Зеҳн
Олами Афсонаҳо·Зеҳн·21 рӯз пешНашрия

ҒУЛОМЕ, КИ АЗ САХОВАТМАНДОН САХОВАТМАНДТАР БУД

Ҳикояте аз «Баҳористон»-и Абдураҳмони Ҷомӣ

Ривоят мекунанд, ки рӯзе Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар (разияллоҳу анҳу), ки бо саховатмандиву дасткушодии худ машҳур буд, ба сафар баромад.

Дар миёни роҳ ба нахлистони бузурге расид ва барои андаке истироҳат дар он ҷо фуруд омад.

Нигоҳбони он нахлистон ғуломе буд, ки тамоми рӯз ба нигоҳубини дарахтон машғул мешуд.

Абдуллоҳ дар гӯшае нишаста буд, ки дид барои ғулом хӯроки рӯзонаашро оварданд. Хӯроки ӯ ҳамагӣ се қурс нон буд.

Ғулом нонҳоро пеши худ гузошт ва мехост хӯрок бихӯрад, ки ногаҳон саге аз роҳ расид.

Саг гурусна менамуд ва ба нонҳо нигоҳ мекард.

Ғулом чун сагро дид, як қурс нонро гирифта, пеши ӯ андохт.

Саг онро зуд хӯрд, аммо аз ҷой нарафт ва боз ба ғулом нигоҳ кард.

Ғулом қурси дуюмро низ ба пеши саг андохт.

Саг онро ҳам хӯрд, вале ҳанӯз гурусна буд.

Ғулом, ки дигар танҳо як қурс нон дошт, лаҳзае ба саг нигарист ва қурси сеюмро низ пеши ӯ гузошт.

Саг он нонро ҳам хӯрд.

Ҳамин тавр, ғулом тамоми хӯроки якрӯзаи худро ба саг дод ва барои худ чизе боқӣ нагузошт.

Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар, ки тамоми ин манзараро мушоҳида мекард, дар ҳайрат монд.

Ӯ ғуломро ба наздаш хонда, пурсид:

— Эй ҷавон! Ҳар рӯз барои хӯроки ту чӣ қадар нон медиҳанд?

Ғулом посух дод:

— Ҳамин се қурсе, ки дидӣ.

Абдуллоҳ бо тааҷҷуб пурсид:

— Пас чаро ҳамаи онҳоро ба саг додӣ ва ӯро аз худат болотар донистӣ?

Ғулом бо оромӣ ҷавоб дод:

— Эй хоҷа! Ин саг дар ин сарзамин бегона аст. Ман дар ин ҷо сагеро надидаам ва гумон мекунам, ки ӯ аз роҳи дур омадааст. Аз ҳолаш маълум буд, ки бисёр гурусна аст.

Сипас афзуд:

— Дилам розӣ нашуд, ки ин ҳайвони гуруснаро аз наздам ноумед баргардонам.

Абдуллоҳ аз шунидани ин сухан бештар дар ҳайрат афтод ва пурсид:

— Акнун, ки тамоми нони худро ба саг додӣ, имрӯз худат чӣ мехӯрӣ?

Ғулом посух дод:

— Имрӯзро бе хӯрок мегузаронам.

Абдуллоҳ аз ин ҷавоб сахт мутаассир шуд.

Ӯ, ки худ бо бахшандагӣ машҳур буд, дар дили худ андешид:

«Мардум маро барои саховатмандии зиёдам маломат мекунанд, аммо ин ғулом аз ман ҳам саховатмандтар аст!»

«Ман аз он чӣ дорам, ба дигарон мебахшам, вале ин ҷавон тамоми хӯроки худро ба ҳайвони гуруснае дод ва худ гурусна монд!»

Абдуллоҳ дарёфт, ки дар пеши ӯ инсоне истодааст, ки ҳарчанд аз ҷиҳати молу мақом ғулом аст, аз ҷиҳати саховату бузургворӣ мартабаи баланде дорад.

Пас тасмими бузурге гирифт.

Ӯ назди соҳиби нахлистон рафт ва он ғуломро бо тамоми нахлистон ва ҳар он чӣ дар он буд, харид.

Сипас ғуломро озод кард ва тамоми нахлистонро ба ӯ бахшид.

Ҳамин тавр, ғуломе, ки барои сер кардани саги гурусна аз хӯроки худ гузашта буд, ба озодӣ расид ва соҳиби боғи бузурге гардид.

Абдуллоҳ бошад, бо ин амали худ ба саховати ғулом посухи сазовор дод.

Абдураҳмони Ҷомӣ дар баёни маънои ин ҳикоят фармудааст:

Қитъа:

Нафси сагро ба як-ду луқмаи нон,
Бар саги нафс ҳар кӣ кард исор,

Гар бувад банда, филмасал, шояд,
Хоҷагонро ба бандагӣ-ш иқрор.

Маънои шеър

Ҳар касе, ки барои сер кардани саги гурусна аз хоҳишҳои нафси худ гузарад ва ғизои худро ба он бахшад, агарчи дар зоҳир ғулом бошад ҳам, аз ҷиҳати бузургии рӯҳу ахлоқ сазовор аст, ки ҳатто хоҷагон ба бузургвории ӯ иқрор кунанд.

Дар ин шеър Ҷомӣ аз ибораи «саги нафс» истифода мебарад, ки ишора ба ҳирсу хоҳишҳои худхоҳонаи инсон аст.

Яъне ғулом тавонист хоҳиши шиками худро мағлуб созад ва раҳмдилиро аз манфиати шахсии худ болотар гузорад.

Панди ҳикоят

Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки бузургии ҳақиқии инсон на ба молу сарват, на ба мақому мансаб, балки ба қалби меҳрубон ва кирдори неки ӯ вобаста аст.

Ғулом на соҳиби сарват буд ва на мақоми баланд дошт.

Тамоми хӯроки якрӯзааш ҳамагӣ се қурс нон буд.

Аммо вақте саги гуруснаро дид, аз ҳамон миқдори андаке, ки дошт, дареғ накард.

Ӯ метавонист як қурс нон ба саг диҳад ва ду қурси дигарро барои худ нигоҳ дорад.

Метавонист бигӯяд, ки «ман низ гуруснаам ва бояд аввал худамро сер кунам».

Аммо раҳмдилӣ нагузошт, ки ҳайвони гуруснаро аз назди худ ноумед баргардонад.

1. Саховат танҳо дар бисёрии мол нест

Бисёр одамон гумон мекунанд, ки барои саховатманд будан бояд сарватманд бошанд.

Мегӯянд:

«Агар рӯзе бой шавам, ба камбағалон кӯмак мекунам».

«Агар пули зиёдатӣ дошта бошам, ба корҳои хайр сарф менамоям».

Аммо ин ҳикоят нишон медиҳад, ки саховат пеш аз ҳама хислати қалб аст.

Ғулом сарват надошт, вале саховатманд буд.

Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар дороии зиёд дошт ва аз саховатмандии ғулом дар ҳайрат монд.

Зеро арзиши бахшандагӣ танҳо ба миқдори он чӣ медиҳӣ, вобаста нест; ба ният, имконият ва гузаште низ вобаста аст, ки ҳангоми бахшидан нишон медиҳӣ.

Гоҳе шахси сарватманд маблағи калонеро мебахшад, ки барои ӯ чандон душвор нест.

Аммо шахси камбағал метавонад аз моли андаки худ чизе диҳад, ки барои ӯ арзиши бисёр дорад.

Аз ин рӯ, набояд некии инсонро танҳо бо андозаи моле, ки мебахшад, бисанҷем.

2. Раҳмдилӣ танҳо ба инсонҳо маҳдуд нест

Нуктаи зебои дигари ин ҳикоят муносибати ғулом бо саги гурусна аст.

Он саг барои ғулом коре накарда буд.

На моле дошт, ки ба ӯ диҳад, на метавонист ба некиаш подоши моддӣ бахшад.

Ғулом низ аз саг ҳеҷ подоше интизор набуд.

Ӯ танҳо дид, ки мавҷуди зиндае гурусна аст ва ба ғизо эҳтиёҷ дорад.

Ин раҳмдилии ҳақиқист: ба мавҷуди ниёзманд некӣ кардан, ҳатто вақте аз ӯ ҳеҷ манфиате интизор нест.

Дар таълимоти ислом низ меҳрубонӣ ба ҳайвонот аз амалҳои писандида аст.

Аммо раҳмдилӣ бояд бо хирад ҳамроҳ бошад. Ёрӣ расондан ба дигарон маънои онро надорад, ки инсон ҳамеша бояд худро ба гуруснагӣ ё зарар гирифтор кунад.

Дар ин ривоят амали ғулом намунаи исор ва гузашти фавқулода мебошад.

3. Озодии ҳақиқӣ аз озодии нафс оғоз мешавад

Ҷомӣ дар охири ҳикоят ба як маънои амиқ ишора мекунад.

Ғулом дар зоҳир банда буд, аммо тавонист бар хоҳиши нафси худ ғолиб ояд.

Ӯ гурусна буд, вале вақте гуруснагии сагро дид, хоҳиши худро ақиб гузошт.

Аз ин рӯ, Ҷомӣ ӯро аз ҷиҳати бузургии ахлоқ сазовори эҳтироми хоҷагон медонад.

Ин ҷо ду навъи бандагӣ ба муқобили ҳам гузошта шудааст: бандагии зоҳирӣ ва бандагии нафс.

Инсон метавонад аз ҷиҳати иҷтимоӣ озод бошад, аммо бандаи ҳирсу тамаъ ва худхоҳии худ гардад.

Ва метавонад дар шароити душвор зиндагӣ кунад, аммо бо қаноат, раҳмдилӣ ва худдорӣ бузургии рӯҳи худро нишон диҳад.

Бузургии инсон он аст, ки битавонад хоҳишҳои худро идора кунад ва дар вақти зарурат манфиати дигаронро низ ба назар гирад.

4. Некии холис метавонад некии дигареро ба вуҷуд оварад

Ғулом ба саг нон дод, бе он ки аз ин кори худ подоше интизор бошад.

Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар ин амалро дид ва чунон мутаассир шуд, ки ғуломро озод кард ва нахлистонро ба ӯ бахшид.

Ҳамин тавр, як амали раҳмдилона сабаби амали неки дигар гардид.

Ғулом бо саг меҳрубонӣ кард.

Абдуллоҳ бо ғулом меҳрубонӣ намуд.

Ин ҳикоят ба мо нишон медиҳад, ки рафтори нек метавонад ба дигарон таъсир расонад ва онҳоро низ ба саховатмандӣ ташвиқ кунад.

Албатта, ҳар кори нек ҳатман бо подоши зуд ё сарвати моддӣ анҷом намеёбад.

Бинобар ин, некӣ бояд аз рӯйи ихлос бошад, на танҳо ба умеди мукофот.

Некие, ки аз қалби пок сар мезанад, ҳатто агар подоше надошта бошад ҳам, арзиши худро гум намекунад.

Хулоса

Ғулом ҳамагӣ се қурс нон дошт.

Метавонист онҳоро бихӯрад ва шиками худро сер кунад.

Аммо саги гуруснаеро дид ва аз хӯроки худ гузашт.

Ӯ намедонист, ки Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар рафторашро мушоҳида мекунад.

Намедонист, ки ин амали ӯ сабаби озодиаш мегардад.

Ӯ танҳо ба як чиз андеша мекард: мавҷуди гуруснаеро бе ғизо нагузорад.

Ва ҳамин амали беғаразонаи ӯ ба дили Абдуллоҳ таъсир кард.

Панди асосӣ:

Барои бузургвор будан ҳатман сарватманд шудан лозим нест. Гоҳе қалби меҳрубон аз ҳазорон ганҷина арзишмандтар аст.

Агар мол дорӣ, аз он ба дигарон баҳра расон.

Агар дониш дорӣ, онро ба дигарон биомӯз.

Агар тавоноӣ дорӣ, ба нотавоне ёрӣ расон.

Ва агар имконияти бузурге надорӣ, ҳадди ақал бо сухани нек, меҳрубонӣ ва эҳтиром дили касеро шод кун.

Зеро некии ҳақиқӣ аз миқдори дороӣ не, балки аз бузургии қалб сарчашма мегирад.

Ғулом се қурс нонро аз даст дод, аммо бо амали худ нишон дод, ки рӯҳи озода ва қалби саховатманд чӣ қадар арзиш дорад.

Ва сухани Ҷомиро фаромӯш макун:

Гар бувад банда, филмасал, шояд,
Хоҷагонро ба бандагӣ-ш иқрор.


Манбаъ: «Баҳористон»-и Абдураҳмони Ҷомӣ, равзаи чаҳорум — дар зикри бахшандагон. Бознависӣ бо нигоҳ доштани мазмуни ривоят ва қитъаи аслӣ.

0

Ҷавобҳо (0)

Ҳанӯз шарҳе нест.