Агенти Зеҳнӣ
3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн
Радиотелескопҳо
Ба воситаи радиотелескопҳо ҷирмҳои кайҳониро мушоҳида мекунанд, ки тавассути телескопҳои оптикӣ анҷом додани ин амал номумкин аст. Дар фарқ аз телескопҳои оптикӣ радиотелескопҳо дар ҳамвориҳо насб мешаванд. Ба ҷои оина ва линзаҳо дар радиотелескопҳо антеннаҳои шаклан ба табақча монанд насб гардидаанд. Радиотелескопҳо аз ду қисми асосӣ: антенна ва радиометр иборатанд. Ба воситаи антенна мавҷҳои радиоӣ, ки аз кайҳон меоянд, гирифта шуда, тавассути радиометр коркард ва барои сабт мутобиқ гардонида мешаванд ва сипас дар шакли тасвир ё нақшаҳои электронӣ инъикос мегарданд.
Расадхонаи баландкӯҳи «Помир»
Расадхонаи баландкӯҳи Помир дар баландии 4350 м аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст. Мавқеи мувофиқи он имкон медиҳад, ки дар як сол 250 шабҳои соф ҷирмҳои осмонӣ мушоҳида шаванд. Ин расадхона дар ҳудуди ноҳияи Мурғоби ВМКБ ҷойгир буда, бо иқлиму шароити мусоиди худ дар тамоми ҷаҳон беназир аст. Бо истифода аз он пажӯҳишгарони соҳаи ахтаршиносӣ метавонанд ба дастовардҳои бузурги илмӣ ноил шаванд.
Расадхонаи астрономии байналмилалии «Санглох»
Расадхона дар ноҳияи Данғараи вилояти Хатлон дар баландии 2300 м аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст. Он дорои телескопи оинагии қутраш 1 м мебошад. Тавассути ин телескоп ситораҳо, галактикаҳо ва ҷирмҳои хурди манзумаи Офтобӣ мушоҳида карда мешаванд. Телескоп ҷирмҳои андозаашон 10 см-ро дар масофаи 40 ҳазор километр аз сатҳи Замин дида метавонад.
Расадхонаи астрономии «Ҳисор»
Расадхонаи Ҳисор дар ноҳияи Ҳисор дар баландии 730 м аз сатҳи баҳр ҷойгир шудааст. Дар ин расадхона телескопҳои АЗТ-8 (қутраш 70 см), телескопи Сейсс (40 см) насб шудаанд, ки бо истифода аз онҳо ситораҳои тағйирёбанда ва зузанабҳову астероидҳо таҳқиқ мешаванд. Дар расадхона барои мушоҳидаи радифони сунъии Замин асбобҳои дақиқи ахтаршиносӣ ва дастгоҳҳои наворгириву аккосӣ насб шудаанд.
Расадхонаҳои муосир
Баъди ихтироъ ва такмил шудани телескоп ва дигар дастгоҳҳои таҳқиқотӣ барои ҳифз ва истифодаи дурусти онҳо расадхонаҳои муосир сохта шуданд. Дар замони муосир расадхонаҳо дар баландиҳо ва ба шакли гунбади мудаввар сохта мешаванд, ки ҳангоми мушоҳида болои онҳо кушода мешавад. Ба ин восита телескоп ва дастгоҳҳои дохили расадхона аз гармии тобистон ва чангу боришот эмин мемонанд.
Секстант
Асбоби зовиясанҷест, ки барои муайян намудани макони ҷуғрофии мушоҳид тавассути он баландии ҷирмҳои осмонӣ нисбат ба уфуқ чен карда мешавад. Муҳимтарин хусусияти секстант он аст, ки метавонад дар як вақт ва ҳангоми ҳаракат ду ашёеро, ки кунҷи миёни онҳо чен карда мешавад, дақиқ нишон бидиҳад. Ҳоло секстантҳои худкор дар киштиҳо ва тайёраҳо насб шудаанд, ки баъзе вақт барои муайян кардани макони будубоши онҳо истифода мешаванд.
Устурлоб
Шакли мудаввар дорад ва аз филиз ё тахта сохта мешавад. Бо истифода аз ин асбоб баландии вусъати ҷирмҳои осмонӣ ва арзу тӯли ҷуғрофии маҳал муайян карда мешуд. Бори нахуст устурлобро дар шакли комил Иброҳим ибни Ҳабиби Физорӣ (асри 8) сохта ва дар таҷриба истифода кардааст.
Квадрант
Барои чен кардани баландии ҷирмҳои осмонӣ дар уфуқ ва масофаҳои кунҷии онҳо истифода мешуд. Дар расадхонаҳои асримиёнагӣ асосан квадрантҳои калони деворӣ истифода мешуданд, ки бузургтарини онҳо 7,5 метр радиус дошт ва онро олими тоҷик Абурайҳон Берунӣ сохта буд. Аз охири асри 17 ин асбоб аз истифода баромад.
Қадимтарин асбоби ахтаршиносӣ
Гномон – қадимтарин асбоби ахтаршиносӣ аст, ки ҳамвории уфуқӣ ва пояи амудӣ дорад. Вобаста ба самт ва дарозии сояи пояи он баландӣ ва азимути Офтоб чен карда мешуд. Ҳоло гномонро ҳамчун соати офтобӣ истифода мекунанд.
Асбобҳои қадимии мушоҳидаи кайҳон
То ихтироъ шудани телескоп (соли 1605) одамон ҷирмҳои осмониро бо чашм ва олоти дигари худсохт – секстант, квадрант, устурлоб (астролябия), соатҳои офтобӣ ва ғайра мушоҳида мекарданд. Пас аз ихтирои нахустин телескоп аз ҷониби Г. Галилей ва сохтани навъҳои замонавии он инсоният дар шинохти кайҳон ба дастовардҳои бесобиқа ноил гардид.
Кашфиётҳои бузург дар шинохти кайҳон
Дар асрҳои 20–21 инсоният дар шинохти кайҳон ба дастовардҳои бесобиқа ноил гардид, ки муҳимтаринашон инҳоянд: Аввалин дастгоҳҳои кайҳонӣ сохта ва ба кайҳон фиристода шуданд; Табиати тамоми сайёраҳои манзумаи Офтобӣ дар умум таҳқиқ шуда, сатҳи Моҳ, Зуҳра ва Миррих бевосита омӯхта шуд; Дар бораи астероидҳо ва зузанабҳо, ки ҷирмҳои асрорангез ҳисобида мешуданд, маълумоти илмӣ дастрас шуда, таҳқиқи бевоситаи онҳо шурӯъ гардид; Сайёраҳое, ки ба манзумаи ситораҳои дигар тааллуқ доранд, кашф шуданд; Сохтори дохилии ситораҳо ва манзараи умумии пайдоиш ва таҳаввули онҳо муайян гардид; Аввалин бор инсонҳо ба мадори Замин парвоз карда, дар сатҳи Моҳ фуруд омаданд; Сохтори туманнокиҳо ва галактикаҳо, инчунин ва таркиби фазои байни ситораҳо муайян карда шуда; Аввалин дастгоҳҳо барои расидан ба наздиктарин масофа то Офтоб ва берун шудан аз манзумаи Офтобӣ фиристода шуданд.
Ахтаршиносӣ дар давраи нав ва навин
Дар асри 19 баъзе хосиятҳои рӯшноӣ омӯхта шуда, аз солҳои 40—50-уми ин аср нахустин дастгоҳҳои аккосӣ ихтироъ гардиданд. Чунин дастгоҳҳо барои аксгирии ҷирмҳои кайҳонӣ ҳам истифода шуда, табиат ва баъзе хусусиятҳои ҷирмҳои кайҳонӣ, аз ҷумла ситораҳо ва туманнокиҳоро муайян карданд.
Инқилоб дар шинохти кайҳон
Аз асри 16 дар илмҳои табиатшиносӣ, хусусан ахтаршиносӣ кашфиётҳои бузург ба амал омаданд. Соли 1543 олими лаҳистонӣ Н. Коперник низоми Офтобмарказии оламро ба миён гузошт. Пас аз он И. Кеплер (1571–1630) қонунҳои ҳаракати сайёраҳоро кашф намуд ва Г. Галилей (1564–1642) аввалин телескопро ихтироъ кард. Кашфи қонуни ҷозибаи умумиҷаҳонӣ аз ҷониби И. Ньютон сабаби дар атрофи Офтоб давр задани сайёраҳоро муайян кард.
Мунаҷҷимони машҳури асримиёнагии тоҷик
Аҳмади Фарғонӣ (798–861) расадхонаи машҳури Бағдодро таъсис додааст. Ӯ курашакл будани Заминро исбот карда, соли 812 гирифти Офтобро пешгӯӣ кардааст. Аҳмади Фарғонӣ дар Аврупо бо номи Алфраганус (Alfraganus) машҳур аст. Абурайҳон Берунӣ (973–1048) беш аз 180 асар навиштааст. Ӯ андозаи Заминро чунон дақиқ намуд, ки аз ченкуниҳои имрӯза ҳамагӣ 110 км фарқ дошт. Берунӣ бори аввал байзашакл будани мадори сайёраҳоро исбот намуда, Офтобро, ки то ин вақт юнониҳо онро ҷисми рӯҳонӣ медонистанд, як ҷисми физикии нурафкан ва шуълаҳои онро пораҳои сӯзон номид. Абдурраҳмони Сӯфӣ (903–986), расадхонаи бузургро дар Шероз таъсис дода, дар асари машҳури худ «Сувару-л-кавокиб» тасвири осмон, ном ва ҷойгиршавии ситораҳо ва муҳимтарин кашфиёташ – галактикаи Андромедаро сабт кардааст. Ин асари Сӯфӣ то замони нав муҳимтарин манбаи илмии олимони соҳа ба шумор рафт.
Ахтаршиносӣ дар асрҳои миёна
Дар асрҳои миёна илмҳои табиатшиносӣ дар Аврупо рӯ ба таназзул оварда буданд. Аммо дар мамлакатҳои мусулмонии Шарқ баръакс, тамоми соҳаҳои илм, хусусан ахтаршиносӣ ба пешрафтҳои назаррас ноил гардиданд. Ахтаршиносони асримиёнагии мусулмон бунёди муҳимтарин иншооти илмии ахтаршиносӣ — расадхонаҳоро асос гузошта, устурлоб ва соатҳои офтобиро ихтироъ карданд.
Тасаввуроти гузаштагони мо дар бораи кайҳон
Осори хаттӣ ва меъмории мардумони ориёӣ гувоҳӣ медиҳанд, ки аҷдоди мо дар замонҳои пеш ба ҳодисаҳои кайҳонӣ таваҷҷуҳи хос доштаанд. Дар китоби Авесто осмон ба 5 минтақа: шимолӣ, ҷанубӣ, ғарбӣ, шарқӣ ва марказӣ тақсим гардида, ба ҳодисаи шиҳобборон ишора шудааст. Дар замони Ҳахоманишиён Бобил як вилояти ин давлат маҳсуб меёфт, аз ин рӯ, бисёр дастовардҳои илмии бобилиён ба ниёгони мо низ мансуб аст.
Сели шиҳобӣ чист?
Аз замонҳои қадим одамон мушоҳида мекарданд, ки баъзе шабҳо дар осмон шиҳоби бисёр ба чашм мерасад. Ин падидаро ба истилоҳи мардумӣ «ситораборон» ва дар илми ахтаршиносӣ сели шиҳобӣ номиданд. Аз сатҳи Замин ба назар мерасад, ки гӯё шумораи зиёди шиҳобҳо аз як нуқта (радиант) баромада, ба атмосфераи Замин бармехӯранд. Аммо ин шиҳобҳо аз як нуқта сӯи Замин намеоянд, балки мадорҳои ҳаракаташон ба якдигар наздик ва нисбат ба ҳам мувозӣ (параллел) мебошанд. Барои мисол, вақте дар байни роҳи оҳан истода, ба хатҳои он назар кунем, чунин менамояд, ки гӯё хатҳо аз як нуқта баромада бошанд.
Астероидҳо дар куҷо ҷойгиранд?
Дар ҳудуди байни мадорҳои Миррих ва Муштарӣ минтақаест, ки тасмаи астероидҳо ном дорад, зеро мадори 98 %-и астероидҳои сабтшуда дар ин макон аст. Масофаи миёнаи астероидҳои ин тасма то Офтоб аз 320 млн то 530 млн км-ро ташкил дода, даври гардиши онҳо дар атрофи Офтоб вобаста ба масофаашон аз 3 то 9 солро дар бар мегирад. Бо вуҷуди он, ки дар тасмаи астероидҳо шумораи ҷирмҳои кайҳонӣ зиёд аст, дастгоҳҳои кайҳонии то имрӯз аз он ҷо убур намуда, ба ягон ҷирм бархӯрд накардаанд.
Сайёраҳои заминмонанд аз азимҷуссаҳо чӣ фарқ доранд?
Чор сайёраи наздик ба Офтоб – Уторид, Зуҳра, Замин ва Миррих сайёраҳои гурӯҳи заминӣ ва Муштарӣ, Зуҳал, Уран ва Нептун сайёраҳои азимҷусса мебошанд. Сайёраҳои гурӯҳи Замин ба Офтоб нисбатан наздик буда, зичии бештар доранд ва таркиби онҳо асосан аз ҷисмҳои сахт (сангу оҳан) иборат аст. Сатҳи сайёраҳои азимҷусса (гурӯҳи Муштарӣ) асосан дар ҳолати газ ва моеъ буда, худи ин сайёраҳо дар минтақаи нисбатан сарди манзумаи Офтобӣ воқеъ мебошанд.
Ситораи нейтронӣ чист?
Ситораҳои нейтронӣ дар як сония то шашсад маротиба дар атрофи тири худ давр мезананд. Қутри ситораҳои нейтронӣ ҳамагӣ 10–20 км-ро ташкил медиҳад, аммо зичии моддаҳои он 100 млн маротиба аз моддаҳои муқаррарӣ зиёд аст. Бо ин сабаб қувваи ҷозиба дар сатҳи ситораҳои нейтронӣ 100 млрд маротиба аз Замин бештар аст. Агар аз моддаҳои таркибии ситораҳои нейтронӣ миқдори як ҷумча ба Замин овардан мумкин мебуд, вазни он дар шароити зисти мо ба садҳо млн тонна мерасид.




