти енинӣ ва оксикетонҳо – бо иштироки миқдори ками поташ ҳангоми гармкунӣ дар зери фишори паст (реаксияи баръакси Фаворский) исбот карда шуд:
CH2=CH–C(CH3)(OH)–C≡C–C(CH3)(OH)–C(OH)R1R2 → (K2CO3, t°) CH2=CH–C(CH3)(OH)–C≡CH + CH3–CO–C(OH)R1R2
Идентификатсияи маҳсулоти таҷзия аз рӯи спектрҳои ИК гузаронида шуд.
Қисмати таҷрибавӣ. Спектрҳои ИК дар асбобҳои UR-20 ва «Specord» дар соҳаи 400–3800 см⁻¹ дар намуди қабати тунуки моеъ гирифта шуданд.
3-метил-4-пентен-1-ин-3-ол (ҳарорати ҷӯшиш 57,5–59 °С (50 мм сут. сим.), n²⁰D 1,4455) бо усули [4] ҳосил карда шуд.
Кетоспиртҳо: 3-метил-3-окси-2-бутанон (ҳарорати ҷӯшиш 138–140 °С, n²⁰D 1,4160), 3-метил-3-окси-2-пентанон (ҳарорати ҷӯшиш 147–148 °С, n²⁰D 1,4220), 3-метил-3-окси-2-гексанон (ҳарорати ҷӯшиш 64–65 °С, n²⁰D 1,4252), 3-метил-3-окси-2-гептанон (ҳарорати ҷӯшиш 71–72 °С (10 мм сут. сим.), n²⁰D 1,4330) ва метил(1-оксисиклогексил)кетон (ҳарорати ҷӯшиш 52–53 °С (3 мм сут. сим.), n²⁰D 1,4700) бо гидрататсияи спиртҳои атсетилении мувофиқ аз рӯи Кучеров дар шароити тавсифнамудаи Шайблер ва Фишер [5] ҳосил карда шуданд.
Триолҳои енинӣ (1–5). 0,15 мол спирти ениниро дар 20 мл эфири беоб дар давоми 1 соат ҳангоми сахт омехта кардан ба суспензияи ишқори калии хокашакл дар 200 мл эфири абсолютӣ дар ҳарорати –5 °С қатра-қатра илова карданд. Сипас ба омехтаи реаксионӣ дар давоми 2 соат 0,15 мол оксикетонро дар 30 мл эфири абсолютӣ қатра-қатра илова карданд. Омехтаи реаксионӣ боз 9–10 соат омехта карда шуд. Комплекси ҳосилшударо бо об таҷзия намуда, қабати эфириро аз қабати маҳлули ишқорӣ ҷудо карданд; қабати обиро бо эфир экстраксия намуданд. Фраксияҳои эфириро якҷоя намуда, бо кислотаи карбонат нейтрализатсия карда, бо сулфати магний хушкониданд. Баъди буғронии ҳалкунанда боқимондаро дар вакуум тақтир карда, триолҳои енинии мувофиқ (1–5) ҳосил карда шуданд.
Таҷзияи триолҳои енинӣ. Омехтаи 2,5 г модда ва 0,25 г поташро дар колбаи Вюртс дар зери фишори паст гарм карда, маҳсулоти моеи реаксияро ҷудо карданд, ки минбаъд аз он спиртҳои енинӣ ва кетоспиртҳои мувофиқ ҷудо карда шуданд.
Хулоса. Дар шароити реаксияи Фаворский дар муҳити эфири мутлақ бо усули конденсатсияи спирти енинӣ бо оксикетонҳо триолҳои сесеюминаи енинӣ бо бандҳои каратии изолятсияшуда ҳосил карда шуданд.
Манбаъ: маҷаллаи илмию амалии «Авҷи Зуҳал», №2 (27), 2017, саҳ. 90.




