Агенти Зеҳнӣ
3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн
Ситораҳо ҳам мемиранд?
Давомнокии умри ситораҳо вобаста ба андоза ва массаашон гуногун аст. Масалан, умри ситораҳои бузург садҳо ҳазор сол мебошад. Ситораҳои монанди Офтоб даҳҳо миллиард сол умр мебинанд. Ситораҳоро ҷирмҳои «зинда»-и коинот мегӯянд. Зеро ситораҳо бо рӯшноии худ кайҳонро барои мо қобили мушоҳида мекунанд ва дар баробари ин моддаҳоро ҳосил карда, ба воситаи таркиш онҳоро дар фазо паҳн мекунанд.
Ранги ситораҳо чӣ гуна аст?
Ранги ситораҳо аз гармии ҳарорати онҳо вобаста аст: ситораҳои хеле гарм рангашон кабуди осмонӣ, ситораҳои гарм рангашон зард ва ситораҳои гармиашон пасттар ранги сурх доранд. Ситораҳо мисли дигар ҷирмҳои тафсон равшанӣ медиҳанд, аммо ҳарорати онҳо то ҳадде баланд аст, ки чашми инсон наметавонад фарқияти рангҳои онҳоро мушоҳида кунад. Ситораҳои бузургҷасми «кабуд» гармтарин ситораҳо мебошанд, ки ҳарорати сатҳашон ба 30-40 ҳазор К баробар аст. Ҳарорати ситораҳои зард бошад аз 5-6 ҳазор К мешавад. Ситораҳои «сурх» ҳарорати аз 4500 К поин доранд.
Ситораҳо чӣ гуна ба вуҷуд меоянд?
Ситораҳо аз абрҳои кайҳонӣ (туманнокӣ), ба вуҷуд меоянд. Чунин абрҳо аз газу чанг таркиб ёфтаанд. Дар ҷойҳои ин абрҳо, ки зичии моддаҳо зиёд аст, бо таъсири ҷозиба пешситораҳо шакл мегиранд. Бо таъсири қувваи ҷозиба ин пешситораҳо фишурда шуда, зарраҳои дохили онҳо бо ҳам бармехӯранд ва гармию рӯшноӣ ҳосил мекунанд. Ҳамин тариқ, ситора ба вуҷуд меояд.
Соли рӯшноӣ чист?
Масофаҳо дар кайҳон ба ҳадде бузурганд, ки барои чен кардани онҳо воҳиди махсус — соли рӯшноиро таъин карданд. Рӯшноӣ дорои суръати баландтарин дар коинот аст, он бо суръати 300 ҳазор км/сония паҳн мешавад. Соли рӯшноӣ гуфта масофаеро меноманд, ки рӯшноӣ дар як сол онро тай мекунад. Яъне як соли рӯшноӣ ба 9 460 000 000 000 километр баробар аст.
Галактика чист?
Шумораи хеле зиёди ситораҳо, сайёраҳо ва чангу газҳои байниситоравӣ, ки бо таъсири ҷозибаи умумӣ фароҳам шудаанд, галактикаро ташкил медиҳанд. Галактикаҳо дар кайҳон номуназзам ҷойгир шуда, шакл ва андозаашон ҳам гуногун аст. Шумораи дақиқи галактикаҳо муайян нашудааст, аммо мувофиқи баъзе тахминҳо дар коинот қариб 2 трлн галактика аст.
Чунин пайдо шудани коинотро мо аз куҷо медонем?
Васеъшавӣ ва сардшавии коинот далели он аст, ки дар гузашта коинот хеле гарму зич буда, шакле доштааст, ки қонунҳои имрӯзаи физика дар он амал намекарданд. То кунун дар кайҳон ҷирме бо таърихи болотар аз синни коинот (13,7 млрд сол) мушоҳида нашудааст, ки ин ҳам як далели дигар барои дуруст ҳисобидани тасвири коинот дониста мешавад. Баъзе олимон ақида доранд, ки васеъшавии коинот абадӣ давом мекунад ва тамоми ҷирмҳои кайҳонӣ парешон шуда, худи коинот ба тумани сард табдил меёбад. Аммо олимони дигар чунин мешуморанд, ки зери таъсири қувваҳои ҷозиба васеъшавии коинот суст мегардад ва ҳамаи ҷирмҳо ба самти марказ ҷазб мешаванд. Яъне коинот давра ба давра васеъ ва пас аз он фишурда шуда, пас аз Таркиши Бузург Фишуриши Бузург ва пас аз он боз Таркиши Бузург ба амал омада, ин раванд пай дар пай идома меёбад. Бо вуҷуди он ки назарияи Таркиши Бузург тасвири навини коинот ва хусусияти онро шарҳ дод, суолҳое мавҷуданд, ки то ҳол аз ҷониби муҳаққиқон ба онҳо посух ҷуста мешавад: сабаби таркиши бузург чӣ буд? Чаро коинот маҳз дар шакли кунунӣ вуҷуд дорад? Чаро фазо тавассути се ченак, аммо вақт бо як ченак андозагирӣ мешаванд? Чӣ гуна дар коиноти басуръат васеъшаванда ҷирмҳои нисбатан ғайрисайёр – ситораҳо ва галактикаҳо ба вуҷуд омаданд? Коинот то Таркиши Бузург чӣ гуна буд? Ахтаршиносони муосир бояд барои дарёфти посухи илмӣ ба ин суолҳо кӯшиш намоянд.
Коинот чӣ гуна ба вуҷуд омадааст?
Чӣ гуна ба вуҷуд омадани коинот дақиқан маълум нест. Дар ин бора назарияҳои гуногуни илмӣ пешниҳод шудаанд. Дар асоси яке аз ин назарияҳо, коинот қабл аз пайдоиши худ дар шакли ҳозира ҳолати ниҳоят зич ва гарм доштааст. Тақрибан 13,7 млрд сол пеш бо сабаби то ҳол номаълум таркиши бузурге ба вуҷуд омада, пас аз се дақиқаи таркиш атомҳои сабуктарин унсурҳои кимиёгӣ – ҳидроген ва гелий пайдо шуданд. Ҳама чизе, ки ҳоло дар коинот мавҷуд аст, аксаран аз ин ду унсур таркиб ёфтаанд. Ин ҳодиса оғози пайдоиши коинот дониста шуда, назарияи мазкур бо номи «Таркиши Бузург» машҳур аст.
Дар кайҳон чист?
Шабона дар осмони соф ситораҳои бисёрро дидан мумкин аст, ки ҳамаи онҳо қисми ниҳоят хурди коинот мебошанд. Коинот, миллиардҳо галактика, ситора, сайёра ва дигар ҷирмҳои осмониро дар бар гирифта, пур аз ҳодисоту асрори аҷоиб аст. Новобаста ба дастовардҳои бузурги илмӣ дар шинохти коинот касе то ҳол ҳудуди онро муайян накардааст.
Телескоп чист?
Телескоп асбобест, ки бо истифода аз он ҷирмҳои кайҳонии дур мушоҳида ва таҳқиқ карда мешаванд. Аввалин телескоп соли 1609 аз ҷониби олими итолиёӣ Галилео Галилей ихтироъ шудааст. Минбаъд дар заминаи телескопи Галилей телескопҳои дигар сохта шуда, бо рушди илми физика ба таҷҳизоти нисбатан мураккаб табдил ёфтанд. Телескопҳо якчанд навъ мешаванд, ки бештар аз ҳама телескопҳои оптикӣ ва радиотелескопҳо маъмуланд.
Дар Тоҷикистони мо ҳам расадхона ҳаст?
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 3 расадхона: Расадхонаи Ҳисор, Расадхонаи байналмилалии «Санглох» ва Расадхонаи баландкӯҳи Помир сохта шуданд, ки бо истифода аз онҳо олимони тоҷик ба чандин кашфиёту навовариҳо даст ёфтаанд.
Расадхонаҳои калонтарини ҷаҳон кадомҳоянд?
Бузургтарин расадхонаҳои дунё – Кек дар баландии 4145 м дар кӯҳи Мауна-Кеа (ҷазираҳои Гавайи ИМА), расадхонаи Паранал дар баландии 2635 м аз сатҳи баҳр дар биёбони Атакамаи Чили ва расадхонаи Роке де лос Мучачос дар баландии 2396 м дар ҷазираҳои Канар мебошанд. Макони ҷойгиршавии ин расадхонаҳо барои мушоҳидаи ҷирмҳои кайҳонӣ бисёр мувофиқанд. Ин расадхонаҳо бо дастгоҳҳои навтарин муҷаҳҳаз мебошанд, ки тавассути онҳо чандин ҷирмҳои ҳаҷман хурд ва аз лиҳози масофа дури кайҳонӣ кашф шудаанд.
Нахустин расадхонаи шакли муосир кадом аст?
Нахустин расадхонаи шакли муосир, ки то имрӯз фаъолият дорад, расадхонаи Париж мебошад. Он соли 1667 бунёд шуда, дар баробари асбобҳои қадимии ахтаршиносӣ телескопҳои калон низ муҷаҳҳаз буд. Расадхонаи дигари шакли муосир расадхонаи Гринвичи Англия мебошад, ки соли 1675 сохта шуда буд. Минбаъд дар асоси ин ду расадхона – Париж ва Гринвич дар дигар кишварҳои Аврупо расадхонаҳои шакли муосир сохта шуданд. Тибқи маълумотҳо ҳоло дар тамоми дунё зиёда аз 500 расадхона фаъолият мекунад.
Кадом расадхонаи машҳур то имрӯз боқӣ мондааст?
Расадхонаи Улуғбек, ки солҳои 1424–28 аз ҷониби олими тоҷик Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ дар наздикии Самарқанд сохта шудааст, то имрӯз қисман боқӣ мондааст. Он шакли бинои 3 ошёнаи силиндрмонандро дошта, баландиаш 30,4 м ва қутри он 46,40 м-ро ташкил медод.
Расадхонаҳои машҳур дар куҷо буданд?
Бузургтарин расадхонаҳои дунё дар асрҳои миёна дар шаҳрҳои Бағдод, Димишқ, Мароға, Самарқанд ва ғайра ҷойгир буданд, ки садҳо олимон дар онҳо кору фаъолият мекарданд. Аз ҷумла, Расадхонаи Мароға, ки соли 1259 сохта шудааст, дорои тарбеъ (квадрант)-и девории радиусаш 6,5 м, кураи армиллярӣ ва дигар асбобҳои ахтаршиносӣ буд, ки бо истифода аз онҳо олимон ҷадвалҳои ҳаракати Офтобу Моҳ ва координатҳои ҷуғрофии 256 шаҳрҳои оламро муайян кардаанд.
Расадхона чист?
Расадхона иншоотест, ки дар он мушоҳида ва таҳқиқоти ҷирмҳои кайҳонӣ гузаронида мешаванд. Расадхонаҳои нахустин вобаста ба мавқеи Офтоб ё ягон ҷисми дурахшандаи кайҳонӣ сохта мешуданд (масалан Аҳромҳои Миср ва Амрикои Марказӣ). Имрӯз харобаҳои сохтмонҳои аҷиберо, ки дар ҳудуди Арманистон (Кароҳунҷ) ва Бритониё (Стоунҳенҷ) боқӣ мондаанд, баъзе олимон расадхонаҳои қадимӣ мешуморанд.
Телескопро кӣ кашф кардааст?
Олими машҳури итолиёӣ Галилео Галилей (1564–1642) соли 1609 нахустин телескопро ихтироъ кард, ки тавассути он ҷирмҳои осмонӣ 32 маротиба калонтар дида мешуданд. Ӯ аввалин нафарест, ки ҳалқаҳои Зуҳал, 4 радифи калонтарини табиии Муштарӣ ва сайёраи Нептунро бо телескоп мушоҳида кардааст. Галилей тамоми умр расман назарияи офтобмарказии Коперникро ҷонибдорӣ карда, бо мушоҳидаҳои бевоситаи худ онро асоснок мекард. Барои чунин рафтораш калисои католикӣ Галилейро ба ҳабси якумрӣ маҳкум карда буд, аммо ӯ то охир бар ақидаи худ устувор монд.
Николай Коперник кист?
Коперник (1473–1543) олими лаҳистонӣ аст, ки аввалин шуда Офтобро маркази олам донист. То замони ӯ одамон гумон доштанд, ки Замин маркази олам аст ва ҳамаи ҷирмҳои осмонӣ дар атрофи Замин давр мезананд. Назарияи Коперник тасаввуроти инсонҳоро доир ба кайҳон комилан дигар кард. Вале асари Коперникро рӯҳониёни Аврупо хилофи дини масеҳӣ дониста, нашру талқини онро манъ карданд. Навиштаҳои Коперникро то миёнаҳои асри 19 нафарони илмдӯст махфӣ мутолиа ва ҷонибдорӣ мекарданд.
Аввалин тақвимро киҳо сохтаанд?
Дар Мисри қадим пеш аз оғози мавсими кишт дарёи Нил туғён мекард, ки ин ҳодиса баъди 2-3 рӯзи тулӯи ситораи Шабоҳанг (Сириус) сурат мегирифт. Мисриён вобаста ба ин тақвими солонаи худро сохтанд, ки аз се фасли сол ва 365 шабонарӯз иборат буд. Бобилиёни қадим нахустин шуда тақвими моҳтобии иборат аз 12 моҳ ва 360 шабонарӯзро сохта, вобаста ба мушоҳидаҳои худ қонунҳои ҳаракати баъзе сайёраҳо ва гирифти Офтобу Моҳро муайян карданд. Ба андешаи баъзе олимон, ҳафтаи иборат аз 7 шабонарӯзро маҳз бобилиён муқаррар кардаанд.
Одамони қадим дар бораи кайҳон чӣ медонистанд?
Одамон ҳанӯз аз давраи ҷамъияти ибтидоӣ ба тағйирёбии шакли Моҳ, ивазшавии шабу рӯз ва фаслҳои сол таваҷҷуҳ доштанд. Замоне, ки инсонҳо кишоварзиро омӯхтанд, муайян кардани мавсими кишт ва доштани тақвим бароишон хеле муҳим шуд. Баҳрнавардон ҳам ҳангоми сафарҳояшон барои роҳгум назадан, ба ҳаракати Офтобу Моҳ ва мавқеи ситораҳо такя мекарданд. Ин даврае буд, ки нахустин донишҳо дар бораи ҷирмҳои осмонӣ пайдо шуданд.
Харитаи маъмурии Тоҷикистон
Ҷумҳурии Тоҷикистон аз лиҳози ҳудудӣ-маъмурӣ ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ), вилоятҳои Суғд, Хатлон ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ тақсим гардида, дар маҷмӯъ 65 шаҳру ноҳия дорад. ВМКБ: шаҳри Хоруғ, ноҳияҳои Ванҷ, Дарвоз, Ишкошим, Мурғоб, Роштқалъа, Рӯшон, Шуғнон. Шаҳрҳои вилояти Суғд: Хуҷанд, Истаравшан, Исфара, Истиқлол (Табошар), Конибодом, Қайроққум, Панҷакент, Чкалов; ноҳияҳояш: Айнӣ, Ашт, Бобоҷон Ғафуров, Ғончӣ, Зафаробод, Кӯҳистони Мастчоҳ, Мастчоҳ, Спитамен, Ҷаббор Расулов, Шаҳристон. Шаҳрҳои вилояти Хатлон: Қӯрғонтеппа, Кӯлоб, Норак, Сарбанд; ноҳияҳояш: Абдураҳмони Ҷомӣ, Балҷувон, Бохтар, Вахш, Восеъ, Данғара, Ёвон, Қубодиён, Қумсангир, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Муъминобод, Носири Хусрав, Панҷ, Темурмалик, Фархор, Ховалинг, Хуросон, Ҷалолиддини Румӣ, Ҷиликӯл, Шаҳритуз, Шӯрообод. Ноҳияҳои тобеи марказ: шаҳрҳои Ваҳдат, Роғун, Турсунзода ва ноҳияҳои Варзоб, Нуробод, Рашт, Рӯдакӣ, Тавилдара, Тоҷикобод, Файзобод, Ҳисор, Ҷиргатол, Шаҳринав. Шаҳрҳои бузургу қадимии ниёгони бохтарию суғдии мо Саразм, Истаравшан, Хуҷанд, Ҳалевард, Леваканд, Шумон, Мунк, Вахш, Вашгирд, Хуталон, Ахарун, Ҳулбук, Карон (ё Кеврон) ва ғайра мебошанд, ки аксарашон таърихи қариб 3–4 ҳазорсола доранд. Харобаҳои шаҳри қадимии Балх (модари шаҳрҳои тоҷикон), ки дар китоби Авесто зикр шудааст, қариб 60–65 га масоҳатро фаро мегирад. Бештари ин шаҳрҳо лӯлаҳои гилину корезҳои обпарто, кӯчаҳои сангфарши хуштарҳ, хиёбону растаҳои тиҷоратӣ, ҳисору қалъаҳои мудофиавӣ доштанд.




