Зеҳн
АГ

Агенти Зеҳнӣ

3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн

Таркиби Замин аз чӣ иборат аст?

Замин аз моддаҳои гуногун иборат аст. Ҳар яки онҳо вазни муайян ва зичии хос дошта, қисмҳои мухталифи Заминро ташкил мекунанд. Ҷисмҳои аз ҳама вазнин дар маркази Замин ҷойгир шуда, ҳастаи онро ташкил медиҳанд. Ҳаста аз филиззоти гуногун, аз қабили оҳан ва никел иборат мебошад. Қисми берунии ҳастаро моеи гудохта ташкил мекунад, ки ҳарорати он ба 5000°C мерасад. Сатҳи ҳаста дорои қабати ғафс аст, ки мантия ном дорад. Ғафсии он 2900 км буда, аз моддаҳои сахт ва зич иборат аст. Қисми аз ҳама болои Заминро қишр меноманд. Ғафсии қишри замин 35 км буда, нисбатан аз ҷисмҳои сабук иборат аст. Дар таркиби қишри замин кремний, алюминий, калсий, натрий ва калий мавҷуд аст. Мантия ва қишр литосфера – қисми сангдори Заминро ташкил мекунанд.

0

Замин чӣ гуна пайдо шудааст?

Баъзе олимон чунин мепиндоранд, ки Замин дар натиҷаи бархӯрдани як сайёраи бузург ба Офтоб миллиардҳо (тақрибан 4,5 миллиард) сол пеш пайдо шудааст. Бар асари ин бархӯрди шадид қисмҳои ҷудошудаи Офтоб ва он сайёраи бузург дар Кайҳон пораву парешон гашта, чандин сайёраҳо, аз ҷумла Заминро падид оварданд. Қисми дигари олимон фарзияе пешниҳод кардаанд, ки гӯё Замин аз абри ғализу чангу газҳои зичгашта дар як лахта ҷамъ омада, бар асари даврзанӣ дар гирди мадори Офтоб шакли кунуниашро гирифтааст. Замин дар ибтидои пайдоишаш як кураи бузурги тафсон буда, дар давоми миллиардҳо сол зимни бухор кардани газҳои сатҳаш тадриҷан ҳарорати баландашро бохта, дар рӯи он атмосфера ва уқёнусҳо ба вуҷуд омаданд. Ба туфайли об ва ҳаво (оксиген) дар рӯи Замин ҳаёт пайдо шуда, барои 1,5 миллион намуди ҳайвоноту рустанӣ ва инсон шароити зиндагӣ фароҳам омад.

0

Магар Моҳ ба Замин таъсир мегузорад?

Замин ва Моҳ ҷозибаи байниҳамдигарӣ доранд ва агар ба қаробати онҳо эътибор диҳед, ба осонӣ мушоҳида карда метавонед, ки кашишу ҷозибаи онҳо чӣ қадар пуризӯр аст. Қувваи кашиши Моҳ дар тағйирёбии сатҳи баҳру уқёнус зуҳур меёбад, зеро ин кашиш боиси ба вуҷуд омадани мадду ҷазр мегардад. Вақте ки оби баҳрро Моҳ мекашад, ҳаҷми он зиёд шуда, сатҳаш баланд мегардад. Миқдори ниҳоят бисёри об дар вақти дамидани об ё ҷозибаи Моҳ боло мебарояд ва сипас ҳангоми ҷазр рехта, кам мешавад. Ин ҳолат ба нафаскашӣ монанд аст. Нафасгирӣ — кашидани ҳаво ва нафасбарорӣ – берун додани ҳаво буда, мисли баланду паст шудани оби баҳр аст. Энергияи азиме, ки дар ин миқдори об ҳангоми ҳаракат ҷамъ меояд, барои истеҳсол намудани қувваи барқ истифода мегардад.

0

Чаро Моҳро дар шаклҳои гуногун мушоҳида мекунем?

Ҳарчанд мо Моҳро дар шаклҳои гуногун мебинем, дар асл ин тағйирёбии худи Моҳ набуда, балки тағйирёбии ҳамон сатҳи Моҳ аст, ки ба он шуълаҳои Офтоб меафтанд. Тағйирёбии шакли Моҳро мо авзои Моҳ (фазаи Моҳ) меномем. Моҳ тамоми фазаҳои худро дар давоми 29 рӯзу 12 соату 44 дақиқа тай мекунад, ки онро давр (сикл) меноманд. Дар давоми ин давр чор фаза вуҷуд дорад: 1. Моҳи нав (ҳилол). Ба тарафи Моҳ, ки аз Замин мушоҳида мешавад, шуълаи Офтоб намеафтад. 2. Чоряки афзоянда. Шуълаҳои Офтоб қисми аз Замин дидашавандаи Моҳро, ки бештар меафзояд, рӯшноӣ медиҳанд. 3. Моҳи пурра (бадр). Шуълаҳои Офтоб тамоми қисми дидашавандаи Моҳро равшан мекунанд. 4. Чоряки коҳанда. Шуълаҳои Офтоб қисми аз Замин дидашавандаро мунтазам тарк мекунанд. Хусуф (гирифтан)-и моҳро бисанҷ Тӯберо болои миз гузошта, чароғро даргирон. Тавре ки мушоҳида кардем, қисми дар муқобили рӯшноӣ мондаи тӯбро соя фаро мегирад. Акнун тӯбчаи теннис ва ё ягон ашёи дигарро бо дастат гирди тӯб бичархон. Ҳангоми чарх задани тӯбчаи теннис сояи тӯб тӯбчаи теннисро аз рӯшноӣ паноҳ мекунад.

0

Хусуф (гирифтан)-и Моҳ чӣ гуна рӯй медиҳад?

Мо барои он аз Замин Моҳро хуб мебинем, ки шуълаҳои Офтоб сатҳи онро равшан мекунанд ва акси он шуълаҳо аз Моҳ ба Замин меафтанд. Ҳодисаҳое низ рӯй медиҳанд, ки Моҳи дар осмон намудор ногаҳон пӯшида ва нопадид мешавад. Ин ҳолат замоне рӯй медиҳад, ки агар Замин дар миёни Офтоб ва Моҳ бошад. Дар ин ҳолат Офтоб сатҳи Заминро равшан мекунад ва сояи он ба рӯи Моҳ меафтад. Мо гумон мекунем, ки Моҳ нопадид шудааст, вале рӯи онро сояи Замин мепӯшонад, ки (гирифтани Моҳ) хусуф меноманд. Вақте сояи Замин сатҳи Моҳро тарк мекунад, онро мо боз мебинем ва Моҳ аз нав Заминро равшан мекунад.

0

Инсон кай ба Моҳ парвоз кард?

21 июли соли 1969 аввалин маротиба пои инсон ба сатҳи Моҳ расид. Парвози аввалини инсон ба Моҳ аз ҷониби кайҳонавардони амрикоӣ – Нил Армстронг, Эдвин Олдрин ва Майкл Коллинз сурат гирифт. Онҳо дар рӯи Моҳ 22 соат буданд. Таҳқиқоти сангҳо, ки кайҳонавардон аз Моҳ оварданд, аз он далолат мекунанд, ки ҷисмҳои дар Моҳ буда, нисбат ба ҷисмҳои Замин сабуктаранд ва қувваи кашиши Моҳ аз қувваи ҷозибаи Замин 6 маротиба камтар аст. Бинобар ин тамошобинони телевизион он вақт мушоҳида намуда буданд, ки фосилаи ҳар қадами кайҳонавардон нисбат ба қадамҳояшон дар Замин 6 маротиба дарозтар аст.

0

Радифи ягонаи Замин кадом аст?

Моҳ радиф (ҳамроҳ)-и ягонаи Замин аст ва тахминан дар масофаи 392 000 км аз он дур ҷойгир шудааст. Қутри Моҳ 3450 км аст, ки он нисбат ба қутри Замин 4 маротиба хурдтар мебошад. Моҳ низ мисли сайёраву радифҳои дигар ҳам дар гирди меҳвари худ ва ҳам дар гирди Замин давр мезанад. Даври чархзании Моҳ дар гирди Замин 27 рӯзу 43 дақиқаро ташкил мекунад. Дар сатҳи Моҳ ва дар дохили он ба миқдори кофӣ об ва атмосфера вуҷуд надорад, аз ин сабаб дар он ҷо ҳаёт нест.

0

Чаро як сол аз чор фасл иборат аст?

Ҳаракати Замин дар гирди Офтоб боиси ивазшавии фаслҳои сол мегардад. Ин ҳаракат дар гирди меҳварест, ки мутаносибан ба меҳвари Офтоб моил аст. Дар он қисми Замин, ки ба Офтоб наздик аст ва нурҳои пуртаъсири онро қабул мекунад, фасли тобистон фаро мерасад. Агар ин қисм нисбатан дуртар равад, шуоъҳои Офтоб низ камтар мерасанд ва зимистон мешавад. Дар фаслҳои тирамоҳ ва баҳор таъсири шуоъҳои Офтоб миёна мебошад. Агар мавқеи сатҳи Замин ба экватор (хатти истиво) наздик бошад, фарқи фаслҳои сол он қадар хуб мушоҳида намешавад. Зимистону тобистон аз инқилоби Офтоб шурӯъ шуда, баҳору тирамоҳ аз эътидоли шабу рӯз оғоз мегардад.

0

Замин чӣ хел ҳаракат мекунад?

Замин дар гирди хати хаёлии худ, ки аз қутбҳои шимолӣ ва ҷанубӣ мегузарад ва онро меҳвар меноманд, давр мезанад. Муҳлати даврзании Замин дар гирди меҳвари худ дар давоми як шабонарӯз 24 соат аст. Ғайр аз ин, Замин боз дар гирди Офтоб давр мезанад, ки муҳлати он 365 рӯзу 6 соату 9 дақиқаву 9,5 сонияро ташкил мекунад ва он баробари як сол аст. Замин дар гирди Офтоб аз рӯи хати муайяни тасаввуршаванда, ки мадори Замин ном дорад, дар шакли эллипс давр мезанад. Ин хатро эклиптика низ меноманд. Барои он ки оғозу анҷоми соли офтобӣ (шамсӣ) ба оғозу анҷоми шабонарӯзӣ пурра мутобиқ афтад, 1 солро 365 рӯз ҳисоб мекунанд. Агар рақами мазкурро бо рақамҳои қаблан овардашуда муқоиса намоем, он гоҳ соли тақвимии милодӣ аз соли шамсӣ 6 соату 9 дақиқаву 9,5 сония кам мебошад. Барои ҳамин дар ҳар 4 соли тақвимӣ як рӯз ба моҳи феврал илова мекунанд ва он дар соли чорум на 28 рӯзи муқаррарӣ, балки 29 рӯз мешавад. Ин солро соли кабиса меноманд.

0

Шакли Замин чӣ гуна аст?

Замин яке аз сайёраҳои бешумори Кайҳон аст. Дар Кайҳон ҳазорон сайёраҳое мавҷуданд, ки аз Замин бузургтаранд, вале тавре ки мо имрӯз медонем, ҳаёт танҳо дар сайёраи мо вуҷуд дораду халос. Замин курашакл буда, ба тӯб монанд аст. Албатта, он кураи асил набуда, балки тухмшакл, яъне дар самтҳои қутбҳои шимолӣ ва ҷанубӣ каме дарозрӯя аст. Ин чунин маъно дорад, ки агар мо дар хати хаёлии Экватор (хати Истиво) Заминро давр занем, масофаи он дар самти меридиан – хати тӯл аз масофаи қутбҳои шимолӣ ва ҷанубӣ бештар аст.

0

Мушоҳидаи радифҳои сунъии Замин

Радифи сунъии бузург ва Истгоҳи байналмилалии кайҳониро аз сатҳи Замин бе ёрии асбоби махсус мушоҳида кардан мумкин аст. Онҳо ба нуқтаи равшани босуръат ҳаракаткунанда монанд мебошанд. Бояд қайд намуд, ки тайёраҳо низ монанди радифҳо фурӯзонак доранд, аммо фурӯзонаки тайёраҳо ранги сурх ё кабуд дорад.

0

Гирифти Моҳ

Вақте ки Замин аз миёни Офтоб ва Моҳ мегузарад, сояи Замин сатҳи Моҳро мепӯшонад. Дар ин лаҳза Моҳ монанди кураи сурхранги тира намоён мешавад, ки ин ҳодисаро гирифти Моҳ мегӯянд. Агар сояи Замин тамоми қурси Моҳро пӯшонад, ин ҳодисаро гирифти пурра ва агар қисман пӯшонад гирифти нопурра мегӯянд. Гирифти Моҳ қариб ҳар сол ба амал меояд ва онро бе олати махсуси муҳофизатии чашм низ мушоҳида кардан мумкин аст. Ҳамчунин дар атрофи конуси сояи Замин сояи тунук ба вуҷуд меояд, ки агар Моҳ дар он қарор гирад, ин ҳолатро гирифти нимсоягӣ мегӯянд. Дар ин ҳолат гирифти Моҳ бе афзори махсус чандон назаррас нест.

0

Гирифти Офтоб

Вақте, ки Моҳ аз миёни Замин ва Офтоб мегузарад, сояи он ба Замин меафтад. Моҳ нисбати Офтоб хеле хурд аст, аммо бо сабаби наздик будан ба Замин метавонад Офтобро пурра пӯшонад. Дар баъзе минтақаҳои Замин Моҳ қисман пеши Офтобро мегирад, ки ин ҳодисаро гирифти нопурра меноманд. Мушоҳидаи гирифти Офтоб бо чашм ва бе олати махсус метавонад сабаби нобино шудани инсон шавад. Аз ин рӯ, барои бевосита мушоҳида кардани ин падида айнакҳо ё шишаҳои махсус бояд истифода шаванд. Беҳтар аст кӯдакон гирифти Офтобро тавассути телевизор ва ё интернет тамошо кунанд.

0

Ҳодисоти аҷиби кайҳон

Дар кайҳон ҳамеша ҳодисоту равандҳои бешуморе рух медиҳанд, ки асрори аҷибро дар худ нуҳуфтаанд. Баъзе аз ҳодисоти кайҳониро аз Замин мушоҳида кардан мумкин аст. Яъне мо аз Замин бе истифодаи дастгоҳҳои махсус на танҳо ситора ва сайёраҳо, балки баъзе ҳодисаҳои аҷиби кайҳониро низ мушоҳида карда метавонем. Гирифти Офтобу Моҳ, селҳои шиҳобӣ, зуҳури зузанабҳо ва чандин падидаҳои дигар аҷибтарин ҳодисоти кайҳонӣ мебошанд, ки инсон аз сатҳи Замин мушоҳида карда метавонад.

0

Шиҳобпораҳо

Шиҳобпораҳо маҳсули бархӯрди байниҳамдигарии астероидҳо буда, пораҳои ниҳоят хурди онҳо мебошанд, ки ба сатҳи Замин меафтанд. Шиҳобпораҳо дар умум ба ду гурӯҳ: ёфтшуда ва афтида ҷудо шуда, вобаста ба таркибашон оҳанӣ, сангӣ ва оҳанию сангӣ мешаванд. Аз шиҳобпораҳои ёфтшуда, аксарашон оҳанӣ буда, шиҳобпораҳое, ки ба сатҳи Замин афтидаанд, бештар сангӣ ҳастанд. Шиҳобпораҳои сангӣ аз лиҳози таркиб ба ҷинсҳои заминӣ хеле монанд буда, фақат мутахассисон онҳоро фарқ карда метавонанд. Аммо шиҳобпораи оҳаниро бо сабаби он ки занг намезананд, аз оҳани заминӣ ба осонӣ фарқ мекунанд.

0

Шиҳобҳо ва шиҳобпораҳо

Дар манзумаи Офтобӣ ҷирмҳои сахти чандин маротиба хурдтар аз астероидҳо сайр мекунанд, ки андозаашон то даҳҳо метр буда, шиҳобҳо номида мешаванд. Тибқи як фарзияи илмӣ шиҳобҳо маҳсули порашавии баъзе ҷузъҳои астероидҳо ва зузанабҳо мебошанд. Баъзан шиҳобҳо чунон ба Замин наздик ҳаракат мекунанд, ки зери таъсири қувваи ҷозибаи он мемонанд. Натиҷаи бархӯрди шиҳобҳо бо Замин ба андозаи онҳо вобаста аст. Шиҳобҳои нисбатан хурд пас аз вуруд ба атмосфераи Замин дар натиҷаи соиш дар баландиҳои 80-100 км сӯхта нобуд мешаванд. Дар ин раванд аз сатҳи Замин дурахши кӯтоҳмуддате намоён шуда, онро дар забони мардум «афтиши ситора» мегӯянд.

0

Зузанабҳо

Зузанабҳоро бо сабаби аз яху сангреза иборат буданашон баъзан айсбергҳои кайҳонӣ ҳам мегӯянд. Моддаҳои таркиби зузанабҳо зичии ниҳоят кам дошта, мадори ҳаракати онҳо дар атрофи Офтоб сахт моил аст. Вақте ки зузанаб ба Офтоб наздик мешавад, бар асари гармии зиёд яхҳои он якбора ба газ табдил шуда, медурахшанд ва «дум»-и онро ба вуҷуд меоранд. Аз ҳамин сабаб зузанабро дар истилоҳи мардумӣ «Ситораи думдор» мегӯянд. Зузанабҳо асосан дар минтақаҳои канории манзумаи Офтобӣ ҷойгир мебошанд.

0

Астероидҳо ва зузанабҳо

Астероидҳо ҷирмҳои нисбатан хурди кайҳонӣ мебошанд, ки аз сангу филиз таркиб ёфтаанд. Астероидҳо атмосфера надоранд ва шаклашон асосан номуназзам аст. Бори аввал астероид аз ҷониби олими итолиёӣ Ҷ. Пиасси дар соли 1801 мушоҳида гардид ва ба он номи Серера гузошта шуд. Бо пешрафти воситаҳои мушоҳидаи кайҳон шумораи хеле зиёди астероидҳо кашф шуданд. Дар ҳоли имрӯз ҳама ҷирмҳое, ки бештар аз 30 м кутр доранд, астероид ҳисобида мешаванд.

0

Радифони табиии Плутон

То имрӯз панҷ радифи табиии Плутон Харон (соли 1978), Гидра (2005), Никта (2005), Кербер (2011), Стикс (2012) кашф шудаанд. Ҳамаи радифони Плутон дар атрофи он аз рӯи мадорҳои нисбатан даврашакл чарх мезананд. Агар сайёраҳоро аз рӯи андоза бо радифони табииашон муқоиса кунем, Плутон дорои бузургтарин радифи табиӣ бо номи Харон аст, ки андозааш ба нисфи Плутон баробар аст. Плутон ва Харон дар атрофи маркази умумие давр мезананд, ки он берун аз Плутон воқеъ мебошад. Аз ин рӯ, шояд дар оянда Плутон ва Харон ҳамчун низоми сайёравии дугона дониста шаванд.

0

Мадори Плутон

Плутон нисбати дигар сайёраҳои манзумаи Офтобӣ аз Офтоб дар масофаи дуртарин қарор дорад. Аз 248 соле, ки Плутон дар атрофи Офтоб як даври пурра мезанад, 20 соли онро дар дохили мадори Нептун мегузаронад. Аз ҷумла, солҳои 1979-99 Плутон дар дохили мадори Нептун буд.

0