Зарбулмасали бобилӣ

Агар инсон хушбахт бошад, вай дар ҳама чиз хушбахт аст. Ӯро ба Фурот бипартоед ва ӯ ҳатман бо гавҳаре дар даст аз об берун хоҳад омад.

Орзуи бахт абадӣ ва вайроннашаванда аст. Сокинони Бобили қадим орзуи муваффақиятро мекарданд, чунон ки ҳамзамонони мо имрӯз онро орзу мекунанд. Ҳамаи мо умедворем, ки олиҳаи бахт барои мо мусоид хоҳад буд. Аммо оё имкон дорад, ки бо ягон роҳ ба ӯ наздиктар шуда, на танҳо диққати ӯро, балки туҳфаҳои саховатмандонаашро низ ҷалб кунем?

Дар ҳақиқат, ин имконпазир аст?

Ин савол сокинони Бобили қадимро низ ба ташвиш меовард. Ва онҳо қарор доданд, ки ҷавоби онро пайдо кунанд. Мардуми Бобил фикр карданро медонистанд. Зимнан, маҳз барои ҳамин Бобил ба яке аз ободтарин шаҳрҳои олами қадим табдил ёфт.

Дар он замонҳои дур ягон мактаб ё коллеҷ вуҷуд надошт. Аммо дар Бобил маркази дониш вуҷуд дошт ва он як муассисаи мустаҳками таълимӣ буд. Аз ҷиҳати аҳамияти худ он аз қасри шоҳон, боғҳои овезон ва маъбадҳои худоён камтар набуд. Шояд шумо дар маълумотномаҳои таърихӣ дар бораи он чизе нахонда бошед, аммо маҳз ҳамин марказ ба шуур ва рӯҳияи шаҳрвандон таъсири қавӣ мерасонд.

Дар асл, ин маъбади дониш буд, ки дар он ҳикмати гузашта аз ҷониби омӯзгорони ихтиёрӣ таълим дода мешуд ва мавзӯъҳои мавриди таваҷҷуҳи мардум дар форумҳои кушод муҳокима мегардиданд. Дар деворҳои ин маъбад ҳамаи мардон баробар ҷамъ меомаданд. Ҳатто ғуломи фақиртарин метавонист озодона бо шахси дорои насли шоҳона баҳс кунад ва фикри худро ҳимоя намояд.

Дар байни онҳое, ки бештар ба Хонаи маърифат ташриф меоварданд, марди оқиле бо номи Аркад низ буд, ки ӯро сарватмандтарин марди Бобил мешумориданд. Дар маъбад ӯ толори худро дошт, ки қариб ҳар бегоҳ дар он гурӯҳи калони мардони синну соли гуногун, вале бештар миёнсол, ҷамъ омада, масъалаҳои ҷолибтаринро муҳокима мекарданд ва дар мавзӯъҳои муҳим баҳс менамуданд.

Биёед худро дар ҷамъияти онҳо тасаввур кунем ва бифаҳмем, ки оё онҳо сирри бахтро ёфта буданд.

Офтоб ба уфуқ фуруд меомад. Монанди тӯби оташин болои биёбони регзор овезон буд, вақте ки Аркад бо қадамҳои тез ба сӯи минбаре, ки барояш ошно буд, равон шуд. Чандин шунаванда аллакай рӯи қолинҳои ба замин паҳншуда нишаста буданд ва дигарон ҳанӯз мерасиданд.

— Имрӯз мо дар бораи чӣ суҳбат мекунем? — пурсид Аркад.

Пас аз каме дудилагӣ марди қоматбаланде, чунон ки интизор мерафт, аз ҷой бархост ва сухан гирифт:

— Саволе ҳаст, ки маро хеле ба ташвиш меорад, аммо ман шубҳа дорам, ки оё онро барои муҳокима пешниҳод кардан меарзад ё не. Метарсам, ки ҳамаи шумо онро хандаовар меҳисобед.

Вай аз рӯҳбаландии шунавандагон ва худи Аркад илҳом гирифта, идома дод:

— Имрӯз насибам гашт, ки ҳамёне пур аз тангаҳои тиллоӣ ёбам. Акнун бузургтарин хоҳиши ман ин аст, ки бахт маро тарк накунад. Ман фикр мекунам, ки ҳама ҳаминро орзу мекунанд. Аз ин рӯ пешниҳод мекунам, ки дар бораи роҳҳои ҷалби бахт ва эҳтимолан ёфтани роҳи он суҳбат кунем.

— Ин мавзӯи бисёр ҷолиб аст, — гуфт Аркад, — ва албатта, сазовори муҳокима мебошад. Ба назари баъзеҳо бахт танҳо тасодуф аст. Дигарон бовар доранд, ки бахт комилан дар дасти олиҳаи Аштар аст ва ӯ касонеро, ки дӯст медорад, саховатмандона мукофот медиҳад. Дӯстони ман, андешаҳои худро баён кунед. Оё мо бояд роҳи ҷалби бахтро ба ҷониби худ ҷустуҷӯ кунем, ё ин ҳама беҳуда сарф кардани вақт аст?

— Бале! Бале! Меарзад! — бо нидои дӯстона ҷавоб доданд ҳозирон.

Он гоҳ Аркад идома дод:

— Аввал биёед ба онҳое гӯш диҳем, ки ҳадди ақал як бор дар ҳаёти худ бахти ғайриинтизореро, монанди бахти дӯсти мо, аз сар гузаронидаанд. Шояд баъзеи шумо низ чизҳои арзишмандеро ғайричашмдошт ёфтаед, бе он ки барои онҳо ягон кӯшише карда бошед.

Таваққуфе ба амал омад. Шунавандагон ба якдигар нигариста, интизор буданд, ки касе чунин ҳодисаро нақл мекунад, аммо касе чизе нагуфт.

— Хуб, ҳеҷ кас? — пурсид Аркад. — Пас, тавре мебинем, ин навъи бахт хеле нодир будааст. Шояд касе пешниҳод кунад, ки муҳокимаамонро ба кадом самт равона кунем?

— Ман пешниҳод мекунам, — гуфт ҷавони хушлибосе ва аз ҷой бархост. — Вақте дар бораи бахт фикр мекунем, табиист, ки худро назди мизи қимор тасаввур намоем. Магар ҳангоми бозӣ мо ба неъмати Фортуна умед намебандем?

Вақте ҷавон нишаст, аз байни шунавандагон садое баланд шуд:

— Идома деҳ! Қиссаи худро нақл кун! Оё дар сари мизи бозӣ бахт ба ту рӯ овардааст? Оё Фортуна ҳамроҳи ту бозӣ кардааст?

Ҷавонмард ба хандаи умум ҳамроҳ шуд ва гуфт:

— Ҷуръат мекунам иқрор шавам, ки бахт, ба назари ман, ҳатто ҳузури маро дар толори қимор пай набурдааст. Шумо чӣ мегӯед? Оё Фортуна ба касе аз шумо кумак кардааст? Ман мехоҳам бишнавам ва шояд чизе омӯзам.

— Оғози хуб барои муҳокима, — гуфт Аркад. — Мо дар ин ҷо ҷамъ омадаем, то масъаларо аз ҳар тараф баррасӣ кунем. Муассисаҳои қиморро низ набояд сарфи назар кард, зеро аксари мардон маҳз дар он ҷо тақдирро меозмоянд ва ба пирӯзии калон умед мебанданд.

— Ман мусобиқаҳои дирӯзаро ба ёд овардам, — гуфт шунавандаи дигар. — Агар олиҳаи бахт ба муассисаҳои бозӣ назар афканад, пас шояд мусобиқаҳоро низ аз даст надиҳад, зеро аспҳои ба аробаҳои тиллоӣ басташуда ҳаяҷони зиёд ба вуҷуд меоранд. Росташро гӯед, Аркад, магар ӯ ба шумо пичиррос зад, ки ба ҳамон аспҳои хокистарранг шарт бандед? Ман рост аз паси шумо меистодам ва вақте шунидам, ки ба аспи хокистарранг шарт бастед, ба гӯшҳоям бовар накардем. Охир, шумо низ мисли ҳамаи мо медонед, ки дар тамоми Ашшур ҳеҷ кас аспи моро дар мусобиқаи одилона мағлуб карда наметавонад. Эътироф кунед, ки олиҳаи бахт ба шумо гуфта буд, ки дар лаҳзаи охир аспи пешсаф пешпо мехӯрад ва аспи хокистарранг ғолиб меояд.

Аркад ба шунавандаи якрав хунсардона табассум кард.

— Чаро мо фикр мекунем, ки олиҳаи бахт ба чунин майда-чуйдаҳо, мисли пойгаи аспҳо, дахолат мекунад? Ман ӯро ҳамчун олиҳаи муҳаббат ва ашрофӣ тасаввур мекунам, ки аз кумак ба ниёзмандон ва касоне, ки сазовори мукофотанд, хушҳол мешавад. Ман бахти худро дар сари мизи бозӣ ё дар мусобиқаҳо ҷустуҷӯ намекунам, зеро дар он ҷо одамон бештар аз он ки тилло ба даст оранд, онро аз даст медиҳанд.

Ман бахтро дар ҷойҳое меҷӯям, ки мардум корҳои сазовори мукофот анҷом медиҳанд. Касе, ки заминро шудгор мекунад, тиҷорати одилона мебарад ё ҳунари дигареро пеша мекунад, имконият дорад, ки бо дастон ва ақли худ пул ба даст орад.

Шояд кӯшишҳои ӯ на ҳамеша бо муваффақият анҷом ёбанд. Ӯ метавонад хато кунад ё қувваҳои табиат монеъ шаванд ва кораш ба нокомӣ рӯ ба рӯ гардад. Аммо агар инсон суботкор бошад ва таслим нашавад, ҳақ дорад ба муваффақият умед бандад. Дар чунин ҳолат бахт ҳамеша дар паҳлуи ӯст.

Аммо вақте ки инсон барои бозӣ менишинад, вазъ комилан баръакс мешавад. Имконияти ғолиб омадани бозигар ҳамеша камтар аст. Бозӣ тавре ташкил шудааст, ки соҳиби бозӣ бартарӣ дошта бошад. Ин тиҷорати ӯст ва ӯ фоидаи худро пешакӣ ба нақша мегирад.

Шумораи ками одамон мефаҳманд, ки имконияти бурди соҳиби бозӣ ҳамеша бештар аст, дар ҳоле ки имконияти бозигар камтар мебошад.

Биёед ба ёд орем, ки шартгузорӣ чӣ гуна сурат мегирад. Ҳар дафъа мо ба яке аз тарафҳои мукааб шарт мебандем ва умед мекунем, ки ҳамон тараф боло мебарояд. Агар тарафи сурх барояд, соҳиби бозӣ ба мо чор баробар мепардозад. Аммо агар яке аз панҷ тарафи дигар барояд, мо шартамонро аз даст медиҳем.

Ҳамин тавр, рақамҳо ба мо нишон медиҳанд, ки дар ҳар шарт панҷ имконият барои бохт ва танҳо як имконият барои бурд дорем. Ҳатто агар бурд чор баробар пардохта шавад ҳам, бартарӣ боз ба ҷониби соҳиби бозӣ мемонад. Пас чӣ гуна бозигар метавонад ҷиддан умед дошта бошад, ки ҳамеша ғолиб меояд, агар худи бозӣ бар зарари ӯ тарҳрезӣ шуда бошад?

— Аммо баъзеҳо маблағҳои калон ба даст меоранд, — эътироз кард яке аз шунавандагон.

— Албатта, чунин мешавад, — идома дод Аркад. — Бо вуҷуди ин, ман ҳамеша аз худ мепурсам: оё пули бо чунин роҳ ба дастомадаро метавон манбаи доимии даромад ҳисобид? Дар байни шиносони ман шаҳрвандони муваффақ бисёранд, аммо ягон нафари онҳо муваффақияти худро бо бурди қимор ба даст наовардааст.

Шумо, ки дар ин толор ҷамъ омадаед, бо бисёре аз шаҳрвандони номдори шаҳри мо ошноед. Мехостам бидонам, оё касе аз онҳо сармояи худро аз ҳисоби бурди қимор сохтааст? Шумо чӣ фикр мекунед?

Пас аз таваққуфи тӯлонӣ яке аз шунавандагон пурсид:

— Оё соҳиби қиморхона ҳам ба ин гурӯҳ дохил мешавад?

— Агар мисоли дигаре надошта бошед, — ҷавоб дод Аркад. — Азбаски номбар кардани касе аз шиносонатон душвор аст, пас шояд дар бораи худатон суҳбат кунем? Оё дар байни шумо касе ҳаст, ки бо бурди пайваста дар бозӣ фахр карда, онро ҳамчун манбаи даромад тавсия диҳад?

Тамошобинон ба даъвати Аркад бо нолаҳои ҳазломез посух доданд ва баъдан ҳама хандиданд.

— Чунин ба назар мерасад, ки дар муассисаҳои қиморбозӣ, ки ба қавли шумо бахт бештар ба он ҷо меравад, шумо чандон хушбахт набудаед, — идома дод Аркад. — Пас биёед ба соҳаҳои дигар муроҷиат кунем.

Ҳамин тавр, ба ҳеҷ кадоми мо насиб нашудааст, ки ҳамёни пур аз тилло ёбем. Дар мизи бозӣ ҳам чандон бахт накардаем. Дар бораи мусобиқаҳо бошад, иқрор мешавам, ки дар тамоми ҳаётам нисбат ба он чӣ бурдаам, хеле бештар пул аз даст додаам.

Акнун биёед бубинем, ки дар кору тиҷорати худ чӣ ҳол дорем. Вақте созишномаи хуб мебандем, оё онро танҳо бахт мешуморем ё мукофоти сазовори меҳнати худ? Ман гумон мекунам, ки мо аксар вақт неъмати Фортунаро пай намебарем. Шояд маҳз ӯ дар талошҳои мо кумак мекунад, дар ҳоле ки мо саховаташро қадр намекунем. Кӣ метавонад муҳокимаро идома диҳад?

Як савдогари пиронсол ҷомаи сафеди худро бодиққат ҳамвор кард ва аз ҷой бархост.

— Бо иҷозати шумо, Аркади азиз ва дӯстони ман, мехоҳам чунин пешниҳод кунам. Азбаски мо ба соҳаи кори худ рӯ овардаем, пас чаро дар бораи ҳолатҳое суҳбат накунем, ки шахс ба муваффақият хеле наздик мешавад, вале дар лаҳзаи охир бахт аз ӯ рӯй мегардонад? Охир, имкониятҳои аз дастрафтаро мукофоти одилона ҳисобидан мумкин нест. Бовар дорам, ки бисёриҳо ба чунин нобарориҳо дучор шудаанд.

— Равиши оқилона, — тасдиқ кард Аркад. — Чанд нафар аз шумо гуфта метавонед, ки дар лаҳзаи охирин бахт аз дастатон рафтааст?

Дастони зиёде боло шуданд, аз ҷумла дасти худи савдогар.

Аркад ба ӯ рӯ овард:

— Азбаски шумо ин мавзӯъро барои муҳокима пешниҳод кардед, биёед аз худи шумо оғоз кунем.

— Ман хушҳолам, ки қиссаи худро нақл мекунам, — гуфт ӯ, — хусусан аз он сабаб, ки ин қисса хеле хуб нишон медиҳад, ки бахт то чӣ андоза ба инсон наздик мешавад ва чӣ гуна худи инсон аз он чашм мепӯшад ва имкон медиҳад, ки бахт фирор кунад. Баъдтар бошад, сахт пушаймон мешавад.

Солҳои зиёд пеш, вақте ҳанӯз ҷавон будам, нав оиладор шудаву ба гирифтани даромади муносиб оғоз карда будам, падарам аз ман хоҳиш кард, ки дар як кори ҷолиб иштирок намоям.

Писари дӯсти падарам замини бекорхобидаеро дар беруни шаҳри мо дида буд. Он болотар аз канал ҷойгир буд, бинобар ин об ба он ҷо намерасид.

Ин ҷавон нақша дошт, ки заминро харад ва дар он се чархи калони оббардор созад, ки онҳоро говҳо ба ҳаракат медароварданд. Бо ин роҳ обро ба заминҳои ҳосилхез мебаровард. Сипас мехост заминро ба қитъаҳои хурд тақсим карда, ба сокинони шаҳр барои боғу киштзор фурӯшад.

Аммо ҷавон барои амалӣ кардани нақшааш тиллои кофӣ надошт. Ӯ ҳам мисли ман ҷавон буд ва даромади зиёд надошт. Падари ӯ низ мисли падари ман оилаи калонро таъмин мекард. Барои ҳамин фикри таъсиси як ширкати муштарак ба миён омад.

Он бояд аз дувоздаҳ нафар иборат мешуд. Ҳар яке аз онҳо манбаи даромад дошт ва метавонист даҳяки даромади худро то фурӯхта шудани замин ба корхона гузорад. Фоида мутаносибан ба саҳми ҳар як иштирокчӣ тақсим мешуд.

— Писарам, — гуфт падарам, — ту ба синни мардӣ мерасӣ. Ман бисёр мехоҳам, ки ту ба сохтани сарвати худ оғоз кунӣ ва дар ниҳоят ба қатори шаҳрвандони обрӯманди шаҳр дохил шавӣ. Хатогиҳои беақлонаеро, ки падарат замоне карда буд, такрор накун.

— Ман ҳам ҳаминро мехоҳам, падар.

— Пас кореро кун, ки ман бояд дар синни ту мекардем. Даҳяки даромади худро ба як кори фоидаовар сармоягузорӣ кун. Пасандозҳои ту ва фоидаи онҳо дар ниҳоят туро соҳиби сарвати калон хоҳанд кард.

— Суханони шумо оқилонаанд, падар. Беш аз ҳама мехоҳам сарватманд шавам. Аммо ман бояд бо даромади худ бисёр мушкилотро ҳал кунам. Аз ин рӯ шубҳа дорам, ки аз рӯи гуфтаҳои шумо амал карда метавонам. Ман ҳанӯз ҷавонам. Вақти зиёд дар пеш аст.

— Ман ҳам дар ҷавонӣ ҳамин тавр фикр мекардам, — гуфт падарам. — Аз он вақт обҳои зиёд аз зери пул гузаштаанд, аммо ман ҳанӯз ҳам ба сохтани сарвати худ шурӯъ накардаам.

— Мо дар замонҳои гуногун зиндагӣ мекунем, падар. Ман кӯшиш мекунам, ки аз хатогиҳои шумо пешгирӣ кунам.

— Ба ту имконият дода шудааст, писарам. Он метавонад туро ба сарват расонад. Аз ту хоҳиш мекунам, дудила нашав. Пагоҳ назди писари дӯстам бирав ва бо ӯ розӣ шав, ки даҳяки даромадатро ба кори ӯ мегузорӣ. Зуд амал кун. Имконият интизор намешавад. Имрӯз ту онро дорӣ, аммо фардо метавонад аз байн равад.

Бо вуҷуди маслиҳати падарам ман дудила шудам.

Пеши чашмонам либосҳои нави зебое меомаданд, ки як савдогар аз Шарқ оварда буд. Онҳо чунон бою бошукӯҳ буданд, ки ман ва ҳамсарам орзу мекардем онҳоро ба ҳар роҳе ба даст орем.

Агар розӣ мешудам, ки даҳяки музди корамро як сӯ гузорам, мо маҷбур мешудем на танҳо аз ин либосҳо, балки аз бисёр лаззатҳои дигари зиндагӣ низ даст кашем.

Ман қабули қарорро ба таъхир андохтам ва баъдтар сахт пушаймон шудам. Корхона чунон фоида овард, ки касе ҳатто орзуи онро ҳам намекард.

Ин қиссаи ман аст. Тавре мебинед, худам иҷозат додам, ки бахт аз зери биниам бигурезад.

— Ин қисса бори дигар моро бовар мекунонад, ки бахт бештар ба касоне рӯ меорад, ки таваккал кардан ва амал намуданро медонанд, — гуфт марде аз байни ҳозирон. — Барои сохтани сарват қадами аввалро гузоштан лозим аст.

Он қадам метавонад танҳо чанд танга бошад, ки инсон аз даромади худ пасандоз мекунад. Худи ман ҳоло соҳиби рама ҳастам. Ҳамааш аз он сар шуд, ки дар ҷавонӣ бо як тангаи нуқрагин як гӯсолаи ҷавон харидам.

Ин оғози дороии ман буд ва қадами ҳалкунанда дар ҳаёти ман гардид.

Гузоштани қадами аввал ба сӯи сарват маънои истифода бурдан аз имкониятеро дорад, ки Фортуна пешниҳод мекунад. Дар натиҷа зиндагии инсон сифати нав касб мекунад: даромади ӯ акнун на танҳо аз меҳнати шахсӣ, балки аз фоидаи пасандозҳояш низ пайдо мешавад.

Баъзе одамон қадами аввалини худро ҳанӯз дар ҷавонӣ мегузоранд ва баъд аз ҳамсолони худ хеле пеш мераванд. Онҳо ба сӯи сарват ҳаракат мекунанд ва касонеро, ки ҷуръати истифода бурдани имкониятро надоштанд, хеле қафо мегузоранд.

Агар дӯсти мо, ки саргузашти худро нақл кард, аз имконияти пешомада моҳирона истифода мебурд, имрӯз метавонист бо муваффақиятҳои хеле бештар фахр кунад. Бахт ба ӯ имконият дод, ки соҳиби сарвати бузург шавад.

— Сипос! Ба ман ҳам иҷозат диҳед сухан гӯям, — гуфт шахси ношиносе ва аз ҷой бархост. — Ман суриягӣ ҳастам ва бо забони шумо чандон хуб ҳарф намезанам. Мехостам барои дӯсти мо — савдогар — калимаи мувофиқе ёбем. Шояд ин чандон хушмуомила набошад, аммо мехоҳам рафтори ӯро бо як калима ифода намоям.

Агар ба суриягӣ гӯям, шумо намефаҳмед. Аз ин рӯ аз шумо, дӯстон, хоҳиш мекунам бигӯед: шахсеро, ки қабули қарори муҳимро рӯз аз рӯз ба таъхир мегузорад, чӣ меноманд?

— Кашолкор! — аз байни ҳозирон садо баланд шуд.

— Дуруст! — суриягӣ бо ҳаяҷон дастонашро ҷунбонд. — Ӯ аз имконияти додашуда истифода намекунад. Вақти худро беҳуда мегузаронад. Худро бовар мекунонад, ки ҳоло барои қабули қарор вақти мувофиқ нест. Аммо Фортуна интизор намешавад.

Бахт гумон мекунад, ки шахсе, ки муваффақ шудан мехоҳад, бояд зуд амал кунад. Пас савдогари мо танҳо як кашолкор будааст.

Савдогар аз ҷой бархост ва бо хушҳолӣ ба толоре, ки аз ханда пур шуда буд, таъзим кард.

— Туро таҳсин мекунам, эй бегона, ки аз гуфтани ҳақиқат натарсидӣ.

— Акнун биёед дар бораи ҳамин мавзӯъ боз як қиссаи дигар бишнавем. Кӣ мехоҳад таҷрибаи худро нақл кунад? — ба шунавандагон рӯ овард Аркад.

— Ман, — гуфт марди солхӯрдае дар либоси сурх. — Ман чорво мехарам, асосан шутур ва асп. Баъзан гӯсфанду буз ҳам мехарам. Қиссае, ки нақл мекунам, дар бораи он аст, ки чӣ гуна рӯзе бахт ба ман имконият дод, аммо дар лаҳзаи ғайриинтизор ман онро аз даст додам. Шояд маҳз барои ҳамин онро аз даст додам. Аммо худатон доварӣ кунед.

Як бегоҳ пас аз сафари даҳрӯзаи бенатиҷа барои ҷустуҷӯи шутурҳо ба шаҳр бармегаштам. Вақте дидам, ки дарвозаҳои шаҳр аллакай бастаанд, сахт хашмгин шудам.

Ҳангоме ки ғуломонам барои шаб хайма месохтанд ва мо маҷбур будем шабро бе хӯроку об гузаронем, деҳқони пиронсоле ба назди ман омад. Ӯ ҳам мисли мо дар назди дарвозаи баста монда буд.

— Шаҳрванди муҳтарам, — гуфт ӯ, — аз намуди шумо чунин менамояд, ки чорво мехаред. Агар ҳамин тавр бошад, шояд мехостед рамаи хуби гӯсфандони маро бихаред. Ҳамсарам сахт бемор аст ва ман бояд ҳарчи зудтар ба хона баргардам. Агар шумо гӯсфандонро харед, ман ва ғуломонам фавран савори шутур шуда, роҳ меафтем.

Он қадар торик буд, ки рамаи ӯро дуруст дида наметавонистам, аммо аз садои гӯсфандон маълум буд, ки рама калон аст.

Пас аз даҳ рӯзи ҷустуҷӯи бенатиҷаи шутурҳо ман пешниҳоди деҳқонро бо хушҳолӣ қабул кардам. Ӯ чунон шитоб дошт, ки нархи хеле муносиб пешниҳод кард. Ман розӣ шудам, зеро медонистам, ки пагоҳ рамаро ба шаҳр бурда, бо фоидаи калон мефурӯшам.

Муомила анҷом ёфт. Ман ғуломонамро даъват кардам, то гӯсфандонро ҳисоб кунанд. Ба гуфтаи деҳқон, онҳо бояд нӯҳсад сар мебуданд.

Шуморо, дӯстон, бо шарҳи он хаста намекунам, ки дар торикӣ ҳисоб кардани гӯсфандони ташнаву беқарор то чӣ андоза душвор буд. Ин кор қариб ғайриимкон менамуд.

Бинобар ин ба деҳқон гуфтам, ки саҳар онҳоро ҳисоб карда, баъд пулро медиҳам.

— Лутфан, — илтимос кард ӯ, — ҳоло ҳадди ақал аз се ду ҳиссаи маблағро ба ман диҳед, то рафта тавонам. Ман ғуломи зирактарин ва боэътимодамро назди шумо мегузорам. Ӯ саҳар дар ҳисоб кардани гӯсфандон кумак мекунад. Ба ӯ бовар кардан мумкин аст. Боқимондаи пулро ба ӯ медиҳед.

Аммо ман якравӣ кардам ва он шаб аз пардохт кардан саркашӣ намудам.

Субҳи барвақт, пеш аз он ки ман бедор шавам, дарвозаҳои шаҳр кушода шуданд ва чор харидор барои ҷустуҷӯи чорво аз шаҳр берун омаданд.

Онҳо омода буданд барои рама ҳар нархеро пардохт кунанд, зеро ба шаҳр хатари муҳосира таҳдид мекард ва захираи ғизо кам буд.

Дар натиҷа деҳқони пиронсол рамаашро бо нархи се баробар гаронтар фурӯхт.

Ҳамин тавр, як бахти нодир аз дасти ман рафт.

— Қиссаи хеле ғайриодӣ, — гуфт Аркад. — Хуб, аз он чӣ ҳикмат гирифтан мумкин аст?

— Агар мутмаин бошед, ки муомила фоидаовар аст, бояд фавран пардохт кунед, — гуфт яке аз шунавандагон, ки устои зин буд. — Фоидае, ки чунин созишнома ваъда медиҳад, метавонад хатари оқилонаро ҷуброн кунад.

Мо одамон бисёр аҷибем. Вақте ҳақ ҳастем, баъзан фикри худро иваз мекунем. Аммо вақте хато мекунем, якрав мешавем.

Росташро гӯям, худи ман ҳам майл дорам, ки ҳангоми шубҳа қарорро ба таъхир гузорам. Аммо ин маро аз пушаймонии баъдӣ, вақте имконияти хубро аз даст медиҳам, наҷот намедиҳад.

— Сипос! Ман мехоҳам бори дигар сухан гӯям.

Суриягӣ аз ҷой ҷаҳида бархост.

— Қиссаҳои мо ба ҳам монанданд. Ҳар дафъа бахт бо як сабаб моро тарк мекунад. Ҳар дафъа ӯ ба мо, кашолкорон, имконияти хуб пешниҳод мекунад. Аммо мо дудила мешавем, дудила мешавем ва қабули қарорро ба таъхир мегузорем. Магар бо ин роҳ муваффақ шудан мумкин аст?

— Суханони шумо оқилонаанд, дӯстам, — ҷавоб дод савдогаре, ки қиссаи худро пештар нақл карда буд. — Дар ҳақиқат, бахт аз касоне, ки доимо дудила мешаванд, рӯй мегардонад.

Вале ин чизи ғайриодӣ нест. Дудилагӣ дар табиати инсон вуҷуд дорад. Мо ҳама мехоҳем сарватманд шавем, аммо вақте Фортуна имконият пешниҳод мекунад, тарсу шубҳаи табиӣ ба мо имкон намедиҳад, ки аз он истифода барем.

Ба шубҳаҳои худ гӯш карда, мо ба душмани худ табдил меёбем.

Дар ҷавонӣ ман инро намефаҳмидам. Нокомиҳоямро ба қарорҳои нодуруст нисбат медодам. Баъд дигаронро барои ҳама чиз гунаҳкор мекардам.

Ниҳоят ба худ иқрор шудам, ки сабаби асосии нокомиҳои ман одати бади ба таъхир андохтани қарорҳо будааст.

Пас аз он аз ин одат сахт нафрат кардам. Бо якравӣ бар зидди ин душман мубориза бурдам, то дигар ба пешрафти ман дар роҳи муваффақият халал нарасонад.

— Сипос! Ман ба савдогар савол додан мехоҳам, — суриягӣ боз ба суҳбат ҳамроҳ шуд. — Шумо либоси зебо мепӯшед ва ба марди фақир монанд нестед. Ҳамчунин мисли шахси муваффақ сухан мегӯед. Бигӯед, оё ҳоло ҳам ба шубҳаҳои худ гӯш медиҳед?

— Мисли дӯсти мо, ки чорво мехарад, ман маҷбур шудам заъфи худро эътироф намоям ва муддати дароз бо он мубориза барам, — гуфт савдогар. — Барои ман он ба душмани ноаёне табдил ёфт, ки ба муваффақиятам таҳдид мекард.

Қиссае, ки дар бораи худ нақл кардам, танҳо яке аз бисёр ҳодисаҳои монанд буд, ки пештар рух дода буданд.

Бояд иқрор шавам, ки аз байн бурдани одати бад он қадар душвор нест. Танҳо бояд зарари онро дарк кард.

Охир, ҳеҷ кас ба дузд иҷозат намедиҳад, ки амволашро оромона бидуздад. Ба ҳамин монанд, набояд иҷозат диҳем, ки дудилагӣ ва одати ба таъхир андохтани қарорҳо фоидаи моро бидузданд.

Барои ҳамин ҳар касе, ки сарватманд шудан мехоҳад, бояд пеш аз ҳама душмани ботинии худро мағлуб кунад.

Шумо чӣ мегӯед, Аркад? Шумо сарватмандтарин шахси Бобил ҳастед ва аз ин рӯ бисёриҳо шуморо хушбахт меҳисобанд. Оё розӣ ҳастед, ки бе шикастани одати кашолкорӣ ба муваффақият расидан душвор аст?

— Ман комилан розӣ ҳастам, — ҷавоб дод Аркад.

— Дар умри дарозам бисёр чизҳоро дидаам. Дар пеши назари ман ҷавононе ба воя расиданд, ки Фортуна барои муваффақ шудан ба онҳо имконият фароҳам овард, аммо онҳо қадри онро надонистанд. Қарорҳои муҳимро ба таъхир гузоштанд ва дар натиҷа муваффақ нашуданд.

Аркад ба шунавандае рӯ овард, ки баҳсро оғоз карда буд:

— Шумо пешниҳод кардед, ки мавзӯи бахтро баррасӣ кунем. Биёед ҳоло бишнавем, ки пас аз ин суҳбат дар бораи бахт чӣ фикр доред.

— Акнун бахт ба назари ман дигар хел менамояд. Пештар гумон мекардам, ки он тасодуфан назди инсон меояд, бе ягон кӯшиши ӯ. Акнун фаҳмидам, ки бахт низ интихоб мекунад.

Барои ҷалби он бояд аз имконият истифода бурда тавонӣ. Аз ин рӯ дар оянда кӯшиш мекунам, ки имконияти бахтро аз даст надиҳам.

— Шумо дарси худро хуб омӯхтед, — ҷавоб дод Аркад. — Тавре фаҳмидем, бахт аз паси имконият меравад.

Дӯсти савдогари мо, агар имконияти худро сари вақт медид, метавонист аз неъматҳои он пурра баҳра барад.

Ба ҳамин монанд, агар харидори чорво дар пешниҳоди деҳқон имконияти хубро дарк мекард, метавонист фоидаи калон ба даст орад.

Мо ин баҳсро барои ёфтани роҳи ҷалби бахт оғоз кардем. Ман фикр мекунам, ки мо ба ҷавоб расидем.

Ҳар ду қиссае, ки шунидем, нишон медиҳанд, ки бахт танҳо тасодуф нест.

Ҳақиқат ин аст:

Бахт касонеро дӯст медорад, ки имкониятро сари вақт мебинанд ва аз он истифода мекунанд.

Олиҳаи бахт бештар ба касоне кумак мекунад, ки амал мекунанд.

Қатъият дар кору тиҷорат инсонро ба сӯи муваффақият мебарад.