Олами Афсонаҳо
Афсонаҳо ва шеърҳо ба кӯдакон некӣ, дӯстӣ, ҳурмати калонсолон ва ростгӯиро меомӯзонанд.
АЗ ТУХМИ МУРҒ ТО ШУТУРДУЗДӢ
Дар замонҳои қадим модару писаре зиндагӣ мекарданд. Писарак ҳанӯз хурдсол буд, ки рӯзе аз хонаи ҳамсоя як тухми мурғ дуздид ва онро ба модараш овард. Модар, ба ҷойи он ки писарашро аз зиштии дуздӣ огоҳ кунад ва ӯро аз ин кори бад боздорад, тухмро аз дасташ гирифт ва чизе нагуфт. Писарак, ки аз модараш ҳеҷ сарзанише нашунид, гумон кард, ки дуздӣ кори баде нест. Чанд рӯз баъд аз ҳамон ҳамсоя як мурғ дуздид ва ба хона овард. Модараш ин дафъа низ ӯро аз кори нодурусташ бознадошт. Ҳамин тавр, писарак оҳиста-оҳиста ба дуздӣ одат кард. Солҳо гузаштанд ва ӯ ба ҷавони тануманду нотарсе табдил ёфт, ки дар тамоми шаҳр ҳамчун дузди машҳур шинохта мешуд. Дар он шаҳр подшоҳе ҳукмронӣ мекард, ки шутурони зиёде дошт. Дар миёни шутуронаш як шутури бисёр зебову гаронбаҳо буд, ки дар тамоми ҷаҳон ҳамто надошт. Рӯзе ҷавон аз назди шутурони подшоҳ мегузашт, ки чашмаш ба он шутури зебо афтод. Шутур ба ӯ чунон писанд омад, ки тасмим гирифт онро бидуздад. Ҷавон, ки дузди нотарсу ботаҷриба шуда буд, гумон мекард, ки ин дафъа низ ба осонӣ ба мақсадаш мерасад. Аммо намедонист, ки шутурони подшоҳро посбонони ҳушёр муҳофизат мекунанд. Шабона пинҳонӣ ба ҷойи нигоҳдории шутурон даромад ва хост шутури гаронбаҳоро бидуздад, вале посбонон ӯро дастгир карданд. Рӯзи дигар дуздро назди подшоҳ оварданд. Подшоҳ, ки аз дуздиҳои зиёди ҷавон ва шикоятҳои мардум огоҳ буд, фармон дод, ки ӯро ба дор овезанд. Ҳангоме ки ҷавонро ба назди дор оварданд, аз ӯ пурсиданд: — Оё пеш аз марг хоҳише дорӣ ё сухане ҳаст, ки мехоҳӣ бигӯӣ? Ҷавон гуфт: — Танҳо як хоҳиш дорам. Мехоҳам пеш аз марг модарамро бубинам. Бо фармони подшоҳ модари ҷавонро оварданд. Модар бо дидани писараш зор-зор гиря мекард. Ҷавон ба ӯ рӯ оварда гуфт: — Модарҷон! Ту барои ман бисёр заҳмат кашидаӣ. Маро калон кардаӣ ва ҳамеша дӯстам доштаӣ. Акнун, ки лаҳзаҳои охири умрам фаро расидаанд, мехоҳам барои қадрдонӣ аз заҳматҳоят забонатро бибӯсам. Модар, ки аз суханони писараш сахт мутаассир шуда буд, гирякунон забонашро берун овард, то писараш онро бибӯсад. Аммо ҷавон ногаҳон бо дандон забони модарашро сахт газид ва онро канд. Модар аз шиддати дард беҳуш шуд. Ҳамаи ҳозирон аз ин рафтори ваҳшиёна ба ҳайрат афтоданд. Подшоҳ бо хашм аз ҷавон пурсид: — Эй бераҳм! Чаро бо модарат, ки барои ту ин қадар заҳмат кашидааст, чунин рафтор кардӣ? Ҷавон ҷавоб дод: — Эй подшоҳ! Вақте ки ман ҳанӯз кӯдак будам, рӯзе аз хонаи ҳамсоя як тухми мурғ дуздида, ба модарам овардам. Агар ҳамон рӯз модарам маро аз ин кори бад бозмедошт ва мегуфт, ки дуздӣ гуноҳу хиёнат аст, шояд дигар ҳаргиз ба моли мардум дастдарозӣ намекардам. Ҷавон бо андӯҳ суханашро идома дод: — Аммо модарам хомӯш монд ва маро сарзаниш накард. Ман гумон кардам, ки дуздӣ айбе надорад. Баъд як мурғ дуздидам, сипас чизҳои дигарро. Оҳиста-оҳиста ба дуздӣ одат кардам ва ниҳоят ба шутурдуздӣ расидам. Акнун мебинед, ки оқибати корам ба куҷо кашид! — Агар модарам ҳамон рӯзи аввал маро аз дуздидани як тухми мурғ бозмедошт, шояд имрӯз ба чунин рӯзи сиёҳ гирифтор намешудам. --- Панди ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки одатҳои бад аксаран аз корҳои хурду ночиз оғоз меёбанд. Агар инсон дар оғоз аз кори нодуруст боздошта нашавад, мумкин аст оҳиста-оҳиста ба корҳои бадтар даст занад. Падару модар бояд фарзандони худро аз хурдсолӣ ба ростқавлӣ, поквиҷдонӣ ва эҳтироми ҳаққи дигарон тарбия кунанд. Меҳрубонӣ ба фарзанд маънои чашм пӯшидан аз хатоҳои ӯро надорад. Албатта, ҳар инсон барои рафтори худ низ масъул аст ва хатои фарзандро танҳо ба гардани падару модар гузоштан дуруст нест. Хатои хурдеро, ки имрӯз ислоҳ карданаш осон аст, набояд нодида гирифт, зеро фардо метавонад ба мушкили бузурге табдил ёбад.
НАМАК ВА НОШУКРӢ
Рӯзе Луқмони Ҳаким бо писараш аз деҳае ба деҳаи дигар сафар мекарданд. Онҳо танҳо як хар доштанд, ки борҳояшонро мекашид. Дар роҳ роҳ душвор буд ва онҳо аз байни биёбону кӯҳҳо мегузаштанд. Дар роҳ баъзан душворие пеш меомад — масалан, як қисми роҳ санглох буд ё ҳаво хеле гарм мешуд. Писари Луқмон дар ҳар як чунин лаҳза каме нороҳат мешуд ва мегуфт: — «Падарҷон, чаро роҳи мо ин қадар душвор аст? Чаро ин қадар гармӣ ва хастагӣ мекашем?» Луқмон ҳеҷ чиз намегуфт, танҳо бо табассум сар ҷунбонда, роҳашро давом медод. Ниҳоят, онҳо ба чашмаи оби софу зулоле расиданд, ки дар соҳили он дарахтони калони сояафкан мерӯиданд. Онҳо дар он ҷо таваққуф карданд, то каме истироҳат кунанд ва об нӯшанд. Луқмон аз халтаашон каме нон ва намак баровард ва ба писараш дод, то бо оби чашма бихӯранд. Писари Луқмон нонро бо намак хӯрд ва гуфт: — «Падарҷон, оби ин чашма чӣ қадар ширин аст! Аммо агар бо ин нон каме гӯшт ё ғизои беҳтаре медоштем, боз ҳам беҳтар мешуд. Ин таом хеле содда аст». Луқмон ба писараш нигарист ва пурсид: — «Эй писарам, агар аз ту бипурсанд, ки беҳтарин ва боарзиштарин неъмати дунё кадом аст, чӣ мегӯӣ?» Писари нозук каме фикр карду гуфт: — «Шояд сарват, хонаи зебо, аспу чорво ё хӯрокҳои лазиз бошад». Луқмон сар ҷунбонд ва гуфт: — «На, писарам. Беҳтарин ва бузургтарин неъмати Худованд дар ин дунё тандурустӣ ва осоиш аст. То замоне ки инсон тандуруст аст ва дар фароғат зиндагӣ мекунад, шояд қадри онро надонад. Аммо ҳар касе, ки бемор шавад ё ба мушкилие рӯ ба рӯ гардад, мефаҳмад, ки саломатӣ аз ҳама гаронбаҳотар аст. Баъд аз он, Луқмон илова кард: — «Писарам, ҳеҷ гоҳ аз душвориҳои хурди роҳ нороҳат нашав ва ҳеҷ гоҳ неъматҳои дар даст доштаатро хурд машумор. Шукргузорӣ калиди хушбахтӣ аст. Касе, ки ба он чӣ дорад шукр мекунад, ҳамеша шодмон аст, аммо касе, ки доимо шикоят мекунад, ҳатто дар беҳтарин шароит низ худро камбағал ва бадбахт ҳис мекунад». Ин суханон дар дили писар таъсири амиқ гузоштанд ва ӯ дигар ҳеҷ гоҳ аз душвориҳои хурд шикоят накард.
МЕВАИ ШИРИН ВА ОДОБИ ПИСАРАК
Дар як деҳаи зебо писараке бо номи Одил зиндагӣ мекард. Одил писари хуб буд, аммо баъзан фаромӯш мекард, ки ба калонсолон салом диҳад ё ҳангоми суҳбат одоби муоширатро риоя кунад. Рӯзе Одил ба боғи бобои худ рафт. Бобояш дар дасташ як сабад себи сурхи ширин дошт. Одил давида омад ва бе ҳеҷ гап дасташро ба сӯйи сабад дароз карда гуфт: — Бобо, ба ман себ диҳед! Бобояш табассум кард ва сабадро каме ақиб кашида, оҳиста гуфт: — Одилҷон, медонӣ, себҳои ин боғ хеле ширинанд, аммо онҳо танҳо ба кӯдаконе супорида мешаванд, ки калиди калимаҳои сеҳрноки одобраро медонанд. Одил ҳайрон шуда пурсид: — Калиди калимаҳои сеҳрнок? Онҳо кадомҳоянд? Бобо пурсид: — Вақте ба касе наздик мешавӣ, аввал чӣ мегӯӣ? Ҳангоми хостани чизе чӣ мегӯӣ? Ва вақте чизе мегирӣ, чӣ мегӯӣ? Одил як лаҳза фикр кард ва шармсор шуда сарашро хам кард. Ӯ фаҳмид, ки чӣ хатое кардааст. Сипас бо овози мулоим ва табассум гуфт: — Ассалому алейкум, бобоҷон! Лутфан, ба ман ҳам як себ медиҳед? Бобояш шод шуда, себи аз ҳама калону сурхро ба ӯ дод. Одил себро гирифта гуфт: — Ташаккури зиёд, бобоҷон! Бобояш сари Одилро сила карда гуфт: — Офарин, писарам! Одоб ва салом бузургтарин зебоии инсон аст. Калимаҳои «Ассалому алейкум», «Лутфан» ва «Раҳмат» дили ҳамаро шод ва роҳҳоро кушода мекунанд. Аз ҳамон рӯз инҷониб Одил ҳамеша бо ҳама боэҳтиром ва боодоб суҳбат мекард ва дар деҳа ҳама ӯро дӯст медоштанд. Панди қисса: Инсонро одоб зебо мекунад. Саломи босамимият, эҳтироми калонсолон ва истифодаи калимаҳои хуш дилҳоро ба ҳам наздик месозад.
РӮЗИ ПУРСАХОВАТ
Субҳи зебои рӯзи ҷумъа фаро расид. Офтоб нурпошӣ мекард, боди нарм баргҳои дарахтонро мехиромонд. Донишомӯзон бо чеҳраҳои хандон ба мактаб меомаданд. Дар даромадгоҳи мактаб як эълон овехта шуда буд: Имрӯз - "Рӯзи пурсаховат!" Ҳама бо ҳайрат ба ҳам менигаристанд. Вақте муаллимаи азизашон Малика Анисовна ба синф даромад, бо табассум гуфт: — Бачаҳо, имрӯз мо мехоҳем дарсро бо некӣ оғоз кунем. Ҳар яки шумо метавонед бо як амали хурди саховатмандӣ — дили касеро шод кунед. Сӯҳроб аввалин шуда гуфт: — Ман китоберо, ки дӯст медорам, ба Зариф медиҳам, то ӯ ҳам онро бихонад. Манижа гуфт: — Ман барои ҳамсинфам, ки дафтар надорад, як дафтари нав меорам. Саъдӣ гуфт: — Ман имрӯз ба посбон-амак нон меорам, то ки заҳмати ӯро қадр кунем. Ҳама хонандагон аз ҳамдигар чизе мегирифтанд. Касе гул меовард, касе шириниҳоро тақсим мекард, касе сухани хуб мегуфт. Мактаб он рӯз пур аз меҳр, муҳаббат ва дӯстӣ гардид. Дар охири дарс муаллима Малика бо нигоҳи пур аз ифтихор гуфт: — Азизон, пурсаховат будан танҳо додани чиз нест. Саховатмандӣ маънои доштани дили пок, муҳаббат ба инсон ва кӯмак ба дигаронро дорад. Агар ҳар рӯз мисли имрӯз бошем, дунёи мо пур аз нури меҳру дӯстӣ мегардад. Он рӯз ҳар як хонанда бо дили пур аз шодӣ ба хона баргашт. Онҳо дарк карданд, ки саховатмандӣ хурдтарин амалест, ки метавонад дунёро зебо ва одамонро хушбахту меҳрубон гардонад.
Ҳазор гумбаз
Дар замонҳои хеле қадим, дар биёбони васеъ шаҳри хурде буд. Он ҷо мардум бо меҳнат зиндагӣ мекарданд, вале рӯзе шоҳи шаҳр гуфт: — Ман мехоҳам, ки шаҳри мо зеботарин дар ҷаҳон шавад! Ӯ устоҳо ва меъморони беҳтаринро даъват кард. Онҳо бо хишти хом ва гил масҷид, мадраса, хона ва қалъа сохтанд. Вақте ки кор ба поён расид, дар рӯйи осмон садҳо гумбаз мисли тулӯи офтоб медурахшиданд. Рӯзе яке аз мусофирон аз дур ба шаҳр нигарист ва гуфт: — Ин чӣ зебоӣ аст! Аз дур мисли садҳо офтоб медурахшад! Мардум гуфтанд: — Ин Хива аст — шаҳри ҳазор гумбаз! Аз ҳамон вақт то имрӯз Хива бо гумбазҳои кабуду сабз, масҷиду мадрасаҳои куҳан ва роҳҳои хомаш машҳур аст. Ҳар як гумбази он нишонаи дониш, имон ва ҳунари мардумаш мебошад. Гумбази зебо аз хишт сохта мешавад, вале шаҳри ҳақиқӣ бо дониш, меҳнат ва ягонагӣ бунёд меёбад.
РИВОЯТ ДАР БОРАИ ШАҲРИ БУХОРО
Гӯянд, ки дар замонҳои бисёр қадим, дар водии Зарафшон танҳо биёбони паҳновар буд. Рӯзе корвони савдогарон аз ин ҷо мегузашт. Онҳо аз ташнагӣ ва хастагӣ монда буданд. Ногаҳ яке аз онҳо дид, ки гӯшае сабзу обод аст ва об аз зери замин мешорад. Сардори корвон гуфт: «Ин макон баракат дорад. Дар ин ҷо метавон шаҳр сохт, то ҳар раҳгузар аз ташнагӣ наҷот ёбад.» Онҳо чоҳ кофтанд ва деҳае сохтанд. Ба гуфтаи ривоят, номи аввалини он деҳа “Бухоро” аз калимаи “вихора” гирифта шудааст, ки дар забони бостон маънои макон ё маъбади муқаддас дорад. Солҳо гузаштанд, ва аз ин деҳа шаҳре бузург ба миён омад. Бухоро ба маркази тиҷорат, илм ва фарҳанг табдил ёфт. Дар замони Сомониён, вақте Исмоили Сомонӣ бар тахт нишаст, Бухоро мисли офтоби пурҷило шукуфт. Мадрасаҳо, китобхонаҳо ва бозорҳои серодам сохтанд. Ҳама мегуфтанд: «Агар дар Шарқ макони дониш ва одоб ҷӯӣ — он Бухоро аст.» Гӯянд, шабҳо чароғи масҷидҳо ва мадрасаҳои Бухоро чунон равшан буданд, ки мусофирон ҳанӯз аз масофаи дур нурро мебинанд ва медонистанд — наздик ба Бухоро шудаанд.
Адаб
Гуфтаанд, як шогирд назди устодаш омад ва гуфт: — Эй устод, ман бисёр китоб хондам, илм омӯхтам, вале дар миёни мардум ҳанӯз эҳтиром надорам. Сабаб чист? Устод табассум карда гуфт: — Эй фарзанд, илм бе адаб монанди шамшер бе дастак аст: ҳар касе бигирад, худро захмӣ мекунад. Агар мехоҳӣ, ки илм ба дилҳо роҳ ёбад, аввал худро бо адаб биоро. Он гоҳ шогирд пурсид: — Пас адаб чист? Устод ҷавоб дод: — Адаб он аст, ки хурдонро меҳрубонӣ кунӣ, бузургонро эҳтиром намоӣ, суханро бо ҳикмат бигӯӣ ва дигаронро бо кори нек шод гардонӣ. Аз он рӯз шогирд илму адабро ҳамроҳ кард ва мардум ӯро на танҳо донишманд, балки инсони соҳибахлоқ низ медонистанд. Панд: Илм бидуни адаб беарзиш аст, аммо адаб бидуни илм ҳам инсонро дар миёни мардум дӯстдоштанӣ мегардонад.
РИВОЯТ ДАР БОРАИ ОДАМИГАРӢ
Мегӯянд, ки дар замони қадим ду ҳамсоя зиндагӣ мекарданд: яке марди доро, дигаре марди камбағал. Марди доро ҳамеша ба сарват ва мансабаш ифтихор мекард, вале ба дигарон дастгирӣ намекард. Марди камбағал бошад, ҳарчанд рӯзгори вазнин дошт, аммо дилу нияти соф ва дасту дили кушода дошт. Як рӯз қаҳтӣ фаро расид. Халқ аз набудани ғизо ранҷ мекашид. Марди сарватманд анборҳои пур аз ғалла ва ғизо дошт, вале ба ҳеҷ кас чизе намедод. Марди камбағал бошад, охирин нонеро, ки дошт, бо кӯдаки ятиме, ки дар роҳ дид, тақсим кард. Хабар ба подшоҳ расид. Подшоҳ ҳарду мардро ба ҳузур хонд ва гуфт: — Ман мехоҳам бидонам, ки кӣ аз шумо одамигарӣ ва инсони ҳақиқӣ дорад. Марди сарватманд бо кибр гуфт: — Ман дороиямро бо меҳнат ба даст овардаам ва онро нигоҳ медорам. Марди камбағал бо оромӣ ҷавоб дод: — Одамигарӣ дар дороӣ нест, балки дар он аст, ки ту бо ҳамдардӣ ва саховат дили дигареро шод гардонӣ. Подшоҳ аз ҷавоби марди камбағал хурсанд шуда, гуфт: — Сарват мегузарад, мансаб нопойдор аст, вале одамигарӣ ҳамеша дар дилҳо боқӣ мемонад. Аз ҳамон рӯз мардум ба марди камбағал эҳтироми бузург мекарданд ва номи ӯро ҳамчун намунаи одамигарӣ ёд менамуданд. Панд: Одамигарӣ дар кӯмак ба дигарон, дилсӯзӣ ва ҳамдардист, на дар сарват ва мансаб.
Барномасозӣ
Ахбор
Дунё