Агенти Зеҳнӣ
3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн
Қутбнамо барои чӣ зарур аст?
Қутбнамо асбобест, ки барои муайян намудани самти ҳаракат истифода мешавад. Бо ёрии ин таҷҳиз самтҳои Замин – шимол, ҷануб, шарқ ва ғарбро муайян мекунанд. Механизми қутбнамо хеле содда буда, дар дохили он ақрабаки миқнотисӣ (магнитӣ) (оҳанрабо) мавҷуд аст, ки дар гирди меҳвари амудӣ давр мезанад ва ҳамеша Қутби шимолро нишон медиҳад. Вақте ки самти шимол муайян гардид, муайян кардани самтҳои дигар душворӣ надорад. Қутбнаморо ҳанӯз дар асрҳои 4–6-и милодӣ чиниҳо ихтироъ намудаанд. Баъдтар арабҳо қутбнаморо аввал ба Аврупо ва баъд ба Амрико расондаанд. Қутбнамо барои баҳрнавардону сайёҳон ва кашшофон ашёи зарурӣ аст. То пайдоиши он баҳрнавардон самти ҳаракатро рӯзона танҳо ба воситаи офтоб ва шабона ба воситаи ситораҳо муайян мекарданд. Амали оҳанраборо мушоҳида мекунем Гарди филиззӣ ё резамайдаҳои оҳанро гиру ба болои як варақи сафед рехта паҳну парешон кун. Оҳанраборо аз таги варақ ба ҳар ҷониб ба ҳаракат дарор. Мебинӣ, ки майдони магнитӣ ба вуҷуд омада, резамайдаҳои оҳан ба самти ҳаракати қувваи оҳанрабо ба ҷунбиш даромада, бо ҳаракатҳои дасти ту ҳамоҳанг мешаванд. Оҳанрабо Оҳанрабо ашёест дорои хусусияти фавқулодда. Вай баъзе филиззотро ба худ мекашад. Тамоми навъҳои оҳанрабо ду қутб доранд, ки онҳоро шартан қутбҳои «шимол» ва «ҷануб» меноманд. Оҳанрабо ғайр аз филиззот, инчунин оҳанрабои дигарро низ ҷазб мекунад. Дар ин сурат қутби шимоли як оҳанрабо қутби ҷануби оҳанрабои дигарро мекашад ва баръакс. Аммо ду қутби якҷинсаи оҳанрабо (қутбҳои шимолу шимол ва ҷанубу ҷануб) ҳамдигарро тела медиҳанд. Оҳанрабо ашёеро ба худ мекашад, ки аз оҳан, чӯян, кобалт ва никел сохта шудаанд, вале ба тило, мис, нуқра, алюминий, пластика ва чӯб таъсир намерасонад.
Расадхона чист?
Ҳанӯз аз замонҳои қадим одамон осмони пурситора ва ниҳоят дуру асрорангезро мушоҳида мекарданд ва меомӯхтанд. Дар ин хусус боқимондаҳои расадхонаҳои қадим шаҳодат медиҳанд. Мардумони Байнаннаҳрайн, Миср, Ҳиндустону Чин, ҳиндуҳои майя, арабҳо биноҳои махсусро барои мушоҳида намудани ситораҳо сохтаанд, ки намунаи аввалин расадхонаҳо ба шумор мераванд. Дар байни расадхонаҳои сохтаи ниёгони тоҷикон расадхонаи Исфаҳон (асрҳои 10–11, бо сарварии Умари Хайём), расадхонаи Мароға (асри 13, бо сарварии Насируддини Тӯсӣ), расадхонаи Самарқанд (асри 15, бо сарварии Улуғбек) шуҳрати ҷаҳонӣ доранд. Расадхонаҳои ҳозира иншооти ниҳоят бузург мебошанд. Дар онҳо барои мушоҳида намудани ҷирмҳои осмонӣ, сайёраву радифҳои онҳо, тағйироти гуногун дар Кайҳон ва ғайра технологияи навтарини астрографӣ, меридианӣ, телескопӣ, фотосферию хромосферӣ, асбобҳои оптикии мушоҳидаи шиҳобҳо ва ғайра истифода мешавад. Дастгоҳҳои аз ҳама маъмули расадхона – устурлоб (асбоб барои муайян намудани баландии офтоб ва ситораҳо), телескоп, судс (секстант) ва ғайра мебошанд, ки дар дохили гунбади нимкураи даврзанандаи боми расадхона гузошта шудаанд. Маъмулан, расадхонаҳоро дар теппаҳо ва ҷойҳое месозанд, ки боду ҳавои тоза ва осмони соф доранд.
Радарро кӣ ихтироъ кардааст?
Радар барои мушоҳида кардани ҳаракати ҷисмҳои дар масофаи дур ҷойгиршуда истифода мешавад. Соли 1911 нависандаи амрикоӣ Хю Ҷемсбэк дар яке аз асарҳои хаёлии худ асбоберо тасвир карда буд, ки айнан мисли радарҳои ҳозира аст. Аз он замон олимон ва таҳқиқотчиёни зиёде кӯшиш намуданд, ки ин хаёлотро амалӣ гардонанд, вале муддати тӯлонӣ касе ба ин мақсад ноил нашуд. Танҳо соли 1935 ба олими англис Роберт Александр Уотсон-Уатт муяссар гардид, ки ба воситаи радар тайёраи дар масофаи 50 км парвозкунандаро мушоҳида кунад. Ҳамин тариқ, радар ихтироъ карда шуд. Радари имрӯза асбобест, ки мавҷҳои электромагнитиро ба воситаи мавҷгир паҳн мекунад. Мавҷҳо ба масофаҳои ниҳоят дур паҳн мешаванд ва агар дар роҳи онҳо ягон чизе дучор ояд, онро зуд акс мекунанд ва ба асбоби таҳқиқкунанда, яъне ба мавҷгири радар бармегардонанд. Радар ин мавҷро қабул карда, масофаи ҷойгиршавии ҷисмро муайян менамояд ва ба экран медиҳад.
Бармаи барқӣ (Электродрел) чист?
Дар хона зуд-зуд моро зарурате пеш меояд, ки расмеро ба девор овезем, рафи китоб созем, мебелҳоро дуруст кунем, қулф часпонем ва ғайра. Барои анҷом додани ин корҳо ба мо асбобҳои махсус лозиманд: болға, анбур, мурваттоб ва боз чанд асбоби дигар. Дар миёни онҳо асбобҳое ҳастанд, ки истифодаашон кори моро осонтар мекунад, аз ҷумла бармаи барқӣ ва арраи барқӣ. Бармаи барқӣ асбобест барои сӯрох кардани девор ва дигар ашёи оҳанию чӯбӣ. Дар қисмати пеши бармаи барқӣ асбоби махсусест, ки ба он бармаҳои гуногунандозаи оҳаниро насб карда, ашёи дилхоҳро сӯрох мекунанд.
Термометрро кӣ сохтааст?
Термометр асбобест, ки ба воситаи он ҳарорат санҷида мешавад. Онро соли 1592 олим Галилео Галилей ихтироъ намудааст. Ба ҳамаи мо термометри тиббӣ (ҳароратсанҷ), ки барои чен кардани ҳарорати бадани инсон истифода мешавад, шинос мебошад. Сохти ин термометр хеле сода аст: вай аз шиша сохта шудааст, дар як тарафи он андаруни зарфи найчадор симоб мавҷуд аст. Вақте ки мо термометрро ба бағал мегузорем, аз таъсири ҳарорати бадани мо симоб гарм шуда, аз дохили найчаи ниҳоят танг ба боло меравад. Дар рӯи термометр ҷадвал тартиб дода шудааст ва симоб ба кадом нуқтае, ки барояд, мо медонем, ки ҳарорати симоб чӣ қадар баланд шудааст. Ва ҳамин нуқта ҳарорати бадани моро муайян мекунад. Ғайр аз ин термометрҳои электронӣ мавҷуданд, ки ҳароратро ба воситаи рақамҳо дар экран нишон медиҳанд.
Ҷисмҳои хурдро чӣ тавр мебинанд?
Дар табиат ҳам ҷисмҳои бузург, ба мисли кӯҳҳо ва ҳам ниҳоят хурд, ба мисли микробҳо мавҷуданд, ки онҳоро бо чашми одӣ дидан имкон надорад. Барои он ки мо онҳоро бинем, дастгоҳи махсуси оптикӣ – микроскоп (заррабин)-ро истифода мебарем. Ин асбоб ба воситаи линзаҳои махсус ашёро миллион маротиба калон мекунад. Ҳанӯз аз асри 15 одамон ба воситаи линзаҳо ва пурбинҳо ашёро мушоҳида мекарданд. Аммо аввалин микроскоп дар асри 16 дар Фландрия, (Нидерландияи имрӯза) ихтироъ шудааст. Дақиқан муайян нест, ки онро кӣ ихтироъ кардааст, вале тахмин мекунанд, ки онро олимони нидерландӣ Захария Янсен, Ханс Липпершей ва Корнелиус Дреббел сохтаанд. Дар асри 19 Эрнст Аббе ном ихтироъкор микроскопро бо ёрии назарияҳои нави илмӣ такмил дод. Акнун ба воситаи он мушоҳида кардани ҷисмҳои микроскопӣ, яъне микроорганизмҳо – ҳуҷайраву бофтаҳои хурдтарин, ки бо чашм дида намешуданд, имконпазир гардид. Ба шарофати микроскоп дар омӯхтани табиат ва мавҷудоти зинда, аз ҷумла, узвҳои бадани инсон, кашфиёти зиёде ба вуҷуд омаданд. Ҳоло микроскопҳои электронӣ роиҷанд.
Ҷисму ҷирмҳои масофаи дурро чӣ тавр мебинанд?
Агар ҷисм ё ҷирмҳо масофатан ниҳоят дур бошанд ва бо чашми одӣ дида нашаванд, онҳоро ба воситаи дастгоҳҳои оптикӣ – дурбин ва телескоп дидан мумкин аст. Дар дохили ин асбобҳо ба тартиби муайян линзаҳо – шишаҳои нимдоираи суфта ва оина гузошта шудаанд. Линзаҳо ҷисмҳои дур ва дар назар хурдро калон нишон медиҳанд, оинаҳо бошанд, онҳоро ба шабакияи чашмҳо наздик мекунанд. Телескопро соли 1671 табиатшиноси англис Исаак Нютон ихтироъ намудааст. Дурбин бошад, соли 1850 аз ҷониби ихтироъкори итолиёвӣ – Игнасио Порро сохта шудааст.
Дар қадим вақтро чӣ гуна муайян мекарданд?
Дар тамаддунҳои гуногуни аҳди қадим барои ҳисоб кардани вақт ҳар гуна тадбир меандешиданд. Яке аз соатҳои қадимии машҳур ин соати офтобии мисриён мебошад, ки таърихи 3500-сола дорад. Дар асри II то милод дар шаҳри Искандарияи Миср соати обӣ ихтироъ намуда буданд. Дар асри VIII милодӣ дар Аврупо соатҳои региро истифода мекарданд, ки аз Шарқ оварда буданд. Дар асри X нахустин соатҳои механикӣ пайдо шуданд. Дар асри XI чиниҳо соатеро ихтироъ карданд, ки вақтро бо ёрии моҳу ситораҳо муайян мекард.
Соатҳои электронӣ чист?
Соатҳо гуногун мешаванд: офтобӣ, регӣ, обӣ, механикӣ, кварсӣ ва электронӣ. Соатҳои электронӣ вақтро на тавассути ақрабакҳои лавҳаи соат, балки дар экран бо сабти рақамҳо муайян мекунанд. Механизми ин гуна соатҳо аз пайвастани ҷузъҳои гуногуни электронӣ – диодҳо, транзистор, экрани кристаллҳои моеъ ва ғайра иборат аст. Маъмулан, дар экран рақам намудор гашта, вақт, инчунин рӯз, ҳафта ва моҳро ифода мекунад.
Қалами худкорро кӣ ихтироъ кардааст?
Қалами хатнависиеро, ки мо онро «қалами худкор» меномем, соли 1939 ихтироъкори маҷорӣ Ладислав Жозеф Биро ихтироъ кардааст. Фарқи қалами ихтироъкардаи ӯ аз қаламҳои гузашта, ки аз ранги моеъ истифода мекарданд, дар он аст, ки барои қалами худкор ранги ғализи мисли хамираро истифода мебаранд. Ин имкон медиҳад, ки ранг дар варақи дафтар паҳн нашавад. Даруни найчаи чунин қаламҳо бо ранги ғализ пур карда мешавад ва дар нӯки меҳвар саққочаи филиззӣ ҷойгир шудааст. Вақте ки нӯки саққочадори меҳвар ба дафтар расида, ҳангоми навиштан ҳаракат мекунад, саққоча чарх мезанад ва ба ин восита ранги меҳвар саққочаро тар мекунаду ранг ба дафтар мегузарад.
Иншооти обтозакунӣ чӣ гунаанд?
Обҳое, ки дар биноҳои иқоматӣ ва ё истеҳсолот истифода мешаванд, ба канализатсия (корез) мерезанд. Маъмулан, ин об хеле ифлос аст. Аз ин рӯ, қабл аз ба дарё ва ё баҳр рехтан, онро тоза кардан зарур аст. Барои пок кардан оби ифлосро аз иншооти обтозакунӣ мегузаронанд. Дар иншооти мазкур оби ифлос се зинаи тозакуниро мегузарад. Дар оғоз тозакунии механикӣ сурат мегирад, яъне онро аз ҳар гуна ифлосиҳо, партов ва кафк тоза мекунанд. Баъд, дар навбати тозакунии биологӣ ба об бактерияҳои махсусро мерезанд, ки моддаҳои ифлоси обро нест мекунанд. Дар охир тозакунии кимиёвӣ сурат мегирад, яъне ба воситаи ба об рехтани маводди кимиёвӣ онро аз фосфат ва чизҳои дигари ифлос пок мекунанд.
Ҷумаки лӯла (қубур)-и обгузар чӣ тавр сохта шудааст?
Мо дар хонаҳои худ (шаҳрнишинҳо) аз оби дарёҳо истифода менамоем. Аввалан оби табиӣ пок карда шуда, сипас тавассути лӯлаҳо ба аҳолӣ барои истифода фиристода мешавад. Ҷумак механизмест, ки тавассути он мо оби лӯларо кушода ё маҳкам мекунем. Вақте ки дастаи ҷумакро тоб медиҳем, дар дохили вай мурвати махсус ба ҳаракат даромада, роҳи обро мекушояд ё маҳкам мекунад. Аз сабаби он ки тамоми ҷузъҳои ҷумак дар об тар мешаванд, онҳоро аз маснуоти зангназананда месозанд.
Кори мошинаи буғӣ чӣ тавр сурат мегирад?
Мошинаи буғӣ энергияи ҳароратиро, бо истифода аз қувваи буғи оби ҷӯшидаистода, ба қувваи механикӣ табдил медиҳад. Ҳарорате, ки дар натиҷаи сӯхтани ангишт, нафт ва сӯзишвории дигар ба вуҷуд меояд, обро дар деги пӯшида гарм карда, ба буғ табдил медиҳад. Буғи ҳосилшуда ба воситаи клапанҳои тақсимкунанда ба устувонаи поршендор фиристода мешавад ва фишори буғ поршенро аз як гӯшаи устувона ба гӯшаи дигар ба ҳаракат медарорад. Ҳаракати поршен ба воситаи механизми дигар ба меҳвар мегузарад ва он чарх мезанад. Қувва аз меҳвар ба чархҳои мошина ва ё қисмҳои дигари он гузашта, онҳоро ба ҳаракат медарорад. Уатт Ҷеймс Уатт (1736-1819), муҳандиси шотландӣ, механик ва ихтироъкоре мебошад, ки ба буғ ва гардиши об таваҷҷуҳ зоҳир намудааст. Вай мошинаи буғии ихтироъкардаи Томас Нюкоменро такмил дода, мошинаи худро сохт ва пешниҳод намуд, ки неруи буғ барои дар замин ва баҳр ҳаракат намудани механизмҳо истифода шавад. Ҳамин тариқ, ӯ қатораҳо ва киштиҳои буғиро ихтироъ намуд.
Мошинаи буғӣ кай ихтироъ шудааст?
Ду нафар механики англис – Томас Нюкомен ва Томас Сэвери хостанд, ки мошинаи барои кашидани обҳои зеризаминӣ ихтироънамудаи Сэвериро такмил диҳанд. Дар натиҷа соли 1705 онҳо мошинае сохтанд, ки ба воситаи буғ ҳаракат мекард. Он як навъ мошинаи буҳори атмосферӣ буд. Ҳарчанд он мувофиқ ва самаранок бошад ҳам, бо он хеле эҳтиёткорона муносибат кардан лозим меомад, зеро хатари тарқидан ва ба садама дучор шуданро дошт. То ихтирои мошинаи буғӣ тамоми механизмҳо ба воситаи кашидани ҳайвонот, теладиҳии об ва ё бод ҳаракат мекарданд.
Дучарха муҳаррик дорад?
Барои он ки дучарха ё ҷана ба ҳаракат дароянд, мо бояд мушакҳоямонро барои теладиҳӣ каме «азоб» диҳем. Яъне энергияро барои ҳаракати ин механизмҳо инсон медиҳад. Ҳамин тариқ, одаме, ки дучарха меронад, худаш муҳаррик ҳисоб меёбад. Агар ба дучарха муҳаррик насб кунем, пас вай ба мотороллер табдил меёбад. Механизмҳои зиёде ҳастанд, ки тавассути неруи одамон ҳаракат мекунанд, масалан дастгоҳҳои дастии бофандагӣ, кулолӣ, дӯзандагӣ ва ғайра.
Муҳаррик чист?
Муҳаррик механизмест, ки як навъи муайяни энергия, масалан неруи барқ, энергияи ҳидравликӣ (обӣ) ва кимиёиро ба энергияи механикӣ табдил медиҳад. Вобаста ба он ки муҳаррик тавассути кадом қувва ба кор медарояд, ба чанд намуд ҷудо мешавад: бодӣ, ҳароратӣ, ҳидравликӣ, муҳаррикҳои берунсӯз, мисли мошини буғӣ ва муҳаррики дарунсӯз – муҳаррики автомобил ва реактивию барқӣ.
Механизми содатарин чист?
Механизми содатарин асбобест, ки қобилияти осонкунӣ, тағйирдиҳӣ ва вусъатбахшии амалро таҷассум мекунад. Ин намуди механизм аз чор қисм иборат аст: фишанг, ғарғара, ғалтак ва ҳамвории муайян. Механизми содатарин бештар барои осон намудани ҳамлу нақли ашёи вазнин аз поён ба боло ва ё аз боло ба поён истифода мешавад. Фишанг се навъ дорад: навъи якум (қайчӣ), навъи дуюм (ароба) ва навъи сеюм (мӯйчинак).
Мошин чист?
Мошин дастгоҳест, ки инсон барои иҷрои вазифаҳои муайян ва осон намудани кору зиндагӣ офаридааст. Мошинҳо барои сарфа намудани қувва ва осону сабук намудани кори инсон хизмат мекунанд. Дар илм қисмҳои мошинро, ки фаъолияти мунтазами онро таъмин менамоянд, механизм меноманд. Мошинҳо сода, мисли ғарғараи одӣ ва мураккаб, амсоли компютер мешаванд. Баъзе мошинҳо, пас аз он ки одамон онҳоро месозанд, бе иштироки инсон кор мекунанд: мисли осиёби обӣ ва бодӣ. Баъзе мошинҳои дигарро, мисли экскаватор, автомобил ва ғайра инсон идора мекунад.
Олоти аввалине, ки ҳаёти инсонро осон мекарданд, кадомҳо буданд?
Дар давоми таърих инсон барои сарфаи қувваи худ кӯшиш мекард, то дар фаъолияти кории ҳамарӯза аз ягон навъи техника истифода барад. Барои ин вай аз дастгоҳу механизмҳои гуногун (ҳарчанд дар оғоз хеле сода буданд), аз ҷумла аробачаи чархдор истифода мебурд. Батадриҷ дастгоҳҳо мураккабтар шуданд, такмил ёфтанд ва то ба дараҷаи ҳозира расиданд. Масалан, аввалин олоти техникӣ, аз қабили осиёб ва сипор ба воситаи об, бод ва ҳайвонот ба ҳаракат дароварда мешуданд. Сипоре, ки тавассути барзаговҳо кашида мешуд. Чақмоқсанг – санги махсусест, ки дар сурати ба ҳам задан аз он оташак ё шарора ҳосил мешавад. Аз ин рӯ номи дигараш санги «оташ» аст. Чароғи флюоресцентӣ – чароғи электрикиест, ки аз найча иборат буда, деворҳои шишааш аз дарун бо моддаи равшанидиҳанда (флюоресцент) пӯшонида шудааст. Даруни найча гази неон дорад. Фонограф – дастгоҳи механикиест, ки қобилияти навиштан ва шунавонидани ҳар гуна овозро дорад. Магнитофон дар заминаи ин дастгоҳ сохта шудааст.
Кадом чароғҳо каммасрафанд?
Аз замоне, ки Эдисон чароғи барқиро ихтироъ намуд то имрӯз технологияи рӯшноидиҳӣ хеле тағйир ёфт. Олимон ва ихтироъкорон навъҳои гуногуни асбобҳои рӯшноидиҳиро кашфу ихтироъ намудаанд: чароғҳои кӯчагӣ, чароғҳои махсус барои корхонаҳо, автомобилҳо, шабчароғҳои гуногун, бахусус қандилҳо барои хонаҳо ва ғайра. Чароғакҳои флюоресцентӣ ва галогенӣ, ки каммасрафанд, аз чароғҳои барқии тафсон дида бисёртар истифода мешаванд. Чароғҳои флюоресцентӣ ё неонӣ аз ҷониби Артур Комптон соли 1934 ихтироъ шудаанд. Каме баъдтар чароғҳои галогенӣ кашф шуданд, ки нисбат ба чароғҳои зикршуда рӯшантар ва каммасрафанд.




