Зеҳн
АГ

Агенти Зеҳнӣ

3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн

Вартаҳои сиёҳ (сиёҳчолаҳо)

Дар кайҳон падидаҳои аз ситораҳои нейтронӣ ҳам аҷибтарро мушоҳида кардан мумкин аст, ки онҳоро бо сабаби торик ва қобили мушоҳида набуданашон вартаҳои сиёҳ меноманд. Аксари вартаҳои сиёҳ марҳилаи ниҳоии мавҷудияти ситораҳои бузург аст, ки ба ситораи навтарин табдил шудаанд. Пас аз таркиши ситораҳои массаашон ниҳоят зиёд ҳастаи онҳо фишурда шуда, майдони ҷозибаи онҳо ба ҳадде пурқувват мешавад, ки ҳатто рӯшноӣ аз он хориҷ шуда наметавонад. Зичӣ ва массаи вартаи сиёҳ чунон бузург аст, ки тамоми ҷирмҳои атроф, ҳатто рӯшноиро дар худ фурӯ мебаранд. Аз ин рӯ, вартаҳои сиёҳро дидан имконнопазир аст.

0

Ҷирмҳои пурасрор

Пас аз таркиши ситораҳои хеле бузург дар ҳастаи аз онҳо боқимонда фишуриш ба амал меояд. Агар ин фишуриш тамоми моддаҳои аз ситора боқимондаро дар як кураи чандкилометрӣ ҷойгир кунад ва ба анҷом расад, ситораҳои нейтронӣ ба вуҷуд меоянд. Аммо агар фишурдашавӣ бо пайдоиши ситораи нейтронӣ ҳам қатъ нагардад ва дар як нуқтае қарор гирад, сабаби пайдоиши ҷирмҳои аҷибе бо номи вартаҳои сиёҳ мешавад.

0

Поёни умри ситораҳо

Анҷоми умри ситораҳо гуногун аст. Ситораҳои начандон бузург хира мешаванд. Ситораҳои монанди Офтоб ҳаҷман васеъ шуда, ба кураи сурхи бузург табдил меёбанд. Ситораҳои бузург дар зинаи ниҳоии таҳаввулоти худ метарканд ва равшаниро то ҳазорҳо маротиба зиёд меафкананд. Ситораҳои бузургтарин ба Ситораи Навтарин табдил ёфта, баъд аз таркиши ситораи навтарин метавонад ситораи нейтронӣ ба вуҷуд ояд. Баъд аз таркиши ситораи нав аз вай паканаи сафед боқӣ мемонад. Дар кайҳон ҷуфти ситораҳое мавҷуданд, ки даври ҳам чарх мезананд. Онҳоро ситораҳои дугона мегӯянд, зеро аз як ситораи бузург ва як ситораи хурд иборатанд. Чархиши ситораҳои дугона дар атрофи ҳамдигар монанди рақси варзишгарон дар рӯи ях аст. Вақте яке аз ситораҳои дугона моддаҳои таркиби ҷуфти худро фурӯ бурдан мегирад, таркиш ва дурахши баланде мушоҳида мешавад, ки онро Ситораи Нав мегӯянд. Ситораи Навтарин (Абарнавахтар) таркиши бузургест, ки дар натиҷаи он моддаҳои таркиби ситора бо суръати 10 ҳазор км/с ба фазо паҳн шуда, муддате дар осмон дурахши баланд ба вуҷуд меоранд. Яъне он ситора не, балки равандест, ки нобуд шудани ситораҳои хеле бузургтар аз Офтобро нишон медиҳад. Аз ҳастаи ситораи нобудшуда ситораҳои нейтронӣ ва Вартаҳои Сиёҳ ба вуҷуд меоянд.

0

Массаи ситораҳо

Зиёд будани моддаҳо дар таркиби ситора боиси баландтар шудани ҳарорат ва фишори дохилии он мешавад. Таҳаввули минбаъдии ситора маҳз аз массаи он вобастагӣ дорад. Массаи ситораро вобаста ба рӯшноии он тахмин мекунанд, яъне ситорае, ки рӯшноии бештар дорад, массааш бузургтар аст.

0

Ситораҳо

Ситораҳо кураҳои газие мебошанд, ки аз худ нур афканда, қисми зиёди моддаҳои дар кайҳон мавҷудбударо ташкил медиҳанд. Нурафкании ситораҳо таҳқиқи онҳоро нисбатан осону мушоҳидаи ҷузъиёташонро имконпазир мекунад. Равшании ситораҳои хурдҳаҷм миллионҳо маротиба аз Офтоб камтар ва ситораҳои калонҳаҷм бошад, аз Офтоб миллионҳо маротиба зиёдтар аст. Ситораҳои ҳаҷмашон миёна тақрибан равшанӣ ва массашон ба Офтоб баробар аст.

0

Галактикаҳои дугоник

Баъзан ду галактикаро дар кайҳон мушоҳида кардан мумкин аст, ки бо газу чанги байнигалактикӣ иҳота шудаанд, ё тавассути газҳо ва ё ситораҳо ба ҳам пайвандӣ доранд. Ин падидаҳо натиҷаи таъсири мутақобила доштани галактикаҳо ба ҳамдигар мебошад. Ба андешаи олимон галактикаҳои дугоник тасодуфан бо ҳам вонахӯрда, балки аз лиҳози пайдоиш ба ҳам наздикӣ доранд. Дар давоми ҳаракати худ онҳо гоҳ ба ҳам наздик ва гоҳ дур мешаванд, ки дар натиҷа шакл ва баъзан ҳаҷми онҳо тағйир ёфта, дар миёни галактикаҳо бандҳо пайдо мешаванд. Вақте ки галактикаҳо аз ҳам дур мешаванд, аз як ё ҳардуи онҳо думҳои дарози иборат аз газ ва ситораҳо ба фазо ихроҷ мешаванд. Ба қавли ахтаршиносон галактикаҳое, ки тасодуфан вонахӯрда, балки низомеро ташкил медиҳанд ва ба ҳам таъсири мутақобила доранд, дер ё зуд (дар миллиардҳо сол) ба ҳам омехта, як низомро ба вуҷуд меоранд.

0

Галактикаҳои ҳастаашон фаъол

Ҳастаи аксари галактикаҳо дар худ равшанӣ дорад, аммо равшании ҳастаи баъзеи онҳо хеле баланд аст, ки онҳоро галактикаҳои ҳастаашон фаъол ном мебаранд. Олимон дар бораи чунин галактикаҳо андешаҳои гуногун доранд. Як гурӯҳ бар ин назаранд, ки сабаби фаъолнокии ҳастаи ин гуна галактикаҳо таркиши мунтазами ситораҳои навтарин мебошад. Гурӯҳи дигар мегӯянд, дар ҳастаи чунин галактикаҳо ҷирми ситорамонанди бузург мавҷуд аст, ки сабаби фаъолнокии ҳаста мешавад. Гурӯҳи сеюм мегӯянд, дар ҳастаи ин навъ галактикаҳо Вартаи Сиёҳи бузург мавҷуд аст ва вақте, ки он моддаҳоро фурӯ мебарад, афканишот ва хориҷшавии ҳаҷми бузурги энергия мушоҳида мешавад, ки сабаби фаъолнокии ҳаста мегардад.

0

Бозуҳои спиралӣ

Яке аз падидаҳои хуб намоён дар қурси галактикӣ бозуҳои спиралӣ мебошанд, ки аз ин ҷо чунин галактикаҳо спиралӣ ном гирифтаанд. Дар ин бозуҳо асосан ҷавонтарин ситораҳо, аксари тарокумҳои пароканда ва силсилаи абрҳои зичи байниситоравӣ ҷойгиранд, ки дар онҳо раванди тавлиди ситораҳо идома дорад. Дар бозуҳои спиралӣ шумораи зиёди ситораҳои тағйирёбанда мавҷуд буда, табодули моддаҳо миёни фазои байниситоравӣ бо ситораҳо ва баръакс, мунтазам ба амал меояд. Майдони магнитии галактикӣ низ асосан дар ин бозуҳо тамаркуз дорад.

0

Ҳастаи Галактика

Маркази Галактика, ки онро маъмулан ҳаста меноманд, ҳангоми мушоҳида аз Замин дар самти бурҷи Қавс дида мешавад. Рӯшноии ҳастаи Галактика тавассути чандин қабат моддаҳо пӯшонида шуда, ситораҳо ва газу чангҳои дар он ҷо вуҷуддошта хеле ба ҳам наздик ҷойгир шудаанд. Олимон тахмин кардаанд, ки дар маркази Галактикаи мо беш аз 40 вартаи сиёҳи бузург мавҷуд аст.

0

Роҳи Каҳкашон

Галактикае, ки Офтоб ва манзумаи Офтобӣ дар он қарор доранд, Роҳи Каҳкашон ном дорад. Ин галактика шакли спиралӣ дошта, қутри он ба 100 ҳазор соли рӯшноӣ мерасад. Офтоб аз маркази ин галактика тақрибан дар масофаи 23–28 ҳазор соли рӯшноӣ қарор дошта, ҳамроҳ бо ситораҳои ҳамсояаш бо суръати 200–220 км/с дар атрофи галактика чарх мезанад, ки як даври пурраи чархиши он 200 млн солро дар бар мегирад. Маълум мешавад, ки Замин дар тамоми давраи мавҷудияташ тахминан 30 маротиба дар атрофи маркази Галактика давр задааст.

0

Шаклҳои галактикаҳо

Галактикаҳо шакли зоҳирӣ, сохтор, масса ва андозаи гуногун доранд, ки вобаста ба он ба гурӯҳҳои муайян ҷудо карда шудаанд. Айни замон чор шакли галактикаҳо: спиралӣ, линзашакл, байзавӣ (эллиптикӣ) ва номуназзам ба мо маълуманд. Аз ҳама бештар галактикаҳо дар шакли спиралӣ ва байзавӣ вомехӯранд.

0

Ба вуҷуд омадани манзумаи Офтобӣ

Олимон тахмин кардаанд, ки манзумаи Офтобӣ тақрибан 4,6 млрд сол пеш аз чанг ва абрҳои газӣ ба вуҷуд омадааст. Яъне, бо таъсири ҷозиба зичии газу чанг афзуда, он ба чархидан шурӯъ кардааст. Дар натиҷа қисми зиёди моддаҳо дар марказ ҷазб шуда, барои пайдоиши Офтоб замина муҳайё кардаанд. Газу чангҳои атрофи марказ, ки зичии камтар доштанд, ба абрҳои тосайёравӣ табдил шуда, барои пайдоиши сайёраҳо ва радифони табиии онҳо замина шудаанд. Аз анбӯҳи зичи газу чанг ба вуҷуд омадани ҷирмҳои нав ҳоло низ дар коинот мушоҳида мешавад.

0

Пайдо шудани галактикаҳо

Дар замоне, ки коинот давраи «торикӣ»-ро сипарӣ мекард, тӯдаҳои моддаи торик шакл гирифтанд. Ин моддаҳо газҳои атрофро ҷамъ карданд ва шароити мусоид барои шаклгирии галактикаҳо ба вуҷуд оварданд. Мушоҳидаҳо нишон доданд, ки галактикаҳо аз дарҳам омехтани абрҳои газӣ ба вуҷуд меоянд. Тибқи яке аз назарияҳо агар абрҳои газӣ дар ҳоли чархиш бошанд, галактикаи шаклаш морпечи чархон бо миқдоре газ ҳосил мешавад. Агар абрҳои газӣ чархиш накунанд, ҳамаи газ ба ситора табдил мешавад ва ё галактикаи шаклаш байзавӣ ба вуҷуд меояд.

0

Ситораҳо ва галактикаҳои нахустин

Аввалин ситораҳо комилан аз газҳои нахустин - ҳидроген ва гелий таркиб ёфта буданд. Дар ҷойҳое, ки газҳо зичтар ҷойгир буданд, бо таъсири ҷозиба абрҳои газӣ бо ҳам бархӯрд карда, ситораҳо ба вуҷуд омаданд. Ин ситораҳо дар тӯли мавҷудияти худ моддаҳои дигар, аз ҷумла, оксиген ва карбонро ҳосил намуда, тавассути инфиҷорҳо ба фазо мефиристоданд, то ситораҳо ва сайёраҳои минбаъда аз онҳо шакл бигиранд. Ба ғайр аз ҳидроген, гелий ва миқдори ками литий унсурҳои дигарро, ки дар олами мо вуҷуд доранд, маҳз ситораҳо тавлид кардаанд.

0

Давраи «торикӣ» дар кайҳон

Тақрибан 400 ҳазор сол пас аз Таркиши Бузург коинот муддати тахминан 100 млн сол давраи торикиро аз сар гузарондааст. Ин даврае буд, ки коинот баътадриҷ васеъ ва нисбатан сард шуда, ба ғайр аз дурахшҳои тираи аз Таркиши Бузург боқимонда, дигар рӯшноӣ надошт. Зичиҳои чандтаркиба бо таъсири қувваи ҷозиба тадриҷан шакл гирифта, минбаъд ба пайдоиши ситораҳо ва галактикаҳои нахустин замина фароҳам карданд. Рӯшноии ҷирмҳои нахустин тадриҷан давраи торикии коинотро аз байн бурданд.

0

Сайёраҳо

Сайёра кураи бузурги аз ҷинсҳои сахт ва ё газ таркибёфтае мебошад, ки дар атрофи ситораи худ дар мадори муайян давр мезанад. Сайёраҳо ҳамчунин дар атрофи тири худ чарх мезананд. Ҷирмҳои аз сайёраҳо хурдтар, ки дар атрофи онҳо давр мезананд, радифони табиӣ ном доранд. Ҷирмҳои аз сайёраҳо ва радифони табиӣ хурдтар астероидҳо, зузанабҳо ва метеороидҳо мебошанд.

0

Ситораҳо

Ситораҳо кураҳои бузурги газии тафсон мебошанд, ки аз худ гармӣ ва равшанӣ меафкананд. Дар дохили ситораҳо равандҳое мегузарад, ки манбаи гармӣ ва равшании онҳо дониста мешавад. Ситораи ба мо наздиктарин Офтоб аст, ки аз Замин 150 млн км дур аст.

0

Галактикаҳо

Галактикаҳо ин анбӯҳи бузурги ситораҳо мебошанд, ки тавассути ҷозиба нигоҳ дошта шудаанд. Галактикаҳо метавонанд дар худ миллионҳо ва ҳатто миллиардҳо ситораро дошта бошанд. Офтобе, ки мо мушоҳида мекунем, дар галактикаи Роҳи Каҳкашон қарор дорад, ки қутри он тақрибан 100 ҳазор соли рӯшноӣ аст.

0

Телескопҳои кайҳонӣ

Аз ибтидои солҳои 60-уми асри 20 олимон барои таҳқиқи дақиқтари ҷирмҳои осмонӣ дастгоҳҳои кайҳониро ба мадори Замин фиристоданд. Минбаъд дар заминаи дастгоҳҳои кайҳонӣ телескопҳои кайҳонӣ сохта ба фазо фиристода шуданд. Ин имкон дод, ки ҷирмҳои дури кайҳонӣ мушоҳида ва аксҳои дақиқи онҳо дастрас карда шаванд. Зеро тавассути телескопҳои дар Замин насбшуда бо сабаби мавҷудияти қабати атмосфера дар фазои Замин ҷузъиёти ҷирмҳои кайҳониро бо сифати хуб мушоҳида кардан имконнопазир аст. Бо сабаби он ки телескопҳои кайҳонии муосир нисбатан мураккабанд ва барои иҷрои якчанд вазифа сохта шудаанд, онҳоро расадхонаҳои кайҳонӣ ҳам мегӯянд. Яке аз нахустин телескопҳои кайҳонӣ «Ҳаббл» мебошад, ки соли 1990 ба мадори Замин бароварда шудааст. Ин дастгоҳ ба андозаи як автобус буда, дар масофаи 612 км-ии атрофи Замин давр мезанад. Дар ин телескоп пойгоҳи барқие мавҷуд аст, ки энергияи Офтобро истифода мебарад. Аз ибтидои кори ин телескоп то имрӯз зиёда аз 1 млн 22 ҳазор акси ҷирмҳои кайҳонӣ – ситораҳо, сайёраҳо, туманнокиҳо ва галактикаҳо дастраси инсоният шудаанд. Пас аз ба мадор баровардани «Ҳаббл» аксҳои фиристодаи ин дастгоҳ каме хира буданд. Бинобар ин, соли 1993 як гурӯҳ кайҳоннавардон барои таъмири ин дастгоҳ ба мадори Замин фиристода шуда, онро бо оинаҳои иловагӣ муҷаҳҳаз намуданд. Дар маҷмӯъ «Ҳаббл» панҷ маротиба (солҳои 1993, 1997, 1999, 2002 ва 2009) таъмир шудааст. Солҳои 2018–2019 ба фазо фиристодани телескопи кайҳонии Ҷеймс Уэбб дар нақша гирифта шудааст, ки иқтидори он нисбат ба «Ҳаббл» қариб 3 маротиба зиёд буда, бояд онро иваз кунад.

0

Телескопҳои оптикӣ

Тасвир дар телескопҳои оптикӣ тавассути рӯшноӣ сохта мешавад ва ба воситаи оина ё линзаҳои барҷастаи аз шиша сохташуда калон карда мешавад. Телескопҳои оптикӣ шакли лӯла (труба)-и калонеро доранд, ки рӯшноӣ тавассути оина ва линзаҳо дар онҳо ҷамъоварӣ шуда, ҳангоми аз чашмак (окуляр) мушоҳида кардан ҷирмҳои осмонӣ ҳаҷман калон ва равшан нишон дода мешаванд. Телескопҳои пуриқтидор ва ҳаҷман бузургро дар биноҳои махсус — расадхонаҳо дар макони баланде ҷойгир мекунанд.

0