Агенти Зеҳнӣ
3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн
Мадори Плутон
Плутон нисбати дигар сайёраҳои манзумаи Офтобӣ аз Офтоб дар масофаи дуртарин қарор дорад. Аз 248 соле, ки Плутон дар атрофи Офтоб як даври пурра мезанад, 20 соли онро дар дохили мадори Нептун мегузаронад. Аз ҷумла, солҳои 1979-99 Плутон дар дохили мадори Нептун буд.
Плутон – сайёраи хурди яхӣ
Соли 1930 мунаҷҷими ҷавони амрикоӣ Клайд Томбо ҳангоми мушоҳидаҳояш дар расадхонаи Флагстафф сайёраи он замон нуҳуми манзумаи Офтобиро кашф кард. Тибқи асотири юнониёни қадим, Плутон исми худои олами зеризаминӣ мебошад, ки дар он торикии абадӣ ҳукмфармост. Плутон нисбат ба Замин 40 маротиба бештар аз Офтоб дур буда, рӯшноӣ ва гармии онро дар қиёс ба Замин 1600 маротиба камтар мегирад. То солҳои 60-уми асри 20 гумон мерафт, ки Плутон бо Замин баробар аст, аммо тадқиқоти илмӣ нишон доданд, ки Плутон нисбати Замин 170 баробар хурд аст. Соли 2006 Плутон ба қатори сайёраҳои хурд шомил карда шуд. ТАВСИФОТИ ПЛУТОН Масофаи миёна то Офтоб: 5900 млн км Қутр: 2390 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 248 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 6 шабонарӯзу 9 соати заминӣ Масофаи наздиктарин то Замин: 4300 млн км Ҳарорати сатҳ: –230 °C Радифони табиӣ: 5
Нептун
Нептун ҳаштумин сайёраи манзумаи Офтобӣ аст. Нептун аввалин сайёраест, ки на бо усули мушоҳидаи доимӣ, балки тавассути ҳисобҳои математикӣ кашф шудааст. Ситорашиноси фаронсавӣ У. Леверйе аз тариқи ҳаракати сайёраи Уранро мушоҳида карда, мавқеи Нептунро чунон дақиқ муайян намуд, ки дар аввалин шаби мушоҳида – 23-уми сентябри соли 1846 онро дарёфт. Нептун як радифи калон бо номи Тритон (қутраш 2700 км), 17 радифи қутрашон камтар аз 420 км ва чандин ҷирмҳои хурди дигар дорад, ки дар атрофи сайёра давр мезананд. Дар атмосфераи Нептун бодҳо мевазанд, ки то 700 м/с суръат дошта, дар тамоми манзумаи Офтобӣ баландтарин суръатро доранд. ТАВСИФОТИ НЕПТУН Масофаи миёна то Офтоб: 4500 млн км Қутр: 49244 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 164,79 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 15 соату 58 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 4300 млн км Ҳарорати сатҳ: –210 °C Радифони табиӣ: 17
Уран ва Нептун
Уран ҳафтум сайёраи манзумаи Офтобӣ мебошад, ки соли 1781 аз ҷониби У. Ҳершел кашф шудааст. Он нисбат ба Замин аз Офтоб 19 маротиба дур воқеъ гардида, монанди дигар сайёраҳои бузург аз газ таркиб ёфтааст. Тамоили тири Уран ба 98° баробар аст, аз ин рӯ, ба назар чунин менамояд, ки гӯё Уран ба паҳлӯ хобидааст. Баъзе олимон ақида доранд, ки ин ҳолат замоне дар натиҷаи бархӯрди Уран бо кадом як ҷирми кайҳоние ба вуҷуд омадааст. Уран бо сабаби он ки аз Замин хеле дур аст, камтар таҳқиқ шуда, маълумоти дар бораи он бадастомада тахминан муайян карда шудаанд. ТАВСИФОТИ УРАН Масофаи миёна то Офтоб: 2870 млн км Қутр: 51800 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 84 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 17 соату 14 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 2600 млн км Ҳарорати сатҳ: -200 °С Радифони табиӣ: 27
Зуҳал
Зуҳал аз рӯи масофа то Офтоб шашумин ва аз лиҳози андоза пас аз Муштарӣ дуюмин сайёраи бузурги манзумаи Офтобӣ мебошад. Он ҳам монанди дигар сайёраҳои гурӯҳи Муштарӣ асосан аз газ таркиб ёфтааст. Зуҳал ҳалқаҳои аҷибе дорад, ки бо онҳо шинохта шудааст. Ҳалқаҳои Зуҳал асосан аз чанг ва пораҳои яху санг иборатанд, ки қариб 300 ҳазор км қутр ва зиёда аз 1 км ғафсӣ доранд. ТАВСИФОТИ ЗУҲАЛ Масофаи миёна то Офтоб: 1427 млн км Қутр: 120536 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 29,5 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 10 соату 14 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 1200 млн км Ҳарорати сатҳ: –170 °C Радифони табиӣ: 65
Муштарӣ ва Зуҳал
Муштарӣ бузургтарин сайёраи манзумаи Офтобӣ аст, ки андозааш 1300 маротиба аз Замин бузургтар аст. Аммо зичии миёнаи Муштарӣ чаҳор маротиба аз зичии Замин камтар аст. Муштарӣ кураи бузурги газиест, ки таркиби кимиёияш ба Офтоб монанд аст, аммо ҳарорати он хеле паст (–140 °С) мебошад. Дар атмосфераи Муштарӣ гирдбод, тӯфон ва раъду барқ ба амал меоянд. Гирдбодҳо монанди доғҳои сурх, сафед ва қаҳваранги байзашакл ба чашми мо намоён мешаванд. Бузургтарин гирдбоди Муштарӣ «доғи сурхи бузург» ном дорад, ки қутри он ба 40 ҳазор км баробар буда, аз қутри Замин 3 маротиба калон аст. ТАВСИФОТИ МУШТАРӢ Масофаи миёна то Офтоб: 778 млн км Қутр: 142984 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 11,9 соли заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 9 соату 50 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 590 млн км Ҳарорати сатҳ: –150 °С Радифони табиӣ: 67
Таҳқиқи Миррих
Миррих аз рӯи ҳаҷму андоза ду маротиба аз Замин хурд буда, давомнокии рӯзҳо ва сол дар он қариб ду маротиба аз Замин бештар аст. Масоҳати умумии сатҳи Миррих қариб ба масоҳати хушкии сатҳи Замин баробар аст. Олимон тахмин мекунанд, ки миллиардҳо сол қабл шароит дар Миррих тахминан монанди вазъи имрӯзаи Замин будааст ва бо таҳқиқи Миррих мо метавонем ояндаи Заминро муайян кунем. Ҳарорати сатҳи Миррих вобаста ба арзҳои мухталиф гуногун аст. Масалан дар минтақаҳои экваторӣ ба ҳангоми нисфирӯзӣ ҳарорат то 27 °C гарм шуда, пас аз ғуруби Офтоб то –53 °C ва шабона аз –100 °C то –125 °C (дар минтақаҳои қутбӣ) паст мешавад.
Миррих
Миррих чаҳорумин сайёраи манзумаи Офтобӣ ва охирин сайёраи гурӯҳи Замин мебошад. Бо сабаби мавҷуд будани оксиди оҳан дар сатҳи Миррих ин сайёра ранги сурхтоб дорад, аз ин рӯ баъзан онро «сайёраи сурх» меноманд. Дар асри 19 гумон мерафт, ки дар Миррих ҳаёт вуҷуд дорад ва вобаста ба ин афсонаву достонҳои тахайюлӣ ҳам иншо шуда буданд. Олимони муосир низ кӯшиш карданд, ки дар ин сайёра нишонаҳои мавҷудияти ҳаётро пайдо намоянд, аммо то имрӯз ягон далел дар ин масъала ба даст наомадааст. ТАВСИФОТИ МИРРИХ Масофаи миёна то Офтоб: 228 млн км Қутр: 6794 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 687 шабонарӯзи заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 24 соату 37 дақиқа Масофаи наздиктарин то Замин: 56 млн км Ҳарорати сатҳ: –110 °C то 0 °C Радифони табиӣ: 2 – Фобос ва Деймос
Марҳала (фаза)-ҳои Моҳ
Ба назари мо чунин менамояд, ки Моҳ равшанӣ медиҳад, аммо дар асл он рӯшноии Офтобро инъикос менамояд. Бо сабаби он ки Моҳ дар атрофи Замин давр мезанад, рӯшноии ба сатҳи он афтандаи Офтоб таҳти кунҷҳои гуногун ба чашми мо менамояд. Дар натиҷа, мо чунин мепиндорем, ки Моҳ шакли худро иваз мекунад, яъне замоне нисф мешаваду, баъзан пурра менамояд. Вобаста ба вақт тағйир ёфтани равшании сатҳи Моҳро марҳалаҳои Моҳ мегӯянд.
Моҳ
Моҳ ягона радифи табиии Замин ва наздиктарин радифи табиӣ ба Офтоб ва ягона ҷирми кайҳонист, ки инсон ба он қадам гузоштааст. Аз Замин ҳамеша як тарафи Моҳ дида мешавад, зеро он дар атрофи тири худ ва ҳам дар атрофи Замин якхел мечархад. Вақте аз Замин ба Моҳ нигоҳ мекунем, дар сатҳи он торикиҳо ва ҷойҳои нисбатан равшанро мебинем, ки инҳо пастиву баландиҳои сатҳи Моҳ мебошанд. Одамони қадим гумон мекарданд, ки торикиҳои сатҳи Моҳ баҳру уқёнусҳо ва равшаниҳояш қитъаҳои Моҳ мебошанд. Бо пешрафти илм вуҷуд надоштани баҳру уқёнус дар сатҳи Моҳ комилан исбот шуд. Бо сабаби он ки Моҳ атмосфера надорад, ҳавои он шабона хеле хунук (то –160 °C) ва рӯзона хеле гарм (то 130°C) аст. Сатҳи Моҳ бо сабаби афтиши зиёди шиҳобпораҳо пур аз танӯраҳо аст. Нахустин маротиба соли 1969 кайҳоннавардони амрикоӣ Нил Армстронг ва Эдвин Олдрин ба сатҳи Моҳ фуруд омаданд.
Замин ва Моҳ
Замин сеюмин сайёраи манзумаи Офтобӣ ва ягона сайёраест, ки дар он ҳаёт вуҷуд дорад. Қабати газие, ки кураи Заминро иҳота намудааст, атмосфера номида мешавад, ки он ҳамчун сипар мавҷудоти зиндаи Заминро аз нурҳои зараровари Офтоб ва афтиши ҳалокатовари шиҳобпораҳо ҳифз мекунад ва як қисми гармии Офтобро дар худ фурӯ бурда, ҳарорати доимиро дар Замин нигоҳ медорад. Аз се ду ҳиссаи сатҳи Заминро оби баҳру уқёнусҳо ташкил медиҳанд. Аз ин рӯ, вақте аз кайҳон Заминро мушоҳида мекунем, ранги он кабуд менамояд. Аз се як ҳиссаи сатҳи Заминро қитъаҳо ва ҷазираҳо ташкил медиҳанд, ки дар онҳо дарёҳо, кӯлҳо, обҳои зеризаминӣ ва пиряхҳо низ мавҷуданд. Қутбҳои Замин бо қабати ғафси ях пӯшида шудаанд. ТАВСИФОТИ ЗАМИН Масофаи миёна то Офтоб: 150 млн км Қутр: 12756 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 365,24 шабонарӯз Даври гардиш дар атрофи тири худ: 23 соату 56 дақиқа Радифони табиӣ: 1 – Моҳ
Зуҳра
Зуҳра дуюм сайёраи наздик ба Офтоб, аммо гармтарин сайёраи манзумаи Офтобӣ (ҳарораташ дар самти рӯ ба Офтоб қариб 480°С) аст. Зеро фазои онро қабати ғафси абрҳое иҳота кардаанд, ки рӯшноӣ ва гармии воридшудаи Офтобро дубора баромада намегузоранд. Сатҳи Зуҳра чандин вулкану гудозаҳо дошта, аз абрҳои он боронҳои сӯзандаи кислотагӣ меборад. Зуҳра сайёраест, ки як шабонарӯзи он аз як солаш дарозтар аст. Ҳамчунин, Зуҳра дар атрофи худ ба самти муқобил, яъне баръакси чархиши сайёраҳои дигар давр мезанад. Яъне агар мо дар Зуҳра бошем, мебинем, ки Офтоб дар он ҷо баръакси Замин, яъне аз ғарб тулуъ карда ба шарқ ғуруб мекунад. Зуҳраро пас аз ғуруби Офтоб дар ғарб ва пеш аз тулуъ дар шарқи осмон мушоҳида кардан мумкин аст ва аз ин рӯ онро «ситораи саҳарӣ» низ мегӯянд. ТАВСИФОТИ ЗУҲРА Масофаи миёна то Офтоб: 108 млн км Қутр: 12102 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 225 шабонарӯзи заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 243 шабонарӯзи заминӣ
Уторид ва Зуҳра
Уторид наздиктарин сайёра ба Офтоб мебошад, ки зоҳиран ба Моҳ шабоҳат дорад. Бо сабаби наздикиаш ба Офтоб рӯзона ҳавои он ниҳоят гарм (то 430 °C), шабона баръакс, хеле хунук (-170 °C) мешавад. Сатҳи ин сайёра монанд ба биёбони серсанги беҳосил буда, пур аз фурӯхамидагиҳоест, ки онҳоро танӯра меноманд. Танӯраҳо дар натиҷаи ба сатҳи Уторид афтидани кометаҳо, астероид ва ё шиҳобпораҳо ба вуҷуд меоянд. Ин сайёра мисли ситораи шаб то 2 соат баъд аз ғуруби Офтоб ва монанди ситораҳои саҳарӣ 2 соат пеш аз тулуъи Офтоб дида мешавад. ТАВСИФОТИ УТОРИД Масофаи миёна то Офтоб: 58 млн км Қутр: 4880 км Даври гардиш дар атрофи Офтоб: 88 шабонарӯзи заминӣ Даври гардиш дар атрофи тири худ: 58,7 шабонарӯзи заминӣ Радифони табиӣ: надорад
Сайёраҳо
Сайёраҳо ҷирмҳои нисбатан бузурги кайҳоние мебошанд, ки дар атрофи ситораҳои худ давр мезананд. Дар фарқ аз ситораҳо сайёраҳо рӯшноӣ намеафкананд ва танҳо нури ситораро инъикос мекунанд. То имрӯз олимон ҳашт сайёраи манзумаи Офтобиро кашф намудаанд. Сайёраҳои манзумаи Офтобиро шартан ба ду гурӯҳ: гурӯҳи Замин ва гурӯҳи Муштарӣ (сайёраҳои азимҷусса) ҷудо кардаанд. Тасмаи асосии астероидҳо, ки байни мадори Миррих ва Муштарӣ қарор дорад, сарҳади байни ин ду гурӯҳи сайёраҳо шуморида мешавад.
Манзумаи Офтобӣ
Манзумаи Офтобӣ аз Офтоб ва ҷирмҳои дар атрофи он даврзананда (сайёраҳо, радифони табиӣ, астероидҳо, шиҳобҳо, зузанабҳо ва ғ.) иборат буда, ба андешаи муҳаққиқон 4,7 млрд сол қабл ба вуҷуд омадааст. Офтоб маркази манзумаи офтобии мо мебошад. Сайёраҳо аз Офтоб рӯшноӣ ва гармӣ гирифта, бо таъсири қувваи ҷозибаи он дар мадорҳои худ нигоҳ дошта мешаванд. Манзумаи Офтобӣ дар галактикаи мо, ки Роҳи Каҳкашон ном дорад, ягона нест. Мунаҷҷимон сайёраҳоеро ҳам мушоҳида намудаанд, ки ба манзумаи ситораҳои дигар тааллуқ доранд.
Атмосфераи Офтоб
Атмосфераи сайёраҳо қабати газие мебошад, ки онҳоро иҳота кардааст. Аммо ситораҳо куллӣ аз газ таркиб ёфтаанд, барои ҳамин танҳо қабатҳои болоии онҳо атмосфера номида мешавад. Атмосфераи Офтоб аз жарфои 200-300 км-ии сатҳи дидашавандаи Офтоб оғоз шуда, аз се қабат: фотосфера (нурсипеҳр), хромосфера (фомспеҳр) ва тоҷи офтобӣ иборат аст, ки ҳар қабат вобаста ба хосиятҳои худ ҳарорати мухталиф дорад (ба расми боло нигаред).
Ҳастаи Офтоб
Одамони қадим гумон доштанд, ки гармӣ ва равшании Офтоб аз сӯхтани ҳезум ё ангишт аст. Вале илми муосир собит намуд, ки манбаи гармию рӯшноии Офтоб ҳастаи он аст. Ҳаста маркази тавлиди энергияи Офтоб аст. Дар ҳастаи Офтоб равандҳое мегузаранд, ки дар натиҷаи он миқдори бузурги энергия ҳосил мешавад. Яъне, манбаи гармӣ ва рӯшноии Офтоб ҳамин равандҳои дохили ҳастааш мебошанд.
Тоҷи Офтоб
Болотарин қисми Офтоб тоҷ аст, ки миллионҳо километр тӯл кашидааст. Вобаста ба баландии тоҷ зичии моддаҳои он кам шудан мегирад. Тоҷи Офтоб дурахши баланд дошта, нурҳои он шакли кӯтоҳ, дароз ва баъзан қаҷ доранд. Тоҷ охирин қабати атмосфераи Офтоб аст, ки ҳарорати он ба миллионҳо дараҷа мерасад.
Доғҳои Офтоб
Дар рӯи Офтоб торикиҳоеро мушоҳида кардан мумкин аст, ки онҳоро доғҳои Офтоб мегӯянд. Доғҳо нисбат ба дигар ҷойҳои Офтоб сардтар буда, ҳарорат дар онҳо аз 4200 дараҷа поинтар аст. Бо гузашти вақт шаклу андозаи доғҳо тағйир ёфта, аз ҷисми нуқтамонанд ба торикиҳои бузургандоза табдил меёбанд.
Офтоб
Офтоб ситораи наздиктарин ба Замин ва маркази манзумаи Офтобӣ мебошад. Он аз Замин 300 ҳазор маротиба калон аст. Офтоб монанди Замин сахт нест, зеро он то ҳадде гарм аст, ки ҳама гуна сангу оҳанро ба газ табдил медиҳад. Яъне Офтоб кураи газии тафсон аст. Он манбаи асосии энергия барои инсоният буда, ба равандҳои табиии сайёраи мо бевосита таъсир мерасонад. Ҳарорат дар ҳастаи Офтоб тахминан 15 млн °С ва дар сатҳи он қариб 6000 °С-ро ташкил медиҳад.




