Дунё
Ҷаҳон пур аз мӯъҷизаҳо ва зебоиҳои нотакрор аст. Сайру гашт ба мо имкон медиҳад, ки фарҳангҳои навро омӯзем, одамони гуногунро бишиносем ва ҷаҳонбинии худро васеъ кунем. Ҳар як гӯшаи дунё қиссаву таърихи хоси худро дорад. Саёҳат на танҳо ҷисми моро истироҳат медиҳад, балки рӯҳу равони моро низ бо хотираҳои фаромӯшнашаванда ва эҳсосоти нав бой мегардонад.
РИВОЯТИ "НОН ВА ДУО"
Рӯзе як кампири фақир ноне пухта, ба кӯдаки гурусна дод. Кӯдак бо шодӣ гуфт: — Худо умри дарозат диҳад, очаҷон! Ин сухан мисли насими мулоим ба қалби кампир расид. Соли дигар дар он деҳа қаҳтӣ шуд. Зиёде аз мардум гурусна монданд, вале он кампир ҳамеша чизе пайдо мекард. Мардум пурсиданд: — Ту аз куҷо хӯрок пайдо мекунӣ? Кампир гуфт: — Шояд он дуои кӯдак аст, ки ман аз гуруснагӣ эмин мондам... Хулоса: Як саховат метавонад солҳо пас ба ту неъмат оварда расонад.
РИВОЯТИ САХОВАТМАНДӢ
Рӯзе як марди доро бо хидматгораш дар кӯчаҳои шаҳр қадам мезаданд. Дар роҳ як марди фақирро диданд, ки дар лаби роҳ нишаста, аз роҳгузарон кумак мепурсид. Хидматгор гуфт: — Эй оғо, ин мард ҳамеша ҳаминҷост ва ҳамеша пули кумак мехоҳад. Барои чӣ ҳар дафъа ба ӯ чизе медиҳед? Мард бо табассум посух дод: — Зеро ман саховат медиҳам ба хотири хислати худ, на ба хотири рафтори ӯ. Сипас гуфт: — Агар ман ҳар дафъа ба шахси ниёзманд танҳо баъди муҳосибаи рафтораш кумак кунам, пас ин дигар саховат нест, балки мукофот аст. Саховат он аст, ки бидиҳӣ бе интизори чизе дар иваз. Хулоса: Саховатмандӣ маънои додани моли худро танҳо надорад, балки маънии додани дил, меҳрубонӣ ва инсонгароиро низ дорад — бе интизор, бе ҳисобу китоби суду зиёни худ. МЕҲРУБОН БОШЕМ!
РИВОЯТИ ОБУ ГИЛ
Шогирде аз устодаш пурсид: — Устод, чӣ гуна одамони бадро нодида гирам? Устод косаи обро овард ва як каф гил ба он андохт. Об лой шуд. Сипас устод гуфт: — Ҳоло ба коса даст назан, фақат мунтазир шав. Баъд аз чанде гил ба поён нишаст ва об соф гардид. Устод гуфт: — Дар зиндагӣ ҳам баъзан беҳтар аст ба ҳар сухан ҷавоб надиҳӣ, балки хомӯш бошӣ — худи вақт ҳама чизро соф мекунад.
РИВОЯТИ ШИШАИ ПУР
Рӯзе устод як шиша овард ва дохилашро бо сангҳои калон пур кард. Сипас аз шогирдон пурсид: — Оё шиша пур аст? Онҳо гуфтанд: — Ҳа, пур аст. Сипас устод рег гирифта, ба шиша рехт. Реги майда ба байни сангҳо даромад. Боз пурсид: — Ҳоло чӣ? Шогирдон гуфтанд: — Акнун комилан пур шуд. Баъд устод об рехт ва шиша боз обро қабул кард. Устод гуфт: — Ин шишаи ҳаёти шумост. Агар аввал чизҳои муҳимро (саломатӣ, оила, илм) нагузоред, баъд регу об (хирсу дунёву ҳавову ҳавас) тамоми ҳаётро пур мекунад ва барои муҳимҳо ҷой намемонад.
РИВОЯТ ДАР БОРАИ ДУ САВДОГАР
Рӯзе ду савдогар аз ду шаҳри гуногун бо бору мол ба бозор омаданд. Яке тоҷири ростқавл буд — ҳамеша моли беҳтаринро меовард ва рост ба муштариён мегуфт: – "Ин мол аз фалон ҷо оварда шудааст, сифаташ чунин аст, нархаш чунин". Дигарӣ бошад, ҳар бор молҳои заифро бо нархи гарон мефурӯхт ва бо суханони ширин мардумро фиреб медод. Ӯ мегуфт: – "Ин беҳтарин мол аст, аз хориҷа овардаам!" — ҳол он ки молаш пастсифат буд. Бо гузашти вақт, мардум фаҳмиданд, ки кадом савдогар ростгӯ аст ва кадомаш фиребгар. Тоҷири ростқавлро ҳама эҳтиром мекарданд, ҳар вақте мол меовард, пеш аз расиданаш муштариён интизор мешуданд. Аммо тоҷири фиребгар тадриҷан обрӯяшро аз даст дод. Мардум дигар ба ӯ бовар накарданд, тоҷораш холӣ монд ва ниҳоят маҷбур шуд, ки бозорро тарк кунад. Панд: Савдо на танҳо бо мол, балки бо эътимод ва ростгӯӣ устувор мемонад. Ҳар кӣ дар савдо ростқавл ва поквиҷдон бошад, муваффақ мешавад ва обрӯ пайдо мекунад. ХУДО НИГАҲБОНИ ШУМО!
САВДОГАРОНИ БОАДОЛАТ ВА КОРВОНИ БАРАКОТ
Дар замонҳои қадим, дар як шаҳри бузурги саҳроӣ гурӯҳи савдогарони маъруф бо корвони худ ба шаҳрҳои дур сафар мекарданд. Онҳо на танҳо мол мебурданд, балки номи хуб, одоби савдо ва адолати худро низ бо худ мебурданд. Пешвои ин корвон як марди солманд ва донишманд буд, ки ҳама ӯро "Амини корвон" меномиданд. Пеш аз ҳар сафар, ӯ ба савдогарон таъкид мекард: – Мо дар сафар на фақат мол, балки ахлоқи худро нишон медиҳем. Ростқавлӣ, одилона муомила кардан ва шафқат ба ниёзмандон — калиди муваффақият ва баракат аст. Дар яке аз сафарҳо, корвон ба деҳае расид, ки мардумаш аз гуруснагӣ ранҷ мекашиданд. Яке аз савдогарони ҷавон гуфт: – Биёед, аз гуруснагии мардум истифода карда, нархҳоро дучанд кунем! Амини корвон ҷиддӣ гуфт: – Не! Мо одамонро бо азобашон санҷиш намекунем. Мо фурӯшандаи молем, на одамфурӯш! Онҳо молро бо нархи одил фурӯхтанд ва ҳатто ба баъзе ниёзмандон ройгон доданд. Мардум барояшон дуо карданд ва роҳро бо эҳтиром боз намуданд. Вақте ки корвон ба шаҳри худ баргашт, онҳо диданд, ки одамон дар интизори молашон буданд. Яке аз савдогарон пурсид: – Чӣ гуна овозаи мо пештар аз мо расидааст? Амини корвон гуфт: – Вақте ростиву адолатро ба роҳ меандозӣ, он пештар аз ту мерасад ва мардум туро пешвоз мегиранд. Баракат дар мол нест, дар ният ва рафтор аст. Хулоса: Савдо фақат пулкоркунӣ нест. Он як роҳи ахлоқ, адолат ва хизмат ба ҷомеа аст. Савдогаре ки бо виҷдон, ростӣ ва муомилаи одилона кор мекунад, номи некаш бо корвонаш ҳамеша ҳамсафар мешавад.
РИВОЯТИ "СЕ ШОГИРД ВА УСТО"
Замоне дар як деҳаи дур, устое зиндагӣ мекард, ки дар кулолгарӣ (санъати зарфсозӣ аз гил) моҳир буд. Ӯ се шогирд дошт, ки ҳар яке мехост аз усто тамоми ҳунари зарфсозиро ёд гирад. Шогирди аввал пас аз чанд рӯз гуфт: – Усто, ман аллакай фаҳмидам, чӣ гуна зарф сохтан лозим аст. Ман меравам, ки барои худ коргоҳ кушоям. Ва бе пурра омӯхтани ҳунар рафт. Шогирди дуюм ду моҳ бо усто монд, баъд гуфт: – Ман аллакай ҳама чизро омӯхтам. Ба ман лозим нест боз дар назди шумо бимонам. Ӯ ҳам рафт. Танҳо шогирди сеюм содиқ монд. Ӯ ҳар рӯз гил мешуст, дастгоҳ мешуст, санъати усторо мушоҳида мекард ва ҳатто пас аз шаш моҳ ҳам мегуфт: – Ман ҳанӯз бисёр чизҳоро намедонам. Усто, ман мехоҳам то охир омӯзам. Солҳо гузаштанд. Шогирди аввалу дуюм коргоҳи худ кушоданд, аммо зарфҳои онҳо зуд мешикастанд ё шаклашон ноқис мешуд. Мардуми деҳа зуд ба онҳо эътимодро гум карданд. Аммо шогирди сеюм пас аз чанд сол бо иҷозати усто коргоҳи худро кушод. Зарфҳои ӯ чунон зебо ва устувор буданд, ки ҳатто то шаҳри бузург хабараш рафт. Ӯ номбар шуд, вале ҳамеша мегуфт: – Ман ҳама чизро аз устои худ омӯхтам, зеро ҳунарро на бо шитоб, балки бо сабр ва эҳтиром меомӯзанд. Хулоса: Ҳунаромӯзӣ сабр, эҳтиром ва фурӯтанӣ талаб мекунад. Он ки бо фурӯтанӣ ва тамкин меомӯзад, ба ҳақиқии ҳунар мерасад.
Муомилаи одилона — решаи эътимод ва баракат аст
Ривоят дар бораи муомилаи одилонаи ҳазрати Умар (р) Рӯзе як мард аз Шом бо ҳазрати Умар ибни Хаттоб (р) мулоқот кард. Ӯ гуфт: – Эй амири мӯъминон, ман мехоҳам бо тиҷорат машғул шавам, аммо ҳар касе ки бо ман муомила мекунад, маро фиреб медиҳад. Ба ман гӯ, ки чӣ гуна инсон метавонад дар тиҷорат росткору одил боқӣ монад? Ҳазрати Умар (р) гуфт: – Тиҷорат на бо мол, балки бо виҷдон ва адолат давом мекунад. Ман ба ту як ҳодисаро нақл мекунам: Рӯзе як фақир назди бозори шаҳр омада, як миқдор хурмо овард ва гуфт, ки фурӯхта, барояш нон мехарад. Савдогаре омад ва дид, ки хурмоҳо нав нестанд. Ӯ ба фақир гуфт: – Ман инро ба нархи арзон мегирам. Ҳамин лаҳза Умар (р) аз он ҷо мегузашт ва савдоро шунид. Ӯ назди савдогар рафт ва гуфт: – Агар ту дар ҷойи ин фақир мебудӣ, чӣ мехостӣ? Ростӣ ё фиреб? Савдогар хиҷолат кашид ва хурмоҳоро ба нархи одилона харида, фақирро бо эҳтиром гусел кард. Умар (р) гуфт: – Адолат ин нест, ки ту дар ҷойи қавӣ истода, аз заъфи дигарон истифода барӣ. Адолат ин аст, ки бо ҳар кас мисли бо худат муомила кунӣ. Хулоса: Муомилаи одилона — решаи эътимод ва баракат аст. Ҳар касе, ки бо одамон бо адолат, ростқавлӣ ва виҷдон муомила мекунад, дӯстдор ва муваффақ мешавад.
ШОҲ ВА ДОНИШҶӮИ ФАҚИР
Рӯзе як шоҳ қарор дод, ки дар саросари мамлакат озмун баргузор кунад. Эълон шуд, ки ҳар ки аз ҳама донишманд бошаду саволҳои душворро ҳал карда тавонад, ба ӯ мукофот ва эҳтироми хос дода мешавад. Аз ҳама гӯшаи кишвар донишмандону донишҷӯён омаданд. Шоҳ саволҳои гуногун медод: аз илми тиб, фалсафа, математика ва адабиёт. Яке паси дигар донишмандон ноком шуданд. Ниҳоят ҷавони фақире баромад. Ӯ либоси кӯҳна дошт ва ба назар мерасид, ки аз хонаводаи камбизоат аст. Шоҳ бо тааҷҷуб пурсид: – Ту кистӣ ва чӣ гуна ҷуръат кардӣ, ки назди ман биёӣ? Ҷавон гуфт: – Ман донишҷӯям. Аз хурдӣ китобҳоро дӯст медоштам. Гарчанде пул надоштам, китобҳоро қарз мегирифтам, шабона бо чароғи рӯи кӯча мехондам. Ман ба ҷойи сарват, илм андӯхтам. Шоҳ аввал хандид, вале вақте ҷавон ба саволҳо ҷавоб додан гирифт, ҳама дар ҳайрат монданд. Ӯ ҳама саволҳоро бо далел ва фаҳмиши амиқ ҷавоб дод. Шоҳ дар охир гуфт: – Ту донишро дӯст доштӣ ва имрӯз дониш туро сарфароз кард. Ман туро вазири илму фарҳанг таъйин мекунам. Хулоса: Сарват меояд ва меравад, вале илм бо инсон мемонад ва ба ӯ обрӯ, эҳтиром ва пешрафт меорад. Илмдӯстӣ сармояи ҳақиқии инсон аст.
Қаноатмандӣ
Пирзанеро барои сафедкории хонааш коргаре киро кард. Вақте коргар ба хонаи пирзан даромад, шавҳари пир ва нобинои ӯро дида дилаш сӯхт. Рӯзҳое, ки дар хона кор мекард, пай бурд, ки пирмард инсони бисёр хушҳол ва хушбин аст. Ӯ ҳангоми кор бо пирмард суҳбат мекард ва оҳиста-оҳиста бо ӯ дӯст шуд. Дар ин муддат ҳеҷ гоҳ ба маъюбияти ҷисмонии пирмард ишора накард. Пас аз анҷоми сафедкорӣ, вақте коргар ҳисобномаро ба ҳамсари ӯ дод, пирзан пай бурд, ки маблағи навишташуда хеле камтар аз он аст, ки қаблан мувофиқа карда буданд. Пирзан аз коргар пурсид: Чаро шумо ба мо ин қадар тахфиф додед? Коргар ҷавоб дод: Вақте бо шавҳари Шумо суҳбат мекардам, бисёр хушҳол мешудам ва аз тарзи бархӯрди ӯ бо зиндагӣ фаҳмидам, ки вазъи ман он қадаре, ки фикр мекардам, бад нест. Пас ба ин хулоса расидам, ки кору зиндагии ман ҳам чандон душвор нест. Ба ҳамин хотир ба шумо тахфиф додам, то аз ӯ сипосгузорӣ кунам. Пирзан аз ситоиши шавҳараш ва бузургдилии коргар сахт мутаассир шуд ва гиря кард, зеро медид, ки коргар танҳо як даст дошт…
АРЗИШИ ҶАВОНӢ
Рӯзе марди пире дар назди масҷид бо ашк дар чашм менишаст. Ҷавоне аз роҳ мегузашт ва ӯро дид. — Пир, чаро гиря мекунӣ? — пурсид ҷавон. Пир посух дод: — Писарам, ман имрӯз на барои пирии худ гиря мекунам, балки барои он ҷавоние ки дигар бознамегардад... Ҷавон бо ҳайрат гуфт: — Чӣ мешавад, пирӣ қисмати инсон аст, ҳама пир мешаванд! Пир бо овози ором гуфт: — Бале, вале ман дар ҷавонӣ мегуфтам: “Ҳоло вақт дорам, баъдтар илм мехонам, баъдтар намоз мехонам, баъдтар модарамро хурсанд мекунам...” Ҳамаи “баъдтар”-ҳои ман омаданд, вале ҷавонӣ рафт. Ҷавон хомӯш монд… Хулоса: Ҷавонӣ неъматест, ки кам касон қадрашро медонанд. Онро бояд барои илм, ахлоқ, хидмат ба волидайн ва созандагӣ истифода кард. Ба умеди “баъдтар” зиндагии аслӣ пушаймонӣ меорад
РАССОМИ БЕНОМ
Солҳо пеш, дар як деҳаи дурдаст, пирамарде зиндагӣ мекард, ки дар гӯшаи хонааш бо рангҳои кӯҳна расм мекашид. Ӯ на студия дошт, на шогирд, на шӯҳрат. Мардум мегуфтанд: “Ӯ фақат вақт мегузаронад.” Аммо кӯдакон ҳар саҳар назди ӯ мерафтанд, то бубинанд, ки чӣ меофарад. Яке аз он кӯдакон, писарбачае бо номи Фаррух, як бор пурсид: — Эй бобо, ту ин расмҳоро чаро мекашӣ, вақте ҳеҷ кас намехарад? Пирамард бо табассум гуфт: — Фарзандам, ман ин расмҳоро барои дили худам мекашам. Агар рӯзе касе дилаш ба ин расмҳо ламс хӯрад, пас ман вазифаи худро иҷро кардаам. Солҳо гузашт. Пирамард аз дунё рафт. Ва баъд аз марги ӯ, мардум расмҳои дар хонаашмондаро ёфтанд — расмҳое, ки ҳаёт, муҳаббат, дард ва орзуро тасвир мекарданд. Онҳоро ба шаҳр бурданд. Дар як муддати кӯтоҳ, осорхонаи маъруф ташкил шуд ва он рассоми “беном” ба яке аз маъруфтарин эҷодкорон табдил ёфт. Фаррух — ҳамон кӯдаки якзамон — шахсе шуд, ки аввалин китоб дар бораи ӯро навишт ва гуфт: — Эҷодкорон на барои шуҳрат, балки барои равшан кардани дилҳо эҷод мекунанд. Ва рӯзе, ҳатман, он нур ба дигарон низ мерасад. Хулоса: Эҷодкорон мисли шамъанд — ором месӯзанд, вале атрофро рӯшан мекунанд. Агар шумо эҷод мекунед — нависед, расм кашед, мусиқӣ созед — ҳатто агар касе набинад, зеро рӯзе офаридаи шумо касеро рӯҳбаланд хоҳад кард.
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор