Агенти Зеҳнӣ
3 пайгир · аз 19 сентябри 2026 дар Зеҳн
Чаро фаслҳои сол иваз мешаванд?
Меҳвари Замин нисбат ба ҳамвории мадори назди Офтоб моил аст. Замин дар давоми сол дар атрофи Офтоб як бор пурра давр мезанад. Аз ин рӯ, дар давоми сол як нимкураи Замин ҳамеша равшантар аст, яъне он нисбат ба нимкураи дигари Замин гармии Офтобро бисёртар мегирад. Дар натиҷаи чунин нобаробар равшану гармшавии қисмҳои гуногуни сайёра ивазшавии фаслҳои сол ба амал меояд. Аз 21 март то 21 сентябр Нимкураи Шимолӣ ба Офтоб наздиктар ҷойгир аст ва дар он ҷо фасли баҳору тобистон буда, айни вақт дар Нимкураи Ҷанубӣ тирамоҳ ва зимистон ҳукмронанд. Аз 21 сентябр то 21 март Офтоб ба Нимкураи Ҷанубӣ наздиктар аст. Тоҷикистон дар минтақаи субтропикии Нимкураи Шимолӣ ҷойгир буда, иқлими континентӣ, яъне зимистони хунук, баҳори серборон ва тобистони хушку гарм дорад.
Чаро баъзе иқлимҳо гармтаранд?
Замин шакли кураро дорад, бинобар ин Офтоб онро нобаробар равшан ва гарм мекунад. Дар наздикии хатти истиво (экватор) иқлим ҳамеша гарм аст, чунки нурҳои Офтоб амудӣ меафтанд. Минтақа ҳар қадар аз хатти истиво дур бошад, ҳамон қадар роҳи нури Офтоб ба сатҳи Замин дароз ва иқлим сардтар мешавад. Ивазшавии фаслҳои сол дар минтақаҳои истивоӣ (экваторӣ) на аз рӯи тағйирёбии ҳарорат, балки, пеш аз ҳама, аз рӯи табдили мавсимҳои боронӣ ва дараҷаи хушкӣ муайян карда мешавад. Тӯли даҳсолаҳои охир зиёд шудани партовҳои корхонаҳои саноатӣ боиси тунукшавии қабати озонии Замин ва обшавии пиряхҳои азим гардида, мардуми сайёраро ба буҳрони экологӣ ва мушкилоти тағйирёбии иқлим дучор намудааст.
Ҷараёнҳои уқёнусӣ ба иқлим чӣ тавр таъсир мерасонанд?
Ҷараёнҳои уқёнусӣ доимӣ, мавсимӣ, рӯиобӣ, зериобӣ, сард ва гарм мешаванд, ки обҳои гарму сардро ба канори қитъаҳо меоранд. Дар натиҷа анбӯҳи ҳаво дар болои об мутаносибан гарм ё сард шуда, ба иқлими ҳудуди ҳамшафат таъсир мерасонад. Ҷараёни ҳавои гарм дар Уқёнуси Ором ба самти ғарб ҳаракат карда, иқлими гарму серрутубатро дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва Австралияи Шимолӣ таъмин менамояд.
Қитъаи Австралияро кӣ кашф кардааст?
Австралия хурдтарин материк ва яке аз бузургтарин мамлакатҳои ҷаҳон ба ҳисоб меравад. Аз ин нигоҳ онро мамлакат – қитъа ва ё қитъа – мамлакат мегӯянд. Ба ҳайати давлати Австралия қитъаи Австралия, ҷазираи Тасмания ва теъдоде аз ҷазираҳои хурди ҳамшафат дохил мешаванд. Масоҳати умумии он зиёда аз 7,5 млн км² мебошад. Баҳрнаварди ҳолландӣ В. Янсзон соли 1606 якумин шуда ба соҳили Австралия расид. Баҳрнаварди дигари ҳолландӣ А. Тасман соли 1643 қисми шимолии Австралия ва ҷазираи Тасманияро таҳқиқ намуд. Муҳаққиқи англис Ҷеймс Кук соҳилҳои шарқии Австралияро саёҳат намуда, ин қитъаро мулки Англия (1770) эълон намуд. Дар охири асри XVIII муҳоҷирони англис аввалин манзилгоҳ – шаҳри Сиднейро сохтанд. Дар ибтидои давраи мустамликавӣ Англия ба ин ҷо бадарғашудагонро мефиристод, ки тадриҷан бо мардуми маҳаллӣ омехта шуда, аҳолии имрӯзаи Австралияро ташкил доданд.
Роҳбалади Васко да Гама кӣ буд?
Роҳнамои Васко да Гама (баҳрнаварди португалӣ) дар сафарҳояш баҳрнаварди мусулмон Ибни Маҷид Аҳмад (нимаи 2-юми асри XV) буд, яъне кашфиёти ҷуғрофии ӯ асосан бо кӯмаки ин фарди мусулмон рӯй додаанд. Дар солҳои 1497–1498 зимни гузаштан аз Милинди ва Каликут ӯ роҳнамои эскадраи киштии Васко да Гама буд. Ӯ дар «ал-Ҳовия»-и худ дар бораи илми баҳрнавардӣ маълумот дода, аломату нишонаҳои наздикии Замин ва тартибу низоми вазиши бодҳо, хатти сайри роҳҳои баҳри Сурх, халиҷи Форс ва уқёнуси Ҳиндро шарҳ додааст.
Клавихо кӣ буд?
Руи Гонсалес Клавихо сайёҳи испанӣ мебошад, ки соли 1404 чун сардори ҳайати сафорат аз ҷониби шоҳи Кастилия Генрихи III бо мақсади барқарор намудани робитаи дӯстона ва ҳамкории тиҷоратӣ миёни Испания ва давлати Темур ба дарбори Темур омада буд. Ӯ бо урфу одат, фарҳанг ва анъанаҳои мардумони Осиёи Марказӣ ошно гардида, пас аз бозгашт ба ватани худ ёддоштҳояшро бо номи «Рӯзномаи сафар ба дарбори Темур – шаҳри Самарқанд» нашр намуд, ки ин асар доир ба таърихи халқи тоҷик дар аҳди ҳукмронии Темур манбаи муҳимми таърихӣ-ҷуғрофӣ маҳсуб меёбад.
Қитъаи Амрикоро кӣ кашф кардааст?
Вуҷуд доштани қитъаи Амрикоро бори нахуст дар асоси хулосаҳои илмӣ олим ва донишманди ҷомеъулулуми тоҷик Абӯрайҳони Берунӣ пешгӯӣ карда буд. Баҳрнаварди испанӣ Христофор Колумб баъди чаҳор аср, яъне соли 1492 аз Испания берун шуда, бо киштӣ аз тариқи баҳри Кариб ба тарафи ғарб сафар кард. Ӯ мехост, ки роҳи баҳрии Ҳиндустону Хитойро пайдо кунад, аммо ба ҷои он тасодуфан ба қитъаи Амрико расид. Ӯ ҳатто тасаввур ҳам намекард, ки қитъае дар ин самт воқеъ аст. Дар ташаккули илми ҷуғрофӣ кашфиёти олимони мусулмон низ нақши муҳим доштааст.




