ВАЗИФАҲОИ АСОСИИ ТАЪМИНИ РУШДИ ДЕҲОТ ДАР МАРҲИЛАИ ҲОЗИРА

Вазифаҳо инчунин аз нуқтаи назари гуруҳҳои сотсиалӣ мураттаб карда мешаванд:

1. аз нуқтаи назари ҳамаи иштирокчиёни он - афзоиши даромадҳо ва устувории арзиши онҳо (вазифаи иқтисодие, ки ҳалли он барои ба амал баровардани манфиатҳои иқтисодии ҷамъият;

истеҳсолкунандагони мол, соҳибони захираҳо) имкон медиҳад;

2. аз нуқтаи назари ҷамъият (давлат) - мақсаднок будани мондани истеҳсолот, беҳтар намудани сифати маҳсулоти он, васеъ намудани доираи барои беҳтар қонеъ гардондани эҳтиёҷот;

3. аз ҳамин нуқтаи назар (иҷтимоӣ) – коҳиш додани захираҳо зарарҳо, партовҳои саноатӣ барқароркунӣ ва дастгирии муҳити табиӣ.

Такя ба мутобиқ кардани манфиатҳои иқтисодй барои барпо намудани механизми хоҷагидорӣ заминаи хуб буда, дар низоми вазифаҳо муайян кардани мақсад як катор саволҳоро ба миён мегузоранд. Зиёд кардани даромади истеҳсолкунандагон захираҳо дар баъзе ҳолатҳо ба ҳамдигар мухолифанд ва дар меҳвари «манфиатҳои иқтисодии ҷамъият», ки даромади буҷетро дар назар дошта бошад, дар натиҷа аз моликон ва молҳосилкунандагон ҳарчи бештар аз ҳисоби гирифтани андози даромад бояд амалӣ шавад, ки натиҷаи фаъолияти ниҳоии онҳо фоида мешавад.

Агар «манфиатҳои иқтисодии ҷамъият» бо манфиатҳои шарҳвандҳое, ки ин ҷамъиятро ташкил медиҳанд, муайян карда шаванд, пас онҳо ҳам якхела нестанд. Манфиатҳои иқтисодии коркунон аз он иборат аст, ки музди меҳнат бояд зиёд карда шавад, ки ин ногузир боиси кам шудани даромади соҳибон мегардад.

Самтҳои асосии ҳавасмандгардонии механизми иқтисодиро И.М.Семенова пешниҳод намуда, онҳоро ба гурўҳҳои зерини шароити иқтисодӣ-иҷтимоӣ ба низом даровардааст. Вале мо ба он низом қисми ҳуқуқиро дохил намудем, ки самтҳои ба қисми ҳуқуқи пешниҳод менамоем, ки қисмҳои зеринро дар бар мегирад:

1.Иқтисодӣ;

1.1. ташаккули шароит барои татбиқи манфиатҳои иқтисодӣ (таҳҳизоти сиёсати иқтисодии давлат ва такмили фаъолияти муҳити институтсионалӣ, танзими системаи эҳтиёҷоти аҳолии деҳот, рушди шарикии давлат ва бахши хусусӣ ва баланд бардоштани масъулияти иҷтимоии соҳибкорӣ, паст кардани сатҳи нобаробарии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар деҳот, таъмини афзоиши таъсири ташкилотҳои ҷамъиятӣ ба ободонии деҳот, ҳифзи ҳуқуқҳои моликияти сокинони деҳот ба замин ва гайра);

1.2. рушди иқтисодиёти деҳот (дастгирии рушди шаклҳои хурди соҳибкории деҳот ва кооператсияи матлуботи деҳот);

1.3. ҳавасмандгардонии таъсиси ҷойҳои нави корӣ дар деҳот; дастгирии фаъолияти инфиродии аҳолии деҳот;

1.4. ҳавасмандгардонии диверсификатсияи иқтисодиёти деҳот; оптималикони низоми оқилона тайёр кардани кадрҳои соҳаи кишоварзӣ ва гайра;

1.5. таъмини афзоиши даромади аҳолии деҳот (таъмини мутаносибан зиёд шудани андозаи ҳадди ақали музди меҳнат, нафақа ва кӯмакпулиҳо; ҳавасмандгардонӣ ба меҳнат ва фаъолияти соҳибкорӣ; коҳиш додани сарбории андоз ба соҳибкорони деҳот;

1.6. маҳдуд кардани афзоиши хароҷоти аҳолии деҳот (маҳдуд кардани афзоиши тарифҳои субъектҳои монополияҳои табиӣ);

2.Иҷтимоӣ:

2.1. нигоҳ доштани дастрасии хизматрасонии тиббию таълимӣ; таъмини мавҷудияти ҷисмонии молҳои истеъмолӣ; фароҳам овардани шароит барои рақобати одилона дар бозорҳои истеъмолии маҳаллӣ ва ғ.;

2.2. баланд бардоштани сифати зиндагӣ (таъмини мавҷудияти манфиатҳои иқтисодӣ);

2.3. рушди сохтори иҷтимоӣ ва муҳандисии маҳаллаҳои аҳолинишини деҳот;

2.4. муттаҳид намудани аҳолии деҳот ба фазои ягонаи иттилоотӣ; ташаккули эътимод ба оянда;

афзоиши талаботи иқтисодӣ ва иҷтимоӣ; (оқилона кардани сохтори хароҷот; ва ғ.).

3.Ҳуқуқӣ:

3.1. ҳифзи ҳуқуқҳои аҳолии қобили меҳнат;

3.2. нигоҳ доштани меъёрҳои низоми экогологии ҳуқуқӣ;

3.3. пардохти сари вақтии музди меҳнат.

Дар навбати худ ақидаҳои илмии муосир дар бораи механизмҳои иқтисодӣ ва ҳавасмандӣ, ба қавли Л.А.Пустуев, асосан ба унсурҳои институтсионалӣ (беҳтар намудани фаъолияти сармоягузорӣ, қарздиҳӣ ва андозбандӣ, танзими давлатӣ, оптималикуонии нарх ва механизмҳои тақсимоти фоида, такмили музди меҳнат ва асосҳои меъёрию технологи, механизмҳои азнавтақсимкунии моликият ва танзими муносибатҳои замин дар сатҳҳои гуногуни ҳудуди, ҳавасмандгар донии истеъмолкунандагони маҳсулоти кишоварзӣ бо мақсади таҳким ва васеъ намудани сегментҳои бозор ва ғ.). Аммо дар ин аслан чунин ҷузъи муҳими механизми хоҷагидорӣ, монанди ноил шудан ба устувории кори корхонаҳои кишоварзӣ ва деҳот ҳамчун раванди ягонаи ба ҳам пайваст аз мадди назар дур мондааст, чунки онҳо аз ҳам ҷудонашавандаанду онҳо ба иттиҳоди ҳудуди ва мақсади умумӣ - баланд бардоштани дараҷаи зиндагонии аҳолии деҳот вобастаги доранд.

Дар таҳқиқотҳои худ олими дигар Л.А.Пустуев кӯшиш мекунад, ки равишҳои гуногунро ба таърифи механизми хоҷагидорӣ умумӣ намуда, хусусиятҳои онро дар ду самт муттаҳид намояд:

якум, ҳамчун раванди танзими ҳамаҷонибаи таъсири ҳавасмандии соҳаи институтсионалӣ ба фаъолияти агросоҳибкорӣ фаъолияти устувори фоиданоки субъектҳои худро нигоҳ дошта, имкон медиҳад, ки дар сатҳи зарурӣ устувор нигоҳ доштани даромадҳои андоз ба мунисипалитетҳо, ки ба нигоҳдории инфрасохтори деҳот нигаронида шудаанд;

Амалӣ намудани самарабахши вазифаҳои асосии идоракуние, ки ба истифодаи оқилонаи иқтидори захираҳои дар деҳот нигаронида шудаанд, бо назардошти масъулияти сохтордои идоракунӣ барои қарордоди сиёсӣ, ки дар бобати тараққӣ додани корхонаҳои хоҷагии қишлоқ ва деҳот қабул мекунанд ба монанди таъмини шуғли аҳолии онҳо ва нигоҳ доштани тарзи зиндагии деҳот хизмат мекунад, вале мо бо мавқеи зикршуда розӣ бошем ҳам, вале ҳангоми таҳлили мафҳуми «механизм» ба хулосае меоем, ки мазмуни механизм бояд аз раванди идоракунӣ дар алоҳидаги баррасӣ карда шавад ва аз ин лиҳоз мулоҳизаи Л.А.Пустуев вазифаҳое ҳисоб карда мешаванд, ки фаъолияти механизми хоҷагӣ ба ҳалли онҳо нигаронида шудааст, бештар қобили қабул аст.

Мақсади самти иқтисодӣ дар схемаи генералии механизми рушди устувори деҳот дар асарҳои И.Н.Меренкова хеле аниқ ва мушахасс ба шакли зерин ифода ёфтааст: «таъмини устувории равандҳои такрористеҳсолӣ ва ноил шудан ба худидоракунии молиявии ҳудудҳо».

Мушаххасоти ҳадафи И.Н.Меренкова дар шакли самтҳои рушд, аз ҷумла мусоидат ба рушди фаъолияти соҳибкории инфиродӣ, тиҷорати хурду миёна, кооператсия ва ҳамгироӣ, диверсификатсияи иқтисодиёти деҳот ва навсозии технологии соҳаҳои он пешниҳод шудааст. Агар самтҳои тараққиёт ҳамчун шакли муайян кардани вазифаҳо гирифта шаванд, пас якдилӣ бо тартиб додани мақсад ба мазмуни вазифаҳои механизми хоҷагӣ дахл намекунад. Ба фикри муаллиф, механизми хоҷагидорӣ бояд ҳалли ду масъаларо таъмин намояд:

- ташкили самаранок истифода бурдани захираҳои мавҷудаи ҳудудҳо;

- ба вуҷуд овардани шароити мусоид барои аз дигар ҳудудҳо ҷалб намудани захираҳо.

Функсияҳо ҳамчун зуҳуроти берунии хосиятҳои механизми хоҷагидорӣ дар нашрияҳои илмӣ як хел тавсиф карда намешаванд. Дар нашри дар боло зикршудаи В.И. Векленко вазифаҳо дар таҳрири зерин ифода ёфтаанд:

- пурратар ба амал баровардани манфиатҳои иқтисодии ҷамъият, истеҳсолотчиёни хоҷагии қишлоқ, соҳибони захираҳо, меҳнаткашон ва ба ҳам пайвастани самарабахши онҳо;

- баланд бардоштани самаранокии иқтисодии татбиқи такрористеҳсолкунӣ - таъмини раванди муттасил ва устувори такрористеҳсол;

- рушди истеҳсолоти кишоварзӣ дар асоси инноватсионӣ.

Дар ин нашр, ин тезисҳо бештар ба вазифаҳо монанданд, на ба зуҳури берунии хосиятҳои механизм.

Дар тафсири М.Г. Озерова вазифаҳои механизми иқтисодӣ инҳоянд:

- нигох доштани мувофикати дарачаи тараккиёти куввахои истехсолкунанда ва системаи муносибатхои иктисодй;

- ҳамоҳангсозӣ ва татбиқи манфиатҳои иқтисодӣ;

- истифодаи қонунҳои иқтисодӣ;

- ноил шудан ба максаду вазифахои ба миёнгузоштаи сиёсати аграрии давлат;

- ташаккули муҳити муносиби бозор.

Чунин муносибат ба муаррифӣ ба инъикоси хосиятҳои берунии механизм наздиктар аст, ба истисҳои вазифаи «ба даст овардани мақсаду вазифаҳои ба миёнгузоштаи сиёсати аграрии давлат», на моликияти механизми хочагӣ.

Функсияҳои аз ҷиҳати методологӣ дурусттарин дар кори М.В.Терешина тавсиф шудаанд:

- назорат ва ҳамоҳангсозии бархӯрди манфиатҳои экологӣ ва иқтисодӣ дар идоракунии табиат, таҳияи ҳадафҳои умумӣ, стратегия ва тактикаи рафтори субъектҳои хоҷагидор;

- таъмини азнавтаксимкунии самарабахши ресурсхои молиявию инвестиционй ба манфиати сохторҳои аз ҷиҳати экологии аз ҷиҳати экологӣ устувори системаи иқтисодии минтақавӣ;

- таъмин ва риояи шартҳои меъёрӣ, институтсионалӣ, буҷетӣ ва андоз барои ҳифзи муҳити зист ва идоракунии оптималии табиат дар шароити афзоиши рақобати геоиқтисодӣ ва ноустувории ҷаҳонӣ.

Функсияҳои пешниҳодшуда барои механизми экологӣ ва иқтисодии рушди минтақа таҳия шудаанд ва ба блоки иқтисодии механизми рушди деҳот комилан мувофиқ нестанд. Ҳар як вазифаи механизми хоҷагидорӣ маҷмуи тадбирҳоеро инъикос мекунад, ки сифатан аниқ будани онҳо бо вазифаҳои ба ин вазифа хос, инчунин усулу воситаҳои ҳалли онҳо дода мешавад. Дар асоси равишҳои вуҷуд дошта дар боло зикршуда ба фикри мо вазифаҳои механизми иқтисодии рушди устувори деҳотро чунин муарифи муайян кардан мумкин аст:

1. Таҳлил ва баҳодиҳии захираҳои иқтисодии ҳудудҳо.

2. Пешгӯии самтҳои имконпазири истифодаи захираҳо.

3. Таҳқиқоти маркетингӣ.

4. Ба банақшагирӣ ва лоиҳакашии истифодаи захираҳои иқтисодии ҳудудҳо.

5. Ҳавасмандгардонии иқтисодӣ барои истифодаи оқилона ва ҷалби захираҳо аз манбаъҳои берун аз ҳудуди мазкур воқеъгардида.

6. Мониторинг ва таҳлили самаранокии истифодаи захираҳо.

7. Ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ.

Муаллифон ин вазифаҳоро ҳамчун асосӣ мешуморанд, онҳоро ба зерфунксияҳо тақсим карда, таркиби фаъолиятҳоеро, ки ба вазифаи асосӣ дохил карда шудаанд, муфассал карда шудааст. Сохтори механизми хоҷагӣ маҷмуи воситаҳо мебошад, ки дар таркиби худ аз нишондиҳандаҳои мазкурро ҳамчун меҳисобанд ва дар бар мегиранд: нарх, андоз, қарз, буҷет, дастгирии давлатӣ, суғурта, пешгӯӣ, банақшагирӣ, барномасозӣ, тарҳрезӣ, шаклҳои моликият, инфрасохтори бозор, санксияҳои иқтисодӣ.

Мақсад ва вазифаҳои баҳодиҳи ба захираҳои ҳудудҳои аҳолинишини деҳот, тадқиқоти маркетингӣ пешгӯии истифода парвандаҳо, барномаи рушд (лоиҳа, нақша) воситаҳои татбиқи барнома, мақсад таъмини рушд равандҳои такрористеҳсолкунӣ ноил гаштан ба натиҷаҳои молиявӣ, ки ба назар гирифта шудааст.

Хулоса. Такя ба мутобиқ кардани манфиатҳои иқтисодӣ барои барпо намудани механизми хоҷагидори заминаи хуб буда, дар низоми вазифаҳо муайян кардани мақсад ва як катор саволҳоро ба миён мегузоранд. Зиёд кардани даромади истеҳсолкунандагон захираҳо дар баъзе ҳолатҳо ба ҳамдигар мухолифанд ва дар меҳвари «манфиатҳои иқтисодии ҷамъият», ки даромади буҷетро дар назар дошта бошад, дар натиҷа аз моликон ва молҳосилкунандагон ҳарчи бештар аз ҳисоби гирифтани андози даромад бояд амали шавад, ки натиҷаи фаъолиятиниҳоии онҳо фоида мешавад.

Агар «манфиатҳои иқтисодии ҷамъият» бо манфиатҳои шарҳвандҳое, ки ин ҷамъиятро ташкил медиҳанд, муайян карда шаванд.

Вале мо ба он низом қисми ҳуқуқиро дохил намуда ки самтҳоиба қисми ҳуқуқи пешниҳод менамоем, ки аз қисмҳои зеринро дар бар мегирадяъне: иқтисодӣ, иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ.

Ҳар як вазифаи механизми хоҷагидорӣ маҷмуи тадбирҳоеро инъикос мекунад, ки сифатан аниқ будани онҳо бо вазифаҳои ба ин вазифа хос, инчунин усулу воситаҳои ҳалли онҳо дода мешавад. Дар асоси равишҳои вуҷуд дошта дар боло зикршуда ба фикри мо вазифаҳои механизми иқтисодии рушди устувори деҳотро чунин муарифи муайян кардан мумкин аст, ки нақши он мушахасс пешниҳод шудааст.