ТАНЗИМИ ОМИЛИ ЭКОЛОГӢ ДАР ТАЪМИНИ РУШДИ УСТУВОРИ ИҚТИСОДИЁТИ МИНТАҚА

Дар марҳилаи кунунии рушди системаи иҷтимоию иқтисодии ҷомеа ҷаҳонишавӣ ва динамизм хос аст, ки аз як тараф ба афзоиши суръати рушди иқтисодӣ мусоидат намуда, ба ин васила имконияти қонеъ гардонидани талаботи рӯзафзуни ҷомеаро таъмин намояд ва аз тарафи дигар афзудани шумораи аҳолӣ боиси номуайянӣ ва ноустувории тараққиёт мегардад, ки ҳамчун омили ноустуворкунанда баромад мекунад ва идоракунии системаҳои иҷтимоию иқтисодиро хеле душвор мегардонад.

Тақвияти таъсири ҷаҳонишавӣ масъалаи гузариши системаҳои иҷтимоию иқтисодии ҳама гуна сатҳро ба модели рушди устувор аҳамияти махсус дода, таваҷҷуҳи бештари олимони ватанӣ ва хориҷиро ба он бедор месозад. Аз ин рӯ, назарияи рушди устувори системаҳои иҷтимоию иқтисодӣ дар раванди эволютсионӣ қарор дорад. Ҳанўз бисьёр масъалаҳои баҳснок ва ҳалнашуда мавҷуданд. Аҳли ҷамъияти илмро пеш аз ҳама чунин савол ба ташвиш меорад, ки оё умуман дар бораи устувории системаи динамикии иҷтимоию иқтисодӣ сухан рондан мумкин аст, агар дар фаҳмиши фалсафӣ устуворӣ ҳамчун доимӣ, дар як ҳолат будан, муқобили тағйирот муаррифӣ мешавад. Дар як қатор корҳои илмӣ фаҳмиши дақиқе вуҷуд надорад, ки мафҳумҳои «субот», «рушди устувор» ва «афзоиши устувор» бо ҳамдигар чӣ гуна робита доранд. Олимон оид ба мафҳуми устувории системаи иҷтимоию иқтисодӣ ба як хулоса наомадаанд, метавон гуфт, ки илми муосир то ҳол таърифи аз ҷониби умум қабулшудаи ин категорияро таҳия накардааст.

Дар меъёри устувории системаҳои мураккаби иҷтимоию иқтисодӣ ва методологияи баҳодиҳии он тавзеҳоти мушаххас вуҷуд надорад, махсусан хусусияти устувории системаҳои сатҳи минтақавӣ муайян карда нашудааст. Проблемаи устувории системаи иҷтимоию иқтисодиро бе ба вуҷуд овардани заминаи мустаҳками методологӣ, бе илман асоснок кардани амалиёт дар ҳамаи зинаҳои иерархиии идора ҳал кардан мумкин нест.

Аз ин рӯ, пеш аз ҳама, зарур аст, ки асосҳои назариявии устувориро баррасӣ намоем. Ба ин муносибат такмили аппарати концептуалӣ, барҳам додани ихтилофот дар истилоҳот барои ба вуҷуд овардани заминаи зарурии илмии тадқиқот, таъмини ташаккули минбаъдаи назарияи рушди устувори системаҳои иҷтимоию иктисодӣ пешбинӣ шудааст.

Системаҳои иҷтимоию иқтисодии минтақаро ҳамчун объекти тадқиқот ба ҳисоб гирифта, методологияи тадқиқотро, моҳият ва хусусияти онҳоро муайян кардан лозим аст. Бо назардошти он, ки предмети тадқиқот системавӣ аст, мо чунин мешуморем, ки методологияи тадқиқот бояд ба равиши систематикӣ асос ёбад, ки аз нуқтаи назари он, ки система маҷмӯи унсурҳоест, ки бо ҳамдигар алоқаманданд ва якпорчагии муайянро ташкил медиҳанд, ки ба муҳити он мухолифат менамояд. Шумораи элементҳо дар система метавонад ҳама гуна бошад. Бо вуҷуди ин, муҳим аст, ки онҳо бо ҳам алоқаманданд.

Дар ин маврид элементи система метавонад мураккаб бошад, ки аз қисмҳои ба ҳам алоқаманд иборат аст, яъне система ҳам шуда метавонад. Хусусиятҳои хоси онҳо мавҷудияти сохтор, мавҷудияти ҳадафи ягонаи фаъолият, муқовимат ба халалдоршавии беруна ва дохилӣ, таркиби мураккаб, қобилияти рушд мебошанд.

Аз ин бармеояд, ки асоси охирин зиддиятҳои байни унсурҳои система мебошанд, ки бартараф кардани онҳо бо афзоиши гуногунии функсия имконпазир аст, ки аз он рушд бармеояд.

Ҳамин тариқ, дар асоси хусусиятҳои система метавон гуфт, ки таҳкурсии устуворӣ дар худи система гузошта шудааст. Шарти муқовимат ба таъсири беруна хосиятҳои дохилии система мебошад. Устуворӣ иҷрои вазифаҳоро аз ҷониби системаи функсияҳо дар шароити тағирёбии дохилии параметрҳо ва таъсири ноустуворкунандаи муҳити берунаро дар назар дорад.

Дар байни системаҳои моддӣ системаҳои ҷамъиятие ишғол мешаванд, ки зерсинфии онҳо системаҳои иҷтимоию иқтисодӣ - калон, моддӣ, динамикӣ, кушода мебошанд. Устувории онҳо аз ҳама гуна суботи дигар хеле фарқ мекунанд, зеро муносибатҳои байни унсурҳои система муносибатҳои ҷамъиятии аҳолӣ дар раванди истеҳсол ва истеъмол мебошанд.

Таҳлили интиқодии таърифҳои мавҷудаи устувории системаҳои иҷтимоию иқтисодӣ нишон дод, ки мафҳуми маъмултарини илмҳои муосир таҳия карда нашудааст.

Дар адабиёти илмӣ аксари муаллифон устувории системаи иҷтимоию иқтисодиро бо амният, устуворӣ, эътимоднокӣ, якпорчагӣ ва тавоноӣ вобаста медонанд.

Гузашта аз ин, эътимоднокӣ ва устуворӣ хосиятҳои объектҳо ва системаҳои техникӣ мебошанд. Хусусиятҳои тараққиёти устувори системаи иҷтимоию иктисодӣ аз як тараф динамизми он бошад, аз тарафи дигар тағйирнопазирии нисбии хосиятҳои он мебошад. Аз ин рӯ, рушди устувор бо тағйироти сифатӣ дар система ҳамроҳ мешавад, ки дар он хосиятҳои он тағйир намеёбанд. Онҳо чунин хосиятҳоро дар бар мегиранд:

- қобилияти система ба худидоракунӣ ва худтанзимкунӣ;

- мавҷудияти якҷоягии тамоми зерсистемаҳое, ки системаро яклухт таъмин менамояд;

- қобилияти нигоҳ доштани ҳолати мувозинат (ки бо таъсири мутақобилаи қувваҳои гуногунтарафа хос аст);

- қобилияти муқовимат ба омилҳои ноустувор.

Ин хосиятҳо якпорчагии система, устувории динамикии онро таъмин мекунанд. Меъёрҳои мавҷудияти ин хосиятҳо кофии захираҳо барои рушди система, хусусияти оддӣ ё васеи такрористеҳсолкунӣ, рушди мутавозини тамоми зерсистемаҳо ва мавҷудияти механизмҳои мутобиқшавӣ ба таъсири беруна мебошанд.

Рушди ноустувор бо тағйироти сифатӣ дар система, ки хосиятҳои он то аз байн рафтани якпорчагии система торафт паст мешаванд, мушоҳида мешавад.

Дар ҷараёни эволютсия системаи иҷтимоию иктисодӣ давраи муайяни ҳаётро аз cap мегузаронад, ки он характери мавҷӣ дорад. Маҷрои асосии эволютсия раванди суръатбахши динамикии мавҷ аз мувозинати ноустувор ба мувозинати устувор мебошад.

Аз нуқтаи назари муносибати системавӣ, рушди устуворро метавон ҳамчун як намуди муайяни тағйиротҳои тадриҷан равонашуда ва дохили муайяншуда дар система, ки бо афзоиши ташкили он алоқаманд аст, тавсиф намояд. Рушд ҳангоми ба вуҷуд омадани ҳолати бӯҳронии система, ки ба вайроншавӣ ё гузаштан ба ҳолати нави сифатӣ алоқаманд аст, ноустувор мегардад.

Ҳамин тавр, ба чунин хулоса омадан мумкин аст: аввалан, устувории система шарти зарурии рушди устувори он мебошад; дуюм, аз даст додани субот ба вайроншавии система таҳдид мекунад, ки мо оид ба устуворӣ ҳамчун синоними зинда мондан сухан ронем.

Дар низоми муосири иҷтимоию иқтисодии ҳама гуна сатҳҳо мухолифат ба равандҳои таҷдидшуда, инчунин фарқияти тағйироти зерсистемаи инфиродӣ шадидтар мегардад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон кишварҳое, ки бо муносибатҳои бозоргонӣ бо назардошти муносибатҳои бозорӣ ихтилофҳои зерин тавсиф карда мешаванд:

- конеъ гардонидани талаботи рузафзуни иҷтимоӣ, ки бо афзоиши сарбории комплексҳои табиӣ ҳамроҳ мешавад;

- афзоиши таъсири корхонаҳои истихроҷи маъдан ба деформатсияи сохторҳои иқтисодии кишвар ҳамчун минтақаи кӯҳӣ шартан чо ба чо гузоштани соҳаҳои ресурсталаб ва ва зараровар;

- баланд шудани дараҷа ва сифати зиндагонӣ бо афзоиши дифференциацияи ахолӣ аз рўи даромад, инчунин тафриқаи минтақавӣ аз ҷиҳати тараққиёт ва ғайра.

Ҳалли мушкилоти муайяншуда ҳангоми истифодаи консепсияи рушди устувор ҳамчун парадигмаи нави рушди инсон имконпазир аст, ки дарки аҳамияти муносибати систематикиро ҳангоми интихоби сенарияҳои рушди системаҳои иҷтимоию иқтисодӣ дар ҳама сатҳҳои ҳокимияти давлатӣ инъикос мекунад. (мега, макро-, мезо-, микросатҳҳо).

Дар айни замон таърифҳои зиёди рушди устувор мавҷуданд, ки ҳам аз ҷониби тадқиқотчиёни алоҳида ва ҳам аз ҷониби тамоми гурӯҳҳо таҳия шудаанд.

Баъзе аз маъмултаринҳо инҳоянд:

- тибқи стратегияи умумиҷаҳонии ҳифзи табиат, рушди устувор чунин тараққиётест, ки беҳтаршавии воқеии сифати зиндагии одамонро таъмин намуда, дар айни замон гуногунии табиии Заминро нигоҳ дорад;

- дар таҳияи СММ, рушди устувор як рушдест, ки ба ниёзҳои имрӯза ҷавобгӯ аст, аммо қобилияти наслҳои ояндаро барои қонеъ кардани ниёзҳои худ зери хатар намегузорад;

- тибқи харитаи замин чунин моделҳои истеҳсол, истеъмол ва такрористеҳсолкуниро ба кор бурдан лозим аст, ки неруи барқароркунандаи Замин, ҳуқуқи инсон ва некўаҳволии ҷамъиятҳоро нигоҳ доранд;

- тибқи қонунгузории бисёр кишварҳо ин баланд бардоштани сатҳ ва сифати зиндагии аҳолӣ дар асоси пешрафти илмию техникӣ, рушди динамикии иқтисодиёт ва соҳаи иҷтимоӣ бо нигоҳ доштани иқтидори репродуктивии маҷмўи табиии кишвар дар ҳайати биосфераи Замин, инчунин иқтидори технологӣ ба манфиати наслҳои имрўза ва оянда;

- ба гуфтаи Н.Н. Моисеев рушди устувор амалӣ гардондани стратегияи инсон, роҳи вай ба давраи ноосфера, яъне ба ҳолати коэволюцияи ҷамъият ва табиат;

- ба гуфтаи А.Д. Урсул бо таваҷҷуҳ ба рушди устувор маънои рушди идорашавандаи ҷомеаро дорад, ки заминаи табиии онро вайрон накунад ва бақо ва рушди муттасили тамаддунро таъмин намояд.

Бисёр таърифҳо бо мураккабии худи мафҳуми ‚рушди устувор‛, ки ҷанбаҳои экологӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва дигар ҷанбаҳои рушди ҷомеаро дар бар мегирад, тафовути назаррас дар шиддати мушкилоти гуногун ва афзалиятҳои рушд дар ҳудудҳои мушаххас инчунин мақсадҳои тадқиқот ва вобастагии соҳавии олимон шарҳ дода мешаванд. Умумияти ҳамаи формулаҳо дар гузоштани ҳадафи зарурати таъмини эҳтиёҷоти муҳимтарини тамоми одамон тавассути ба эътидол овардани вазъи аҳолӣ, оптимизатсияи миқёси истеҳсол ва истифодаи захираҳо, такмил додани технология ба хотири ҳифзи муҳити табиӣ ҳамчун шарти зинда мондани инсоният, ҷустуҷуи механизмҳое, ки инкишофи муносибатҳои экологию иқтисодиро таъмин мекунанд.

159 Аён аст, ки рушди устувори инсоният (ҳудуд, созмон) на танҳо ҳадаф, балки равандест, ки дар он тағйиротҳо ҳам ба ниёзҳои ҷорӣ ва ҳам оянда мувофиқанд. Консепсияи рушди устувор аз тавозуни фаъолияти инсон дар муҳити зист, иқтисод ва соҳаи иҷтимоӣ бармеояд.

Ҷузъи иқтисодии консепсияи рушди устувор аз қатъ гардидани афзоиши экспоненсиалии иқтисодӣ, ки бо афзоиши ифлосшавӣ ва таназзули муҳити зист, камшавии захираҳои табиӣ, номутаносибии биосфера, тағирёбии иқлим ва табдили он ба афзоиши сифатӣ алоқаманд аст, иборат аст. Параметрҳои «мувозинати динамикии глобалӣ»-ро ҳисоб кунед. Рушди устувор бо ҳалли се мушкилоти зинанизоми ба ҳам монанд алоқаманд аст:

1. миқёси устувори иқтисодиёт, ки ба системаи таъмини экологии ҳаёти он мувофиқат мекунад;

2. тақсимоти одилонаи захираю имкониятҳо на танҳо дар доираи насли ҳозираи одамон, балки дар байни наслҳои ҳозира ва оянда, инчунин байни одамон ва дигар намудҳои биологӣ;

3. тақсимоти самараноки захираҳо бо мурури замон, ки сармояи табииро ба таври кофӣ ба инобат мегирад.

Рушди устувори тамаддуни сайёра мавҷудияти як низоми ягона ва муайяни арзишҳо ва муносибатҳоро дар назар дорад, ки давлатҳо ҳангоми ташаккули стратегияи миллии худ ба он роҳнамоӣ карда метавонанд.

Дар Эъломияе, ки соли 1992 дар Конфронси СММ оид ба муҳити зист ва рушд дар Рио-де-Жанейро тавсиф шуда буд, 27 принсипи рушди устувор, ки ҷузъи муҳими механизми нави шарикии ҷаҳонӣ, бастани созишномаҳои байналмилалӣ мебошанд, ки риояи манфиатҳои ҳама ва муҳофизати бутунии системаи умумиҷаҳонии муҳофизат ва инкишофи муҳити зист.

Принсипҳои муҳимтарин инҳоянд:

-таъмини ҳуқуқи одамон ба ҳаёти солим ва пурсамари мутобиқ бо табиат (принсипи 1); қонеъ кардани ниёзҳои рушд ва муҳити зисти наслҳои ҳозира ва оянда ҳамчун ҷузъи ҷудонашавандаи ҳуқуқ ба рушд (принсипи 3);

- соҳибихтиёрии ҷудонашавандаи давлатҳо бар захираҳои табиии худ бо риояи принсипи расонидани зарар ба муҳити зист берун аз доираи салоҳияти миллӣ (принципи 2);

- баррасии масъалаҳои экологӣ бо иштироки ҳамаи шаҳрвандони манфиатдор ва дастрасии ҳама ба иттилооти марбут ба муҳити зист, дастраси умум гардонидани ин иттилоот (принсипи 10);

- қабули қонунгузории амалкунандаи экологӣ (принсипи 11) ва қонунҳои миллӣ дар бораи ҷавобгарӣ барои зараре, ки аз фаъолияти аз ҷиҳати экологӣ зараровар расонида шудааст (принсипи 13).

- ҳамкории байналмилалии экологӣ дар заминаи рушди устувор, ки ба ҳадафҳои: бартарафсозии камбизоатӣ (принсипи 5); эътирофи масъулият ва ӯҳдадориҳои муштарак дар соҳаи ҳифзи160 муҳити зист (принсипи 7); ташаккули иқтидори илмӣ (принсипи 9); ташкили системаи ёрирасон ва кушодаи иқтисодии байналмилалӣ (принсипи 12); муқовимат ё монеъ шудан ба ҳаракат ва интиқоли фаъолият ва моддаҳои аз ҷиҳати экологӣ хатарнок ва зараровар (принсипи 15) ва ғ.

Ин принсипҳо барои таъмини рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ ва давлатҳои алоҳида бо воситаҳои ҳуқуқӣ ва дигар воситаҳо замина гузоштанд.

Фаъолият ва инкишофи устувори хоҷагии халқ асосан бо таъмини тараққиёти устувори системаи иҷтимоию иқтисодии минтақаҳо (дар сатҳи мезо) муайян карда мешавад. Ин сатҳ алоқаи макро ва микросатҳи инкишофи системаҳои иҷтимоию иқтисодӣ мебошад. Аҳамияти баланди минтақаҳо дар рушди кишвар ба нобаробарии захираҳои табиӣ ва инсонӣ, хусусиятҳои иқлимӣ, этнофарҳангӣ ва дигар хусусиятҳо, инчунин сатҳи рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии онҳо вобаста аст.

Минтақа ҳамчун объекти тадқиқот таваҷҷӯҳи зиёди олимони ватанӣ ва хориҷӣ мебошад. Дар адабиёти илмӣ тафсирҳои зиёди ин мафҳум мавҷуданд. Як катор олимоне, ки системаи иҷтимоию иқтисодии вилоятро меомўзанд, минтақаро як қисми ҳудуди ҷумхурӣ мешуморанд, ки бо як қатор хусусиятҳои хосе, ки бутуниро ташкил медиҳанд, аз дигарон фарқ мекунад. Бисёре аз олимон минтақа, инчунин як сохтори ҳудудӣ, ки дар он равандҳои репродуктивӣ гузаронида мешаванд, тафсир мекунанд. Шарҳи бештари мафҳуми «минтақа» дар асарҳои В.И.Сигов дода шудааст.

Вай дар мафҳуми минтақа ҷамъиятҳои территориявиро мефаҳмад, ки аъзоёни онҳо ба ғайр аз муносибатҳои иқтисодӣ, бо муносибати умумӣ бо шароити ҳаёти гирду атроф - муҳити табиӣ ва иҷтимоӣ алоқаманданд. Дар ҷамъиятҳои территориявӣ мубодилаи ҳамаи намудҳои асосии фаъолияти одамон ба амал бароварда, такрористеҳсолкунии ҷамъиятии аҳолиро таъмин мекунад.

Дар натиҷа онҳо ҳамчун форматсияҳои нисбатан мустақили ҷамъиятӣ амал карда метавонанд.

Тамоюлҳои муосири ташаккули фазои ҷаҳонии иқтисодӣ, иттилоотӣ ва молиявӣ масъалаҳои принсипан наверо ба миён мегузоранд, ки бо ташаккул ва рушди шаклу усулҳои идоракунии системаҳои минтақавӣ алоқаманданд. Ин боиси васеътар истифода шудани мафҳуми «минтақа» ҳамчун системаи иҷтимоию иқтисодӣ гардид. Ин равиш барои Тоҷикистон нав нест. Фаҳмиши минтақа ҳамчун системаи ҳудудии иҷтимоӣ-иқтисодӣ дар илми ватанӣ ҳанӯз дар замони шӯравӣ ташаккул ёфта буд. Дар баробари ин, таъкид дар таърифи он дар асоси принсипҳои асосии классикии иқтисоди сиёсӣ, яъне оид ба маҷмўи навъҳои гуногуни қувваҳои истеҳсолкунанда ва муносибатҳои истеҳсолӣ мебошад.

Ҳангоми таҳқиқ ва баҳодиҳии минтақа ҳамчун системаи иҷтимоию иқтисодӣ бояд ба назарияи умумии системаҳои иҷтимоию иқтисодии Л. Берталанфи такя кард, ки дар ду ҷиҳат баррасӣ мешавад:

1. ҳамчун илми фундаменталие, ки тамоми маҷмўи масъалаҳоеро дар бар мегирад, ки бо омўзиш ва лоиҳакашии системаҳо алоқаманданд;

2. ҳамчун назарияи умумии системаҳои иҷтимоию иқтисодӣ, ки аз таърифи умумии система ҳамчун маҷмўи унсурҳои ба ҳам таъсиркунанда мафҳумҳои марбут ба тамоми муташаккил ба даст оварда, назарияи умумии системаҳои иҷтимоию иқтисодиро дар таҳлили системаи иқтисодӣ ҳамчун падидаҳои мушаххас истифода мебарад.

Ҳамин тариқ, метавон ба хулосае омад, ки минтақа як системаи ҷудонашавандаи иҷтимоию иқтисодии дорои сохтор, вазифаҳо, робита бо муҳити беруна, таърих, фарҳанг, шароити зиндагии аҳолӣ мебошад. Ба он хос аст: андозаи баланд; шумораи зиёди зерсистемаҳои бо ҳам алоқаманди намудҳои гуногун бо ҳадафҳои маҳаллӣ; назорати бисёрсоҳавӣ; сохтори иерархӣ; таъхири назаррас дар ҳамоҳангсозии амалҳо бо динамикаи баланди элементҳо. Захираҳои инсонӣ дар фаъолияти минтақа нақши ҳалкунанда мебозанд. Идоракунии самарабахши минтақа бе ба назар гирифтани омилхои иҷтимоӣ - қисмҳои таркибии системаи минтақавӣ имконнопазир аст.

Вобастагии байни онҳоро бо функсияҳои хаттӣ тавсиф кардан мумкин нест, зеро ҳаёти ҷомеа одатан бо равандҳои ғайрихаттӣ тавсиф мешавад. Идоракунии рушди иҷтимоию иқтисодии вилоят танҳо дар асоси сохторсозӣ имконпазир аст, яъне тақсим намудани зерсистемаҳое, ки фаъолияти якҷояи онҳо динамикаи тараққиёти онро муайян мекунад.

Зерсистемаи иқтисодии минтақа маҷмӯи субъектҳо-корхонаҳо ва ташкилотҳои шаклҳои моликияти гуногун мебошад, ки дар байни онҳо робитаҳои иқтисодӣ, моддӣ, молиявӣ, иттилоотию коммуникатсионӣ ва дигар робитаҳо вуҷуд доранд, ки хусусияти ҳудудиро ба инобат мегиранд. Зерсистемаи иқтисодии минтақа категорияи мураккабест, ки шаклҳо, принсипҳо ва омилҳои рушди ҳам бо амали қонунҳои асосии иқтисодӣ, тамоюлҳои фаъолияти хоҷагии халқ ва ҳам бо хусусиятҳои ҳудудии иқтисодиёти ин ё он минтақа алоқамандро инъикос мекунад. Сохтори иқтисоди минтақавӣ метавонад ҳамчун маҷмӯи ҷузъҳои (қисмҳо, унсурҳои) дар он маҳаллӣ ҷойгиршуда ва робитаҳои тамоми намудҳои фаъолият, ки бо системаи тақсимоти ҷамъиятии меҳнат ва тақсимот ба соҳаҳои мувофиқ шарт карда шудаанд, муайян карда шавад.

Он аз рўи мавқеи ин ё он минтақа дар тақсимоти ҷамъиятии меҳнат, инчунин дар системаи иқтисодии фазоӣ, ки дар он қувваҳои рақобат ҳукмфармост, муайян карда мешавад.

Дар айни замон дигаргуниҳои сохтории зерсистемаҳои иқтисодии минтақаҳои ҷумҳурӣ ба гузариши кишвар ба татбиқи ҳадафҳои рушди устувор, афзудани аҳамияти ҳифзи муҳити зист, рушди муносибатҳои экологӣ, таъмини бехатарии онҳо, ки вобаста ба ҳаёти инсон аст. Дар Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 ‚самтҳои рушди кишвар, ки дар Консепсияи гузариши Ҷумҳурии Тоҷикистон ба рушди устувор муайян шудааст, мушаххас шудааст. СМР (Стратегияи миллии рушд)-2030 ӯҳдадориҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистонро оид ба Рӯзномаи 21 ва Ҳадафҳои Рушди Устувор (ҲРУ), ки дар Иҷлосияи 70-уми Маҷмааи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар моҳи сентябри соли 2015 тасдиқ шудаанд, ба назар мегирад». Дар доираи татбиқи ин муқаррароти бунёдии СМР-2030 таъмини рушди босуботи минтақаҳои кишвар нуқтаи ниҳоии тамоми талошҳои ҳукумат дар самтҳои афзалиятнок, пеш аз ҳама дар самти таъмини рушди муносибатҳои экологӣ, коҳиш додани сатҳи неруи экологӣ дарачаи тафовути территориявӣ ва таъмини дастрасии баробар ба ахолӣ ба манфиатҳои муҳимтарини асосӣ мебошад.

Дар робита ба ин, мафҳуми рушди устувор муносибати махсусро ба идоракунии минтақаҳо дар назар дорад, ки дар он истифодаи потенсиали дар ин ё он минтақа мавҷудбуда бо мақсади ҳифз ва тавсеаи имкониятҳои онҳо, риояи талаботи экологӣ амалӣ карда мешавад. Мақсади асосии рушди устувори минтақа фароҳам овардани шароит барои ташаккул, ҷамъоварӣ, рушд, истифодаи оқилона ва ҳифзи неруи инсонӣ ва табиӣ ва ҳифзи биосфера мебошад. Дар доираи консепсияи рушди устувор минтақа системаи иҷтимоию иқтисодии интегралии территориявиро дарбар мегирад, ки маҷмўи сохторҳои институтсионалӣ, субъектҳои хоҷагидорӣ, субъектҳои хоҷагидорӣ, шароитҳои табиӣ ва ҷомеаро дар бар мегирад, ки дар ҳудуди муайян зиндагӣ мекунанд.

Дар ҳуҷҷати стратегии давлатии зикршуда ” Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 зарурати гузариши пайгирона ба рушди устувор дар ҷумҳурӣ ва минтақаҳои он, таъмини ҳалли мутаносиби масъалаҳои иҷтимоӣ пешбинӣ шудааст, ки дар он мушкилоти иқтисодӣ ва масъалаҳои ҳифзи муҳити мусоид ва иқтидори захираҳои табиӣ барои қонеъ гардонидани талаботи наслҳои ҳозира ва ояндаи одамон нишон дода шудааст.

Гузариш ба рушди устувори минтакаҳои ҷумҳурӣ тадриҷан баркарор намудани экосистемаҳои табииро то сатҳи таъмини устувории муҳити зист дар назар дошта шудааст. Тартиб додани стратегияи нави тараққиёт маънои муттаҳид намудани тадриҷан ба системаи ягонаи худидоракунии соҳаҳои иқтисодӣ, экологӣ ва социалии фаъолиятро дорад. Ба ин маъно, рушди устувор, ҳадди ақал, самаранокии иқтисодӣ, мутобиқати биосфера ва адолати иҷтимоиро бо коҳиши умумии фишори антропогенӣ ба биосфера пешбинӣ мекунад. Ташкили фаъолияти хоҷагидорӣ, ки биосфераро хароб накарда, балки ҳифз мекунад, яъне аз ҷиҳати экологӣ қобили қабул, аз доираи иқтидори экосистемаҳо берун намебарояд, яке аз самтҳои марказии ташаккули ҷомеаи устувор мебошад. То ҳол барои ба вуҷуд овардани иқтисодиёти ба биосфера комилан мувофиқ усули аз ҷиҳати илмӣ асоснокшудаи қаноатбахш мавҷуд нест. Чӣ хеле ки дар боло зикр гардид, фаъолияти иктисодии асри гузашта (асри 20) ба суръати тези рушди иқтисоди нигаронида шуда буд, ки барои ҷомеаи минтақа ва хусусияти онҳо харобиовар гардид. Аммо то ҳол траекторияи фаъолияти иқтисодии ба биосфера мувофиқ номуайян аст, роҳҳо ва механизмҳои ташаккули он норавшан аст. Бинобар ин, модели нави идоракуниро барои иқтисодиёти мувозинат ё устувор дар асоси принципҳои кабудизоркунии муносибатҳои истеҳсолӣ ба вуҷуд овардан лозим аст.

Дар раванди гузаштан ба рушди устувори минтақаҳо як қатор вазифаҳои бунёдии зеринро пайваста ҳал кардан зарур аст:

- таъмини муътадил гардондани вазъияти экологӣ;

- ба куллӣ беҳтар намудани вазъияти муҳити зист аз ҳисоби кабудизоркунии фаъолияти хочагӣ дар доираи дигаргунсозиҳои институтсионалӣ ва сохторӣ, ки ташаккули модели нави иқтисодиёт ва васеъ истифода бурдани усулҳои аз ҷиҳати экологӣ нигаронидашудаи хоҷагидориро таъмин менамояд;

- фаъолияти хоҷагиро дар доираи иқтидори экосистема дар асоси васеъ ҷорӣ намудани технологияи сарфаи энергия ва ресурс, тағйироти мақсаднок дар сохтори иқтисодиёт, сохтори истеъмоли шахсӣ ва ҷамъиятӣ ҷорӣ намояд.

Самтҳои асосии гузариши минтақаҳои кишвар ба рушди устувор инҳоянд:

- мухайё намудани заминаи ҳуқуқии гузариш ба рушди устувор, аз ҷумла такмили қонунгузории амалкунанда, ки аз ҷумла, механизмҳои иқтисодии танзими истифодаи захираҳои табии ва ҳифзи муҳити зистро муайян менамояд;

- таҳияи системаи ҳавасмандгардонии фаъолияти иқтисодӣ ва муқаррар кардани маҳдудиятҳои масъулият барои натиҷаҳои экологии он, ки дар он биосфера на танҳо ҳамчун таъминкунандаи захираҳо, балки ҳамчун асоси ҳаёт қабул карда мешавад, ки нигоҳдории он бояд шарти ҳатмӣ барои фаъолияти иқтисодӣ бошад. фаъолияти системаи иҷтимоию иктисодӣ ва унсурҳои алоҳидаи он;

” арзёбии иқтидори иқтисодии экосистемаҳои маҳаллӣ ва минтақавии ҷумҳурӣ, муайян намудани таъсири иҷозати антропогенӣ ба онҳо;

- ташаккули системаи самарабахши пешбурди ғояҳои рушди устувор ва ташкили низоми мувофиқи таълиму тарбия.

Идоракунии давлатии раванди гузариш ба рушди устувор таҳияи системаи ҳуҷҷатҳои барномавӣ ва пешгӯиро дар назар дорад: стратегияи давлатии амалиёти дарозмуддат; дурнамои дарозмўҳлат ва миёнамўҳлат, аз ҷумла пешгўии тағйироти муҳити зист ва экосистемаҳои алоҳида дар натиҷаи фаъолияти иқтисодӣ; пешгўиҳои кўтоҳмуддат ва программаҳои соҳавӣ, минтакавӣ ва республикавӣ. Дар баробари ин, яке аз шартҳои муҳим ба вуҷуд овардани системаи хуби ҳамкории «марказ - минтақаҳо» мебошад.

Дар сатҳи минтақавӣ зарур аст:

- ташаккули механизми иқтисодии минтақавие, ки рушди иҷтимоию иқтисодӣ, аз ҷумла истифодаи табиат ва таъсири антропогениро ба муҳити зист танзим мекунад;

- ба амал баровардани тадбирҳои муҳити зист дар маҳалҳои истикоматӣ ва ободнашудаи шаҳрҳо, дигар маҳалҳои аҳолинишин ва маҳалхои наздишахрӣ, аз ҷумла тозакунии санитарии онҳо, мелиоратсия, кабудизоркунӣ ва ободонии онхо;

- амалӣ намудани тадбирҳо оид ба беҳтар намудани саломатии аҳолӣ, рушди инфрасохтори иҷтимоӣ, таъмини некӯаҳволии санитарию эпидемиологӣ;

- тараққӣ додани хоҷагии қишлоқ дар асоси технологияҳои аз ҷиҳати экологӣ прогрессивии агротехника ба шароити маҳал мутобиқгашта, ба амал баровардани тадбирҳои баланд бардоштани ҳосилхезии замин ва аз эрозия ва ифлосшавӣ муҳофизат намудани онҳо, инчунин ба вуҷуд овардани системаи ҳифзи иҷтимоии аҳолии деҳот;

- азнавсозии системаи саноатии минтакавӣ бо назардошти иқтидори иқтисодии экосистемаҳои маҳаллӣ.