БОЙТАРИН ОДАМ ДАР БОБИЛ

Замоне дар Бобили қадим марди хеле сарватманде бо номи Аркад зиндагӣ мекард. Дар бораи сарвати ӯ ривоятҳо мегуфтанд. Ӯ инчунин бо саховатмандии худ шуҳрат дошт. Ба камбағалон садақа медод, нисбат ба аҳли оилааш саховатманд буд ва зиндагии бошукӯҳе дошт. Бо вуҷуди ин, сол то сол даромадаш аз хароҷоташ хеле зиёдтар мешуд.

Рӯзе чанд нафар аз дӯстони айёми ҷавониаш назди ӯ омада гуфтанд:

— Аркад, ту аз мо дида хушбахттарӣ. Ту сарватмандтарин одами тамоми Бобил шудӣ, дар ҳоле ки мо маҷбурем барои рӯзгузаронӣ мубориза барем. Ту метавонӣ либосҳои зеботарин бипӯшӣ ва аз хӯрокҳои болаззат лаззат барӣ, аммо мо бояд ба он чизе, ки дорем, қаноат кунем ва фикр кунем, ки чӣ пӯшему оилаҳоямонро бо чӣ сер намоем.

Ҳол он ки замоне мо ҳама дар як шароит будем. Мо назди як муаллим дарс мехондем ва як хел бозӣ мекардем. На дар таҳсил ва на дар бозӣ ту аз мо бартарӣ надоштӣ. Солҳои зиёд ту низ мисли мо як шаҳрванди одӣ будӣ.

То ҷое ки медонем, ту аз мо зиёдтар ҳам кор намекардӣ. Пас чаро тақдир маҳз туро интихоб кард, то тамоми лаззатҳои зиндагиро насибат гардонад, вале моро, ки худро ба ҳамон андоза сазовор меҳисобем, канор гузошт?

Аркад ба онҳо ҷавоб дод:

— Агар шумо дар тӯли солҳое, ки аз айёми ҷавонии мо гузаштаанд, чизе бештар аз як рӯзгори душвор ба даст наоварда бошед, пас ё қонунҳоеро, ки бо онҳо некӯаҳволӣ бунёд мешавад, намедонистед ё ба онҳо риоя намекардед.

Бахти ногаҳонӣ ба касе хушбахтии пойдор намеорад. Баръакс, агар шахсе бе омодагӣ ва бе меҳнати худ соҳиби сарвати калон гардад, ин сарват метавонад ӯро ба бадбахтӣ расонад.

Баъзеҳо сарвати ногаҳон ба дастомадаро зуд сарф мекунанд ва баъдан танҳо бо хоҳишу орзуҳое мемонанд, ки дигар имкони қонеъ кардани онҳоро надоранд. Дигарон аз тарси аз даст додани сарват ба ҳарос меафтанд, зеро медонанд, ки қобилияти дубора ба даст овардани онро надоранд. Онҳо ҳамчунин аз ғоратгарон метарсанд ва дар натиҷа худро ба зиндагии холиву қашшоқии пинҳонӣ маҳкум мекунанд.

Шояд касоне ҳам бошанд, ки сарват худ ба дасташон меояд ва онҳо онро афзун намуда, хушбахтона зиндагӣ мекунанд. Аммо чунин одамон хеле каманд. Ман дар бораи онҳо танҳо аз дигарон шунидаам.

Худатон фикр кунед: шояд миёни шиносони шумо касоне бошанд, ки ногаҳон мероси калон гирифтаанд. Шумо худатон доварӣ кунед, ки суханони ман то чӣ андоза дурустанд.

Дӯстонаш шиносони худро, ки мерос гирифта буданд, ба ёд оварда, ҳақ будани суханони ӯро эътироф карданд ва аз Аркад хоҳиш намуданд, ки нақл кунад чӣ гуна ба чунин шукуфоӣ расидааст.

Аркад идома дод:

— Дар айёми ҷавонӣ ба ҷаҳон назар карда, дидам, ки чизҳои зиёде ҳастанд, ки ба инсон хушбахтӣ ва ҳаловат мебахшанд. Ҳамчунин фаҳмидам, ки сарват имкон медиҳад аз ин хушбахтӣ ва лаззат бештар баҳра барӣ.

Сарват қувват аст. Бо ёрии сарват корҳои зиёдеро анҷом додан мумкин аст.

Метавон хонаи худро бо мебели зебо ва боҳашамат оро дод.

Метавон ба саёҳати баҳрҳои дурдаст баромад.

Метавон ба кишварҳои дигар сафар кард.

Ҳатто метавон барои ҷалоли худоён маъбадҳои бошукӯҳ бунёд намуд.

Корҳои зиёдеро метавон анҷом дод, ки ба дил лаззат ва қаноат мебахшанд.

Вақте инро фаҳмидам, қарор додам, ки ман ҳам барои ба даст овардани ҳиссаи худ аз неъматҳои зиндагӣ талош мекунам. Намехостам дар канор истода, бо ҳасрат тамошо кунам, ки дигарон аз зиндагӣ лаззат мебаранд.

Ман намехостам бо либосҳои фарсуда қаноат кунам. Тақдири марди камбағал маро қонеъ намекард. Қарор додам, ки ман ҳам бояд аз неъматҳои зиндагӣ баҳра барам.

Ман писари як савдогари камбағал будам. Дар оилаи калон ба воя расида будам ва умеди гирифтани мероси калон надоштам. Чунон ки шумо дуруст гуфтед, ман истеъдод ё хиради фавқулода ҳам надоштам. Аз ин рӯ ба хулоса омадам, ки барои ба даст овардани он чизе, ки орзу мекунам, ба ман вақт ва дониш лозим аст.

Дар мавриди вақт бошад, ҳамаи мо онро ба андозаи кофӣ дорем. Шумо бошед, соатҳои гаронбаҳоеро, ки метавонистед барои ба даст овардани сарват истифода баред, аз даст додаед. Худатон ҳам эътироф мекунед, ки ғайр аз оилаҳои хубатон, ки аз онҳо ифтихор мекунед, чизи дигаре барои фахр кардан надоред.

Акнун дар бораи дониш.

Оё муаллими хирадманди мо намегуфт, ки инсон метавонад бо ду роҳ дониш омӯзад: ё он чиро, ки дигарон медонанд, аз худ кунад ва дар хотир нигоҳ дорад, ё бо тафаккури худ чизҳои ҳанӯз ношиносро кашф намояд?

Аз ҳамин сабаб ман қарор додам бифаҳмам, ки чӣ гуна сарват ҷамъ кардан мумкин аст. Вақте роҳи онро ёфтам, онро вазифаи асосии худ қарор додам ва бо тамоми қувва иҷро кардам.

Оё хирадмандона нест, ки то вақте офтоб бар сари мост, аз зиндагӣ баҳра барем? Зеро баъдтар, вақте торикӣ фаро мерасад, барои ғамгин шудан вақти кофӣ хоҳем дошт.

Ман ҳамчун котиби яке аз судяҳои шаҳр кор ёфтам ва ҳар рӯз дар лавҳаҳои гилин менавиштам. Ҳафта ба ҳафта ва моҳ ба моҳ меҳнат мекардам, аммо муздам ночиз буд. Он базӯр барои хӯрок ва каме либос мерасид. Бо вуҷуди ин, азму ирода маро тарк намекард.

Рӯзе марди сарватманде бо номи Алгамиш назди судя омад ва фармуд, ки нусхаи Қонуни нӯҳум омода карда шавад.

Устод ба ман гуфт:

— Ин ҳуҷҷат бояд дар давоми ду рӯз омода шавад. Агар корро сари вақт анҷом диҳӣ, ду тангаи биринҷӣ мегирӣ.

Ман сахт меҳнат кардам, аммо қонун хеле дароз буд. Вақте Алгамиш баргашт, кор ҳанӯз ба анҷом нарасида буд. Ӯ хашмгин шуд. Агар ман ғуломи ӯ мебудам, шояд маро мезад. Аммо медонистам, ки устод намегузорад ӯ ба ман осеб расонад. Аз ин рӯ натарсида гуфтам:

— Алгамиш, ту марди хеле сарватманд ҳастӣ. Ба ман бигӯ, ки чӣ тавр бой шавам. Ман бошам, тамоми шаб кор карда, то баромадани офтоб дастхатро ба анҷом мерасонам.

Ӯ табассум карда гуфт:

— Маълум мешавад, ки ту ҳам чандон сода нестӣ. Хуб, биё инро шартнома ҳисобем.

Ман тамоми шаб беист кор кардам. Пуштам дард мекард, бӯи чароғ сарамро вазнин мекард ва чашмонам ҳарфҳоро базӯр фарқ менамуданд. Аммо вақте ӯ субҳ баргашт, дастхат омода буд.

— Акнун, — гуфтам ман, — ба ваъдаат вафо кун.

— Ту ҳиссаи худро аз шартнома иҷро кардӣ, писарам, — гуфт ӯ бо меҳрубонӣ. — Пас ман ҳам омодаам ҳиссаи худро иҷро кунам. Он чиро, ки мехоҳӣ бидонӣ, ба ту мегӯям. Ман пир шуда истодаам ва пиронсолон сухан гуфтанро дӯст медоранд. Вақте ҷавонон барои маслиҳат назди пирон меоянд, онҳо метавонанд аз хираде баҳра баранд, ки солҳои зиёд санҷида шудааст.

Ҷавонон аксар вақт гумон мекунанд, ки хиради пирон танҳо ба гузашта тааллуқ дорад ва барои оянда кор намекунад. Аммо инро дар хотир дор: офтобе, ки имрӯз медурахшад, ҳамон офтобест, ки рӯзи таваллуди падари ту медурахшид ва ҳамон офтоб рӯзе хоҳад дурахшид, ки охирин насли хонаводаи ту аз ин ҷаҳон меравад.

Фикрҳои ҷавонон мисли ситораҳои думдоранд: ногаҳон осмонро равшан мекунанд ва баъд нопадид мешаванд. Аммо хиради пирон мисли ситораҳои собит аст, ки мавқеи худро дар осмон тағйир намедиҳанд ва маллоҳ метавонад ҳамеша роҳи киштии худро аз рӯи онҳо муайян кунад.

Суханони маро хуб дар хотир нигоҳ дор, вагарна ҳақиқатеро, ки ҳоло ба ту ошкор мекунам, намефаҳмӣ ва он гоҳ меҳнати шабонаи ту беҳуда мешавад.

Сипас ӯ аз зери абрӯвони сермӯяш ба ман бодиққат нигариста, бо овози пасту қатъӣ гуфт:

— Ман роҳи сарватро ҳамон вақт ёфтам, ки қарор додам як қисми ҳар чизеро, ки ба даст меорам, барои худ нигоҳ дорам. Ту ҳам инро дар хотир дор.

Баъд муддати дароз хомӯш монд.

— Ҳамин? — пурсидам ман.

— Ҳамин кофӣ буд, ки маро аз чӯпони гӯсфанд ба марди сарватманд табдил диҳад, — гуфт ӯ.

— Вале магар ҳар чизе, ки ман ба даст меорам, аз они худам нест? — пурсидам.

— Не, — ҷавоб дод ӯ. — Магар ту ба дӯзанда пул намедиҳӣ? Ба кафшдӯз чӣ? Барои хӯрок пул намедиҳӣ? Магар дар Бобил бе харҷ кардани пул зиндагӣ карда метавонӣ?

Аз пуле, ки моҳи гузашта кор кардӣ, чӣ қадар боқӣ мондааст? Аз даромади соли гузаштаат чӣ?

Нодон! Ту ба ҳама ғайр аз худат пул медиҳӣ. Ту барои дигарон меҳнат мекунӣ. Ин ба он монанд аст, ки ғулом бошӣ ва танҳо барои хӯроку либос ба хоҷаат хизмат кунӣ.

Аммо агар аз ҳар даҳ тангае, ки ба даст меорӣ, як тангаро барои худ нигоҳ дорӣ, дар даҳ сол чӣ қадар ҷамъ хоҳӣ кард?

Дониши математикиам ба ман хиёнат накард ва ҷавоб додам:

— Ба андозаи даромади яксолаам.

— Ту танҳо қисман ҳақ ҳастӣ, — гуфт ӯ. — Ҳар тангаи тиллое, ки нигоҳ медорӣ, ғуломи туст ва барои ту кор мекунад. Ҳар тангае, ки он барои ту ба даст меорад, низ бояд барои ту кор кунад.

Агар мехоҳӣ сарватманд шавӣ, пасандозҳои ту бояд барои ту пайваста меҳнат кунанд. Танҳо дар ин сурат сарватат афзун мешавад.

Шояд гумон кунӣ, ки ман туро фиреб медиҳам ва ин музде нест, ки барои меҳнатат интизор будӣ. Аммо агар хиради дарки суханонамро дошта бошӣ, мебинӣ, ки ман ба ту чизе додам, ки аз он ду танга ҳазорҳо маротиба арзишмандтар аст.

Як қисми он чизе, ки ба даст меорӣ, ба худи ту тааллуқ дорад. Ин ҳисса набояд аз даҳяки даромадат камтар бошад.

Аввал ба худат пардохт кун.

Ба дӯзанда, кафшдӯз ва дигарон он қадар пул надеҳ, ки баъд барои хӯрок, садақа ва ибодат чизе намонад.

Сарват мисли дарахт аз тухми хурде мерӯяд. Аввалин тангае, ки пасандоз мекунӣ, ҳамон тухмест, ки дарахти сарвати ту аз он мерӯяд. Ҳар қадар зудтар онро бикорӣ, ҳамон қадар зудтар дарахтат месабзад. Ҳар қадар беҳтар онро нигоҳубин кунӣ ва бо пасандози пайваста об диҳӣ, ҳамон қадар зудтар аз соя ва меваи он баҳра хоҳӣ бурд.

Инро гуфта, дастнависашро гирифт ва рафт.

Ман муддати дароз дар бораи суханони ӯ фикр кардам ва фаҳмидам, ки мантиқӣ ҳастанд. Пас қарор додам онҳоро бисанҷам.

Аз он рӯз, ҳар бор музд мегирифтам, аз ҳар даҳ танга як тангаро ҷудо карда, барои худ нигоҳ медоштам.

Аҷибаш он буд, ки ман аз ин сабаб камбағалтар нашудам. Фарқияти кам шудани пули харҷамро қариб эҳсос намекардам.

Албатта, баъзан дидани чизҳои зебое, ки бо корвонҳои шутурон ё киштиҳо аз Финиқия оварда мешуданд, маро ба васваса меандохт. Аммо ман хирадмандона аз харидани онҳо худдорӣ мекардам.

Дувоздаҳ моҳ гузашт ва Алгамиш боз назди ман омад.

— Писарам, бигӯ, дар тамоми ин сол аз ҳар чизе, ки ба даст овардӣ, даҳякашро ба худат пардохт кардӣ?

Бо ифтихор ҷавоб додам:

— Бале, устод.

— Офарин. Бо ин пул чӣ кардӣ?

— Онро ба Азмур, хиштчин, додам. Ӯ ба сафари дур меравад ва аз шаҳри Тир барои ман ҷавоҳироти нодири финиқӣ меорад. Вақте баргардад, онҳоро бо нархи баланд мефурӯшем ва фоидаро тақсим мекунем.

Алгамиш бо ғазаб гуфт:

— Ҳар нодон бояд дарси худро омӯзад! Чаро дар интихоби ҷавоҳирот ба хиштчин бовар мекунӣ? Магар назди нонвой рафта, аз ӯ дар бораи ситораҳо мепурсӣ? Агар ақл дошта бошӣ, барои ин кор назди ситорашинос меравӣ.

Пасандозҳоят аз даст рафтанд, писарам. Ту дарахти сарвати худро аз реша буридӣ.

Хуб, дигаре бикор. Аз нав оғоз кун.

Ва дафъаи дигар, агар дар бораи ҷавоҳирот маслиҳат хоҳӣ, назди касе рав, ки ҷавоҳиротро мешиносад. Агар дар бораи гӯсфандон маслиҳат лозим бошад, назди чӯпон рав.

Маслиҳат аксар вақт ройгон аст, аммо танҳо маслиҳати касеро қабул кун, ки дар он кор дониш дорад.

Касе, ки дар масъалаи пасандозҳояш аз шахси нодон маслиҳат мегирад, маҷбур мешавад барои ин нодонӣ бо ҳамон пасандозҳои худ пардохт кунад.

Бо ин суханон ӯ рафт.

Ҳама чиз тавре шуд, ки гуфта буд. Тоҷирони фиребгари финиқӣ ба ҷои ҷавоҳирот ба Азмур пораҳои шишаи рангоранг фурӯхта буданд.

Аммо, тавре ки Алгамиш ба ман таълим дода буд, ман боз аз ҳар даҳ танга як тангаро пасандоз кардан гирифтам. Ин кор аллакай ба одат табдил ёфта буд ва дигар бароям душвор набуд.

Боз дувоздаҳ моҳ гузашт ва Алгамиш баргашт.

— Хуб, аз вохӯрии охирини мо то имрӯз чӣ пешрафте кардӣ?

Гуфтам:

— Ман аввал ба худам пардохт кардам. Пасандозҳоямро ба Аггир, сипарсоз, додам, то бо онҳо биринҷӣ харад. Ҳар чор моҳ ӯ ба ман ҳиссаи фоида медиҳад.

— Хуб аст. Бо ин фоида чӣ мекунӣ?

— Барои худ зиёфат меороям: асал, шароби хуб ва таомҳои хушбӯй мехарам. Ҳатто як ҷомаи арғувонӣ харидам ва мехоҳам харе ҳам бихарам, то савор шавам.

Алгамиш хандид:

— Ту фарзандони пасандозҳоятро мехӯрӣ! Пас онҳо чӣ гуна барои ту кор мекунанд? Ва чӣ гуна метавонанд фарзандони нав ба дунё оранд?

Аввал лашкари ғуломони тиллоии худро зиёд кун. Баъд метавонӣ зиёфатҳои бошукӯҳ ташкил кунӣ ва аз ин пушаймон ҳам нашавӣ.

Инро гуфта, боз рафт.

Пас аз он ман ӯро ду сол надидам.

Рӯзе ӯ боз пайдо шуд. Чеҳрааш пур аз чинҳои амиқ ва чашмонаш фурӯрафта буданд. Ӯ хеле пир шуда буд.

Гуфт:

— Аркад, оё ба сарвате, ки орзу мекардӣ, расидӣ?

Ҷавоб додам:

— Ҳанӯз не. Аммо пасандозҳои хубе дорам ва онҳо барои ман кор мекунанд. Фоидаи онҳо низ боз фоида меорад.

— Ҳоло ҳам аз хиштчинҳо маслиҳат мегирӣ?

— Дар масъалаи гузоштани хишт онҳо маслиҳатҳои хеле хуб медиҳанд, — ҷавоб додам.

Алгамиш гуфт:

— Аркад, ту дарсҳоро хуб омӯхтӣ. Аввал ёд гирифтӣ, ки камтар аз он чӣ ба даст меорӣ, харҷ кунӣ. Баъд омӯхтӣ, ки танҳо аз одамони донишманд маслиҳат бигирӣ. Ниҳоят, фаҳмидӣ, ки тиллоят бояд барои ту кор кунад.

Ту омӯхтӣ чӣ гуна пул ба даст оварӣ, чӣ гуна онро нигоҳ дорӣ ва чӣ гуна онро ба кор андозӣ.

Аз ин рӯ, ту барои гирифтани масъулияти калон омода ҳастӣ.

Ман пир шудаам. Писаронам танҳо сарф кардани пулро медонанд, аммо намедонанд чӣ гуна онро ба даст оваранд.

Ман амволи бузурге дорам ва метарсам, ки дигар қувваи идора кардани онро надорам. Агар розӣ шавӣ ба Ниппур рафта, амволи маро дар он ҷо идора кунӣ, туро шарики худ мекунам ва ту аз амволи ман ҳисса хоҳӣ гирифт.

Ҳамин тавр, ман ба Ниппур рафтам ва идораи амволи бузурги ӯро ба уҳда гирифтам.

Азбаски ман орзуҳои калон доштам ва се қонуни муваффақиятро омӯхта будам, тавонистам даромади амволи ӯро хеле зиёд кунам. Ман аз ин кор сарвати хуб ба даст овардам.

Вақте рӯҳи Алгамиш аз ин ҷаҳон рафт, ман мувофиқи васияташ ҳиссаи худро аз амволи ӯ гирифтам.

Аркад суханашро ба анҷом расонд.

Яке аз дӯстонаш гуфт:

— Ту воқеан хушбахт будӣ, ки Алгамиш туро вориси худ интихоб кард.

Аркад ҷавоб дод:

— Хушбахтии ман танҳо дар он буд, ки ҳанӯз пеш аз вохӯрӣ бо ӯ хоҳиши бой шудан доштам.

Магар дар чор соле, ки аз ҳар даҳ танга як тангаро пасандоз мекардам, собит накардам, ки аз пайи мақсадам ҳастам?

Магар моҳигиреро, ки солҳои зиёд одатҳои моҳиро меомӯзад, то дар ҳар гуна обу ҳаво тӯрашро дуруст партофта тавонад, танҳо хушбахт меномед?

Бахт худои пуриқтидорест, аммо вақти худро барои касоне, ки барои истифода аз имконият омода нестанд, сарф намекунад.

Дӯсти дигар гуфт:

— Пас аз он ки тамоми пасандозҳои соли аввалатро аз даст додӣ, иродаи хеле қавӣ нишон додӣ. Аз ин ҷиҳат ту шахси нодир ҳастӣ.

— Иродаи қавӣ? — эътироз кард Аркад. — Ин чӣ сухан аст?

Магар ирода ба инсон имкон медиҳад бореро бардорад, ки ҳатто шутур ё барзагов бардошта наметавонад?

Ирода барои ман танҳо қобилияти иҷро кардани вазифаест, ки дар назди худ гузоштаам.

Агар дар назди худ вазифае гузорам, ҳар қадар ҳам душвор бошад, онро иҷро мекунам. Вагарна чӣ гуна метавонам ба худ бовар кунам, ки аз уҳдаи корҳои муҳим мебароям?

Агар ба худ бигӯям: «Дар давоми сад рӯз ҳар боре ки аз болои пул мегузарам, як сангро аз роҳ гирифта, ба дарё мепартоям», ман ҳамин корро мекунам.

Агар рӯзи ҳафтум фаромӯш карда бошам, ба худ намегӯям: «Пагоҳ ду санг мепартоям, чӣ фарқ дорад?» Ман бармегардам ва сангеро, ки бояд мепартофтам, мепартоям.

Рӯзи бистум ҳам ба худ намегӯям: «Аркад, ин кори бемаънист. Чаро ҳар рӯз як санг мепартоӣ? Якбора як халта санг парто!» Не. Ман вазифаеро, ки ба худ гузоштаам, ҳамон тавр иҷро мекунам.

Аз ҳамин сабаб кӯшиш мекунам вазифаҳои аз ҳад душвор ё ғайриимконро бар дӯш нагирам. Оромии ман барои худам азиз аст.

Дӯсти дигар ба суҳбат ҳамроҳ шуда гуфт:

— Агар гуфтаҳои ту дуруст бошанд — ва онҳо воқеан оқилона ба назар мерасанд — пас маълум мешавад, ки бо иҷрои чунин қоидаҳои одӣ ҳар кас метавонад сарватманд шавад.

Аркад ҷавоб дод:

— Сарват аз фаъолияти инсон ба вуҷуд меояд.

Агар марди сарватманд барои худ қасри нав бисозад, магар тиллое, ки ӯ сарф мекунад, нопадид мешавад?

Не. Як қисми онро хиштчин мегирад, қисме ба коргар мерасад, қисми дигарро рассоме мегирад, ки деворҳоро оро медиҳад.

Ҳар касе, ки дар сохтмони қаср кор мекунад, ҳиссаи худро мегирад.

Вақте қаср ба анҷом мерасад, магар худи он арзиш надорад?

Магар замине, ки қаср бар он сохта шудааст, қиматтар намешавад? Магар заминҳои атрофи он низ арзиши бештар пайдо намекунанд?

Сарват бо роҳҳои гуногун афзоиш меёбад. Ҳеҷ кас ҳудуди онро пешакӣ муайян карда наметавонад.

Финиқиён бо тиллое, ки аз тиҷорат ба даст оварданд, дар соҳилҳои холӣ шаҳрҳои бузург бунёд карданд.

Яке аз дӯстонаш пурсид:

— Пас ба мо чӣ маслиҳат медиҳӣ, то мо ҳам бой шавем? Солҳо гузаштанд, мо дигар ҷавон нестем ва ҳанӯз чизе барои рӯзи мабодо захира накардаем.

Аркад гуфт:

— Аз маслиҳати хирадмандонаи Алгамиш истифода баред ва ба худ бигӯед:

«Як қисми он чизе, ки ман ба даст меорам, аз они ман аст.»

Ин ҷумлаҳоро саҳар ҳангоми бедор шудан бигӯед. Нисфирӯзӣ такрор кунед. Шом боз бигӯед. Онро ҳар соат ба худ хотиррасон намоед.

Ин суханонро аз ёд кунед, то ҳамеша пеши назаратон бошанд.

Бигзор ин андеша қисми ҳаёти шумо гардад.

Сипас муайян кунед, ки чӣ қадар аз даромади худро пасандоз карда метавонед. Кӯшиш кунед, ки он на камтар аз даҳяки даромадатон бошад.

Ва онро фавран ҷудо кунед.

Дере нагузашта эҳсос мекунед, ки соҳиби ганҷе ҳастед, ки танҳо худи шумо ба он ҳақ доред. Ин эҳсоси бисёр гуворост.

Ҳар қадар пасандозатон зиёд шавад, ин эҳсос низ қавитар мегардад ва ба ангезаи пурқувват табдил меёбад.

Зиндагии шумо ранги дигар мегирад. Шумо дар худ неруи бештар эҳсос мекунед ва хоҳиши даромади бештар ба даст овардан пайдо мекунед.

Ҳар қадар бештар ба даст оред, ҳамон қадар бештар метавонед пасандоз кунед.

Баъд ганҷи худро маҷбур кунед, ки барои шумо кор кунад.

Онро ба хизматгори худ табдил диҳед. Бигзор фарзанд ба дунё оварад ва фарзандони он ҳам барои шумо кор кунанд.

Барои ояндаи худ манбаи даромад ташкил кунед.

Ба пиронсолон назар кунед ва дар хотир доред, ки солҳо мегузаранд ва рӯзе шумо низ ба сафи онҳо мепайвандед.

Аз ин рӯ пулатонро бодиққат сармоягузорӣ кунед, то онро аз даст надиҳед.

Ваъдаҳои касоне, ки барои сармоягузорӣ фоизи ғайриодатан баланд пешниҳод мекунанд, мисли овози ширини сиренаҳо ҳастанд: онҳо одамони содаро ҷалб мекунанд ва баъд онҳоро ба талхии талафот мебаранд.

Барои оилаатон низ шароит фароҳам созед, то агар рӯзе аз ин ҷаҳон равед, онҳо бе пуштибонӣ намонанд. Барои ҳамин мақсад ҳам мунтазам маблағ захира кунед.

Одами дурандеш барои ҳолатҳои ғайричашмдошт ҳамеша маблағ дорад.

Бо одамони хирадманд маслиҳат кунед.

Аз касоне ёрӣ ва маслиҳат пурсед, ки ҳар рӯз бо масъалаҳои пулу сармоя сарукор доранд.

Бигзор онҳо шуморо аз хатоҳое, ки ман дар ҷавонӣ аз сабаби боварии нодуруст ба маслиҳати хиштчин Азмур содир кардам, эмин нигоҳ доранд.

Даромади камтар, вале бехатар, аз фоидаи калон ва хатарнок беҳтар аст.

То зинда ҳастед, аз зиндагӣ лаззат баред.

Худро аз ҳад маҳдуд накунед ва барои сарфа кардан аз тамоми хушиҳои зиндагӣ даст накашед.

Агар баъди пасандоз кардани даҳяки даромадатон бо боқимондааш зиндагии бароҳат дошта тавонед, ҳамин тавр зиндагӣ кунед.

Мувофиқи даромадатон зиндагӣ кунед, аммо аз харҷ кардани маблағ барои чизҳои арзанда ҳам натарсед.

Зиндагӣ пур аз неъмат аст ва инсон набояд аз тамоми лаззатҳои он даст кашад.

Дӯстон ба Аркад ташаккур гуфта, рафтанд.

Баъзеҳо хомӯш буданд, зеро тасаввуроти равшан надоштанд ва маънои суханони ӯро пурра дарк карда наметавонистанд.

Баъзеи дигар бо тамасхур табассум мекарданд. Онҳо фикр мекарданд, ки чунин марди сарватманд бояд на танҳо маслиҳат, балки аз сарвати худ ҳам ба дӯстони камбағал ҳисса медод.

Аммо дар чашмони баъзеҳо шуълаи умед пайдо шуда буд.

Онҳо фаҳмиданд, ки Алгамиш бесабаб гоҳ-гоҳ назди котиби ҷавон барнамегашт. Ӯ назорат мекард, ки чӣ гуна як марди камбағал оҳиста-оҳиста аз торикӣ ба рӯшноӣ мебарояд.

Вақте Аркад ниҳоят ба рӯшноӣ расид, ҷойе, ки сазовори ӯ буд, омода гардид.

Зеро ҳеҷ кас наметавонад ба мақоми баланд бирасад, агар пешакӣ барои бар дӯш гирифтани масъулияти он омода нашуда бошад.

Маҳз ҳамин дӯстоне, ки суханони Аркадро фаҳмиданд, дар солҳои баъдӣ борҳо назди ӯ меомаданд.

Аркад онҳоро ҳамеша самимона қабул мекард. Ӯ ба онҳо маслиҳат медод ва таҷрибаи худро саховатмандона мубодила мекард, чунон ки ҳар шахси дорои таҷрибаи бузурги зиндагӣ бояд чунин кунад.

Ӯ ба онҳо кумак мекард, ки пасандозҳояшонро ба таври оқилона сармоягузорӣ кунанд, то маблағашон на танҳо аз байн наравад, балки даромади хуб ҳам оварад.

Нуқтаи гардиши сарнавишти ин одамон ҳамон рӯзе буд, ки онҳо ҳақиқатеро дарк карданд, ки Алгамиш ба Аркад ва Аркад ба онҳо омӯзонда буд:

«Як қисми он чизе, ки ман ба даст меорам, аз они ман аст.»