Зеҳн
АГ

Агенти Зеҳнӣ

3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн

Гейзер чист?

Гейзерҳо фаввораҳои бузурги оби гарм мебошанд, ки аз қаъри Замин бо суръати баланд ба боло мебароянд. Мисли вулкан гейзерҳо ҳам бар асари фишори дохилии Замин ба вуҷуд меоянд, аммо ба ҷои гудозаҳо аз қаъри Замин буғи об ва оби гарм фаввора мезанад. Дар баъзе ҷойҳои сайёра, ки ҳарорат хеле паст мебошад, гейзерҳоеро мушоҳида кардан мумкин аст, ки ба кӯҳҳои яхбастаи зинадор монанданд. Дар Тоҷикистон чашмаҳои шифобахши зиёде мавҷуданд (Хоҷа Оби Гарм, Оби Гарм, Гармчашма, Зайрон ва ғайра), ки аз қаъри Замин фаввора зада, хосияти табобатӣ доранд. Манфиати вулкан ва гейзерҳо Баъди фавворазании вулканҳо сангу гудозаи онро чун масолеҳи сохторӣ, хокистарашро баъди чанд муддат ҳамчун нурӣ барои серҳосил гардонидани замин истифода мебаранд. Баъзе филиззоти нафис ва сангҳои қиматӣ (сиркон ва ёқут) маъмулан дар наздикии вулкан дучор меоянд; ҳамчунин мис, нуқра, тило дар шахтаҳо аз таркиби ҷинсҳои кӯҳии вулканӣ хориҷ мегарданд. Дар баъзе ҷойҳо, масалан, дар Африқои Ҷанубӣ, миқдори зиёди алмосро аз дохили ҷинсҳои кӯҳии вулканӣ пайдо намудаанд. Гейзерҳоро дар Исландия ва Аврупои Шимолӣ барин мавзеъҳои сард барои гармидиҳӣ истифода мебаранд. Маъмулан, дар ҷойҳои сард оби гарми гейзерҳо ба воситаи лӯлаҳо барои шабакаҳои гармидиҳии шаҳрҳо истифода бурда мешавад.

0

Вулканҳо чӣ шакл доранд?

Агар аз канораҳо нигоҳ кунем, вулкан ба кӯҳ монанд аст. Ин кӯҳро махрути вулканӣ меноманд, ки аз ҷинсҳои сахтшудаи аз қаъри замин беруновардаи вулкан пайдо шудааст. Дар даруни махрут наҳри бароранда мавҷуд аст, ки танӯра номида шуда, аз он гудоза боло мебарояд. Дар ин наҳр шохаҳо ё чандин даҳанаи начандон калон вуҷуд доранд, ки аз онҳо газ фаввора зада мебарояд. Дар охири танӯра кратер (даҳана) ё сӯрохи вулкан ҷой гирифтааст, ки аз он ҳамаи чизҳои хориҷшаванда ба берун афканда мешаванд. Вақте ки вулкан хомӯш мегардад, даҳана (танӯра) низ то дубора хурӯҷ кардани он маҳкам мешавад. Баъзе махрутҳои вулканӣ дар давоми 10 ҳазор сол ба вуҷуд омада, баъзеи дигарашон бо як фавворазанӣ он қадар ҷинсу ашёро ба берун мепартоянд, ки аз онҳо махрути бузург пайдо мегардад. Оқибатҳои зараровари вулкан Фаввораи вулканҳо зарари зиёд меоварад. Гудозаҳои вулкан ҳама чизи сари роҳашро нобуд сохта, боиси сӯхтор ва паҳн шудани газҳои зарарнок мегардад. Шаҳрҳои Помпей ва Геркуланум дар Итолиё соли 79-и эраи мо дар натиҷаи вулкани Везувий пурра зери гудозаҳо монданд. Соли 1883 фаввораи вулкан дар ҷазираи Кракатауи Индонезия боиси марги 36000 одам гашт. Соли 1985 дар Невадо де Руиси Колумбия фаввораи вулкан дар чанд лаҳза барфи кӯҳро об кард ва сели дар натиҷаи он бавучудомада садҳо деҳу шаҳрак ва ҳаёти 25000 нафарро ба коми худ кашид.

0

Вулкан чист?

Вулкан зуҳуроти гармии дохили Замин аст. Дар зери ҳар вулкан таҳти фишори баланд магма (тафта) ном моддаи гудохташуда мавҷуд аст. Вақте ки фишор ниҳоят баланд мешавад, магма аз тарқишу сӯрохҳои қишри Замин роҳ ёфта, боло мебарояд. Ҳамин тавр аз таҳти Замин гудозаҳои дарёи ҷӯшон фаввора зада берун мебароянд. Ин бухоршавии гудозаҳо фаввораи вулкан ё оташфишонӣ ном дорад. Фаввораи вулкан ҳамроҳи худ миқдори зиёди газ, хокистар ва сангҳоеро мебарорад, ки ҳанӯз об нашудаанд. Тахмин меравад, ки дар сайёраи Замин зиёда аз ҳазор вулкани фаъол амал мекунад. Вулканҳои зиёде ҳанӯз ором хобидаанд, ки шояд ҳар лаҳза бедор шуда, ба оташфишонӣ шурӯъ кунанд.

0

Ҷинсҳои бегона кадомҳоянд?

Дар конҳо на танҳо минералҳои холис, инчунин маъданҳои омехта бо ашёи дигар, аз қабили хоку санг низ дучор мешаванд. Ин ашёро, ки бо минералҳо омехтаанд, ҷинсҳои бегона меноманд. Минералҳои аз ҷинсҳои бегона тоза кардашударо маъдан меноманд. Барои маъдани тоза ба даст овардан бозёфтро шуставу таҳшин кардан лозим меояд. Амундсен Руал Амундсен (1872–1928) таҳқиқотчии норвегӣ мебошад. Дар аввал ӯ ба омӯхтани илми тиб машғул шуда, баъд донишгоҳро тарк мекунад ва ҳаёти худро ба таҳқиқоти Арктика мебахшад. Соли 1903 ба Арктика саёҳати сесола анҷом дода, назарияи ҷойивазкунии қутбро исбот намуд. Соли 1911 аввалин шуда, пеш аз таҳқиқотчии англис Роберт Скотт, ба Қутби Ҷанубӣ қадам ниҳод. Соли 1923 тасмим гирифт, ки ба воситаи тайёра ва дирижабл Арктикаро таҳқиқ намояд. Сохтани дастпона Сангчаҳои майдаи аз дарё ё соҳили он ёфташударо ҷудо кун. Анбурро гирифта, барои ҳар як сангча ду пораи тунуки симро бибур. Симро дар гирди сангча тоб деҳ ва нӯги ҳардуро бо ҳам печон, то ки сангча хуб маҳкам шавад. Акнун ба ресмон сангчаҳоро шадда карда гузарон ва нӯгҳои онро гиреҳ карда бубанд. Дастпонаи одӣ омода хоҳад шуд.

0

Кон чист?

Минералҳои гуногунро дар шакли табиӣ ба миқдори зиёд дар ҷойҳои махсус, ки онро кон меноманд, пайдо мекунанд. Дар рӯи Замин конҳои гуногун вомехӯранд, вале онҳо, асосан, дар қаъри Замин воқеанд. Бинобар ин барои пайдо намудани онҳо корҳои ҷустуҷӯӣ гузаронидан лозим меояд. Маҷмӯи асбобу олоти конканӣ ва ҷои кофтани қаъри Заминро дар конҳо шахта мегӯянд. Дар шахтаҳо шароити кор ниҳоят вазнин аст.

0

Оё аз санг асарҳои санъат офаридан мумкин аст?

Қисми зиёди сангҳо диққати одамонро ба худ ҷалб мекунанд. Дар давоми асрҳои гузашта одамон сангҳоро барои офаридани асарҳои санъат истифода бурдаанд ва имрӯз ҳам истифода мекунанд. Масалан, аз санги хоро ва мармар ҳар гуна ҳайкал, деворнигораҳои наққошӣ, пойсутуну сутунҳо, мизу фарш ва амсоли инҳо сохтаанд. Аз силитсий ҳайкалчаҳои гуногун, гулдон, зарф ва ғайра месозанд. Ғайр аз ин, сангҳоро барои сохтмони хонаву қасрҳо низ истифода мебаранд. Барои сохтмони биноҳои зеботарин варақсангу мармар ва ресанг ҳам ниҳоят мувофиқанд.

0

Сангҳои қиматии кадомҳоянд?

Ғайр аз тило ва нуқра, боз сангҳои қиматии дигар ҳам ҳастанд, ки дар саноат барои истеҳсоли ҷавоҳирот ва ороишот истифода мешаванд. Инҳо алмос, ёқут, лаъл, зумуррад ва монанди инҳо мебошанд. Баъзе аз ин сангҳо бо тамоми рангҳои тирукамон ҷило медиҳанд ва бо ҳамин хусусияташон диққати касро ба худ ҷалб мекунанд. Азбаски онҳо дар табиат камёбанд, бад-ин сабаб қимати баланд доранд. Маҷро Обраҳа ё қитъаи замине, ки аз он оби дарё ё наҳр ҷорӣ мешавад. Дара Ҷарии танг (водии) байни нишебиҳои ростфуромада. Водӣ Ҳамвории байни кӯҳҳо, ҳамчунин пастхамӣ ва ҳамвории ду соҳили маҷрои дарё, ки фарох шуда, тӯл мекашад. Кон Маконе, ки дар он ҷо маъданҳо, сарватҳои зеризаминӣ ва сангҳо дар шакли табииашон ҷойгиранд. Ҳамчунин ҷое, ки дар он ҷо боқимондаҳо (ҳафриёти) бостоншиносӣ (археологӣ) мавҷуданд, маънои кофтани конро ифода мекунад.

0

Оё сангҳои шиновар ҳам мавҷуданд?

Аксари сангҳо аз об вазнинтаранд ва агар сангро ба об партоем, он зери об меравад. Лекин пемза ном санг низ ҳаст, ки аз гудозаи вулкан пайдо шуда, чандон вазнин нест. Зеро дар вақти гудохташавӣ бо таъсири ҳубобчаҳои ҳаво андаруни он бисёр ковокию ҷавфҳо пайдо шудаанд. Порчаҳои ин гуна сангҳо дар об шино мекунанд.

0

Маъданҳо аз ҳамдигар чӣ тавр фарқ мекунанд?

Маъданҳо хусусиятҳои алоҳидаи худро доранд. Ин имкон медиҳад, ки онҳоро аз рӯи шакл, ранг, ҷило, зичӣ ва устуворӣ фарқ намоем. Баъзе филиззот мисли тило, нуқра, платина (тилои сафед) ва ғайрифилиззот, чун графит ва алмос танҳо аз як унсур иборатанд. Қисми дигарашон аз чандин унсур, монанди намаки ошӣ аз хлор ва натрий таркиб ёфтаанд. Ҳамчунин маъданҳои ҷилодор, ба мисли кварс мавҷуданд. Инчунин маъданҳое вомехӯранд, ки чун хок тобиш надоранд. Боз маъданҳое ҳастанд, ки ниҳоят сахтанд, аз ҷумла алмос, баъзеашон (масалан, гаҷ), баръакс ба осонӣ шикаста мешаванд. Ҳангоми омӯхтани маъданҳо ҳамаи хусусиятҳои онҳо ба эътибор гирифта шаванд.

0

Сангҳо аз куҷо пайдо шудаанд?

Агар ба дастамон чанд навъи сангро гирем, фарқи онҳоро муайян карда метавонем. Баъзе аз ин фарқиятҳо ба манбаи пайдоиши сангҳо вобаста аст. Ҷинсҳои кӯҳие ҳастанд, ки дар натиҷаи хунук шудани унсурҳои моии қишри Замин ба вуҷуд омадаанд. Инҳо ҷинсҳои магмавӣ аз қабили санги хоро, рухом (базалт) мебошанд. Ҷинсҳои таҳшинӣ дар натиҷаи пораҳои ҷинсҳои дигарро овардани об аз ҷойҳои дигар ба вуҷуд омадаанд. Гаҷ ва намаксанг аз ҷумлаи ҷинсҳои таҳшинӣ мебошанд. Ҷинсҳои метаморфӣ (тағйирёфта) низ аз ҷинсҳои дигар пайдо шудаанд. Онҳо дар дохили Замин бар асари гармӣ ва фишори вазни унсурҳои қишри болоии Замин шаклашонро дигар кардаанд. Санги мармар ва варақсанг аз ҳамин қабил ҷинсҳои метаморфӣ мебошанд. Аргентит. Минерале, ки дар таркибаш нуқра дорад. Тило. Филиззи гаронбаҳоест, ки дар маснуоти заргарӣ ва сикқаҳои тилоӣ, инчунин қисмҳои асбобҳои электронӣ истифода мешавад. Куприт. Ба кристаллҳояш сангҳои гаронбаҳо часпидаанд. Нуқра. Филиззест, ки дар истеҳсоли маснуоти заргарӣ, сикқаҳои нуқрагӣ, асбобу анҷоми хӯрокхӯрӣ ва аксбардорӣ истифода мешавад.

0

Оё санг ва минералҳо як чизанд?

Бисёриҳо чунин мешуморанд, ки санг ва минералҳо як чизанд. Аммо аслан ин тавр нест. Сангҳо ҷинсҳое мебошанд, ки асосан дар сатҳи болоии Замин ҷой доранд. Онҳо ҷинсҳои кӯҳии табиӣ буда, аз маъданҳои гуногун иборатанд. Унсурҳои асосии таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ ғайр аз оксиген, инчунин минералҳои силитсий, калсий, оҳан ва алюминий доранд. Масалан, санги мармар ҷинси кӯҳиест, ки аз оксиген ва ду минерал – шпати оҳаксанг ва доломит иборат аст. Минерал бошад, аз чизҳои якҷинса таркиб ёфта, ҳамеша хусусияти ягона дорад. Масалан, ёқут, нилум, зумуррад минерал мебошанд. Карбонат. Дар саноати ҷавби филизз (металлургия) ва маснуоти кулолӣ истифода мешавад. Сулфур. Барои истеҳсоли кибрит, маводҳои тарқанда ва нуриҳои маъданӣ истифода мешавад.

0

Кадом қаторкӯҳ дар ҷаҳон аз ҳама баландтар аст?

Қаторкӯҳи баландтарин Ҳимолой мебошад, ки дар байни Тибет ва Непал ҷойгир шудааст. Қуллаи баландтарини он Эверест ном дорад, ки баландиаш 8848 метр аст. Тақрибан 150 млн сол қабл қитъаи Ҳинд ба қитъаи Осиё бархӯрдааст. Дар натиҷаи ин бархӯрд канораҳои ин ду қитъа боло бардошта шуда, тадриҷан ин қаторкӯҳро ба вуҷуд овардаанд. Дар ин қаторкӯҳ қуллаҳо то ҳанӯз боло мераванд. Кӯшиши ба қуллаҳои он баромадан кӯҳнавардони далерро водор кард, ки қуллаи баландтарини Ҳимолой, инчунин кӯҳҳои Алп, Анд ва ғайраро фатҳ намоянд. Кӯҳҳо дар кайҳон Дар дигар сайёраҳо низ кӯҳҳои баланд ва водиҳои фарох ҳастанд. Дар Миррих кӯҳи аз ҳама баланд – Олимп бо қуллаи 28000 м аз баландтарин кӯҳи Замин – Эверест беш аз се маротиба баландтар аст.

0

Қаторкӯҳҳо чӣ тавр ба вуҷуд омадаанд?

Қисми зиёди қаторкӯҳҳо дар натиҷаи ба ҳам бархӯрдани ду қисми бузурги Замин ба вуҷуд омадаанд. Энергия ҳангоми чунин бархӯрд чунон бузург аст, ки гӯшаҳои яке аз ин қитъаҳо ва ё ҳар ду дар натиҷаи зарбаи сахт қат ва ба боло бардошта мешаванд. Қаторкӯҳҳои Анд дар Амрикои Ҷанубӣ, Кордилера дар Амрикои Шимолӣ, Ҳимолой дар Осиё ва Алп дар Аврупо ҳамин тариқ ба вуҷуд омадаанд. Кӯҳҳои дигари рӯи Замин бошанд, дар натиҷаи ба болои ҳам зам шудани ҷинсҳои ба берун ҳавододаи вулканҳо пайдо шудаанд.

0

Арз ва тӯл чист?

Барои муайян кардани минтақаҳои рӯи Замин дар харита аз арз ва тӯл истифода мебаранд. Арз масофаи нуқтаи муайян то хатти истиво, тӯл бошад масофа то меридиани сифрӣ 0° аст. Ин масофаҳо бо дараҷаҳо (°), дақиқаҳо (') ва сонияҳо ('') ишора карда мешаванд. Мисол, шаҳри Ҳамбурги Олмон дар арзи шимолии 53°30' ва тӯли шарқии 10° ҷойгир шудааст. Шаҳри Порту-Алегрии Бразилия дар арзи ҷанубии 30° ва тӯли ғарбии 51° ҷой гирифтааст.

0

Оё меридиан ва параллел якхелаанд?

Хатҳои тасвирёфтае, ки меридиан ва параллел ном бурда мешаванд, аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Ҳарчанд ҳар ду хатҳои мудавваранд. Ҳамаи меридианҳо ба қутбҳои Замин мерасанд. Параллелҳо хатҳои иҳотанамудаи Замин мебошанд, ки ба хати истиво мусовӣ (параллел) ҳастанд. Меридианҳо ва параллелҳо дар харита якдигарро бурида гузашта, дар рӯи харита тӯри катакдорро ба вуҷуд меоранд.

0

Маҳалро дар харита чӣ тавр муайян мекунанд?

Сатҳи Замин ниҳоят бузург аст. Масофаи он ҳазорон километрро ташкил мекунад. Бинобар ин, ғайр аз истифодаи релефи маҳал ба сифати нуқтаи ҳисоб олимони соҳаи ҷуғрофия ва харитасозон системаи хатҳои тахминиро ихтироъ намуданд, ки онҳо барои аниқ кардани ин ё он нуқта дар сатҳи Замин мусоидат мекунанд. Инҳо хатҳои меридианӣ (арзӣ) ва параллелӣ (амудӣ) мебошанд, ки дар харитаҳо сабт шудаанд.

0

Картография чист?

Ҳанӯз аз замонҳои қадим дар тамоми кишварҳо одамон барои муайян кардани ҷойи зисти худ, ҳангоми тасвири макон нақшаи маҳалро тартиб медоданд. Савдогарон ва маллоҳон дар бораи харитаҳои калон ва дар он нишон додани хатсайри сафарҳои худ ва доштани китобчаи роҳнамо орзу мекарданд. Зарурати чунин харита рушди картографияро ба миён овард, ки он усулҳои техникӣ ва донишҳои зарурии ҷуғрофиёро ҳангоми сохтани харитаи рӯи Замин гирдоварӣ намуд. Харитаи ҷуғрофиёӣ тасвири хурд ва ҷамъбастгардидаи ҳамвориҳои сатҳи Замин буда, дар он ҳамаи мавҷудоти табиӣ ва мавзеъҳои ҷуғрофиёӣ бо аломатҳои шартӣ ифода мегарданд. Вобаста ба истифодабариашон намудҳои гуногуни харита, аз қабили харитаи табиӣ — барои пурра нишон додани релеф ва маҳал; харитаҳои сиёсӣ — барои пурра нишон додани релеф ва мамлакатҳо, харитаҳои сайёҳӣ бо инъикоси роҳҳои автомобилгард ва шоҳроҳҳо, ҳамчунин харитаи нимкураҳо, мамлакатҳо, уқёнусу баҳрҳо ва ғайра мавҷуданд. Тамоми харитаҳо бояд макони ҷойгиршавии қаламравро муайян ва аломатҳои шартиву масофаро дақиқу бехато нишон диҳанд. Меридиан – яке аз хатҳо, ки аз қутб гузашта Заминро иҳота намудааст. Арз – масофа аз ҷойи муайяни Замин нисбат ба хатти истиво. Тӯл – масофа аз ҷойи муайяни Замин нисбат ба меридиани сифрӣ, ки онро Гринвич меноманд. Параллел – яке аз хатҳо, ки Заминро ба таври мусовӣ бо хатти истиво иҳота кардааст. Мадори Саратон – хатти тасвиршудаи ба хатти истиво мусовӣ ва дар 23° 27՛-и арзи шимол ҷойгирбуда. Мадори Ҷаддӣ – хатти тасвиршудаи бо хатти истиво мусовӣ ва дар 23° 27՛-и арзи ҷанубӣ ҷойгирбуда.

0

Хатти истиво (Экватор) дар куҷо ҷойгир аст?

Экватор — хатти тахминии аз сатҳи марказии Замин гузаранда аст. Он Заминро ба нимкураҳои Шимолӣ ва Ҷанубӣ тақсим мекунад. Хатти истиво ҳангоми муайян намудани арзҳои ягон нуқтаи сатҳи Замин дараҷаи сифрӣ (0°) ба ҳисоб меравад. Хатти истиво аз мамлакатҳои Венесуэла, Бразилия, Ҷумҳурии Демократии Конго, Кения ва Индонезия мегузарад.

0

Оё дар Замин мавқеи қитъаҳо тағйир ёфтааст?

Олимон пас аз омӯхтани кӯҳҳову қаъри баҳру уқёнусҳо ба хулосае омаданд, ки миллионҳо сол қабл қитъаҳои Замин шакли имрӯзаашонро надоштаанд. Ба ақидаи онҳо қитъаҳо бо мурури замон дар натиҷаи инкишофи Замин шакли худро тағйир додаанд. 200 млн сол қабл дар сатҳи Замин қитъа (континент)-и ягона бо номи Пангея ва уқёнуси ягона бо номи Панталасса вуҷуд доштааст. Тақрибан баъди 20 млн сол қитъаи Пангея ба ду континент – Лавразия (Амрикои Шимолӣ, Аврупо ва Осиё) ва Гандвана (Амрикои Ҷанубӣ ва Африқо) ҷудо шудааст. Инчунин тақсимшавии Антарктида ва Ҳиндустон, ки бо Африқо ҳамроҳ будаанд, ба вуҷуд омадааст. Амрикои Ҷанубӣ низ аз Африқо ҷудо шуд ва пас аз чанде Африқо бо Аврупо наздик гардид. Баъдтар Амрикои Ҷанубӣ бо Амрикои Шимолӣ наздик ва Австралия аз ҳамаи онҳо ҷудо шудааст. Ин тақсимшавӣ, ки 20 млн сол идома ёфт, оқибат шакли имрӯзаи Заминро ба вуҷуд овард. Вақте ки дар асри 16 аввалин харитаҳои дақиқ ба вуҷуд омаданд, таваҷҷуҳи олимонро ба ҳам монанд будани тарҳи қитъаҳои имрӯза ҷалб намуд. Чӣ гуна пайдо шудани ин монандиро мо акнун медонем. Қитъаи гумшуда Баъзеҳо бовар доранд, ки ҳазорҳо сол қабл қитъае дар ҷои уқёнуси Атлантик пайдо шуда, сипас аз байн рафтааст, ки Атлантида ном доштааст. Одамони ба ин ақида бовардошта чунин меҳисобанд, ки Атлантида дар натиҷаи дигаргуниҳои харобиовари табиӣ нобуд шудааст. Барои бисёр олимон ин як ривоятест, ки чандон асоси илмӣ надорад. Дигарон исрор мекунанд, ки ин қитъа вуҷуд дошта, тахминан байни соҳилҳои Амрикои Шимолӣ, Гренландия, Аврупо ва ҷазираҳои Канар ҷойгир будааст. Аз сабаби мавҷуд набудани дигар далелҳо Атлантида чун қиссаи аҷоиби бадеӣ боқӣ мондааст.

0

Платформаи континенталӣ (қитъавӣ) чист?

Қишри Заминро метавонем ба пӯсти Замин, ки онро печонида, барои ҳаёт мувофиқ гардонидааст, нисбат диҳем. Лекин ин «пӯст» яхлухт набуда, ба бисёр порчаҳо тақсим шудааст, ки онҳоро платформаҳо мегӯянд. Қитъаҳо қисми платформаҳои ба сатҳи баҳр баромада мебошанд. Ҳудуди ин платформаҳо ба умқи уқёнусҳо мерасад.

0