ПАНҶ ҚОНУНИ САРВАТ

— Агар байни як халтаи вазнини тилло ва тахтаи гилине, ки дар он суханони оқилона нақш бастаанд, интихоб медоштед, кадомашро афзал медонистед?

Чеҳраҳои хастаи шунавандагон, ки дар торикии шом боз ҳам тиратар ба назар мерасиданд, бо шавқ равшан шуданд.

— Тилло! Тилло! — якбора аз бисту ҳафт овоз садо дод.

Калабаби пир маънидорона табассум кард.

— Интизор шавед! — гуфт ӯ ва барои хомӯш кардани ҳамагон дасташро боло бардошт. — Шабона ба нолаи сагҳои ваҳшӣ гӯш кунед. Онҳо аз гуруснагӣ нола мекунанд. Тасаввур кунед, ки шумо онҳоро сер кардед. Баъд чӣ мешавад? Онҳо бо ҳам меҷанганд ё дар кӯчаҳо беҳуда саргардон мешаванд, бе он ки дар бораи фардо фикр кунанд ва барои рӯзи дигар хӯрок захира намоянд.

Ҳамин тавр бо одамон низ ҳаст. Бигзор онҳо байни тилло ва ҳикмат интихоб кунанд — кадомашро интихоб мекунанд? Ҳикматро нодида гирифта, бо хурсандӣ тиллоро сарф мекунанд. Ва рӯзи дигар бо ноумедӣ нола мекунанд, зеро дигар тиллое боқӣ намондааст. Тилло барои касоне мемонад, ки қонунҳои онро медонанд ва риоя мекунанд.

Калабаб, вақте ки боди сарди шом вазид, пойҳои тунуки худро ба домани либоси сафедаш сахттар печонд.

— Азбаски шумо дар тӯли сафари дарози мо ба ман содиқона хидмат кардед, ба шутуронам нигоҳубин намудед, гармиву реги сӯзони биёбонро таҳаммул кардед ва бо роҳзаноне, ки мехостанд моламро ғорат кунанд, далерона мубориза бурдед, ман ба шумо дар бораи панҷ қонуни сарват нақл мекунам. Шумо онҳоро пеш аз ин нашунидаед. Ба суханони ман бо тамоми диққат гӯш диҳед, зеро агар онҳоро аз худ кунед ва риоя намоед, рӯзе метавонед одамони воқеан сарватманд шавед.

Ӯ таваққуф кард.

Ситораҳо дар болои сари мусофирон дурахшида, дар осмони софу беғубори шаб пароканда буданд. Дар паси одамон хаймаҳои тирае меистоданд, ки онҳоро аз тӯфони эҳтимолии биёбон муҳофизат мекарданд. Молҳои бо пӯст пӯшидашуда зери соябонҳо ҷой гирифта буданд. Шутурон оромона болои рег нишаста, ғизояшонро мехоиданд.

— Шумо аллакай ба мо қиссаҳои аҷибе нақл кардаед, Калабаб, — гуфт марди кулоҳдӯз. — Ҳикмати шумо бешубҳа дар оянда, вақте ки сафари мо ба поён мерасад, ба мо кумак хоҳад кард.

— Ман ба шумо дар бораи сафарҳоям ба кишварҳо ва сарзаминҳои дур нақл кардаам, аммо имрӯз мехоҳам дар бораи ҳикмати Аркад — марди оқил ва сарватманд — сухан гӯям.

— Мо дар бораи ӯ шунидаем, — гуфт яке аз шунавандагон. — Мегӯянд, ки ӯ сарватмандтарин марде буд, ки дар Бобил зиндагӣ кардааст.

— Дар ҳақиқат, ӯ аз ҳама сарватмандтар буд. Ва ҳамаи ин аз он сабаб буд, ки қонунҳои сарватро хуб медонист. Имрӯз ман ба шумо ҳикмати бузурги ӯро нақл мекунам — ҳикматеро, ки худам дар ҷавонӣ аз Номазир, писари ӯ, омӯхта будам.

Ману соҳибхона имкон пайдо карда будем, ки шаберо дар қасри Номазир гузаронем. Ман ба соҳибам дар таҳвили қолинҳои олиҷаноб кумак мекардам. Номазир ҳар яки онҳоро бодиққат аз назар гузаронда, беҳтарин рангҳоро интихоб мекард. Ниҳоят, вақте ки харид анҷом ёфт, ӯ моро ба суфра даъват кард, то шароби хуб бичашем.

Он гоҳ ӯ ба мо дар бораи ҳикмати бузурги падари худ Аркад нақл кард. Акнун ман ҳамон қиссаро ба шумо нақл мекунам.

Дар Бобил, тавре ки медонед, одат буд, ки писарони падарони сарватманд бо волидонашон зиндагӣ кунанд ва интизори мерос бимонанд. Аркад ин одатро қабул надошт. Аз ин рӯ, вақте ки Номазир ба синни балоғат расид, падар ба ӯ гуфт:

— Писарам, ман мехоҳам, ки рӯзе соҳиби сарвати ман шавӣ. Аммо пеш аз ин ту бояд исбот кунӣ, ки қобилияти идора кардани онро дорӣ.

Аз ин рӯ, ман мехоҳам, ки ту ба ҷаҳон бароӣ ва қобилияти худро барои ба даст овардани тилло ва эҳтироми мардум нишон диҳӣ.

Аввалан, ман ба ту ду имконият медиҳам, ки худам дар ҷавонӣ аз онҳо маҳрум будам.

Аввал, ман ба ту як халта тилло медиҳам. Агар онро оқилона истифода барӣ, он метавонад асоси муваффақиятҳои ояндаи ту гардад.

Дуюм, ман ба ту тахтаи гилине медиҳам, ки дар он панҷ қонуни сарват навишта шудааст. Агар ба ин қонунҳо пайравӣ кунӣ, на танҳо тилло ҷамъ карда метавонӣ, балки онро нигоҳ ҳам дошта метавонӣ.

Пас аз даҳ сол ба назди ман бармегардӣ ва дар бораи корҳои худ ҳисобот медиҳӣ. Агар ман дастовардҳои туро сазовор донам, туро вориси сарвати худ хоҳам кард.

Ҳамин тавр, Номазир бо як халта тилло, тахтаи гилине, ки бо матои абрешимин печонида шуда буд, ғулом ва аспҳояш ба роҳ баромад.

Даҳ сол сипарӣ шуд.

Номазир, мувофиқи ваъда, ба хонаи падараш баргашт. Падараш ба ифтихори ӯ ҷашни бошукӯҳе барпо кард ва дӯстону хешовандонро даъват намуд.

Пас аз анҷоми ҷашн модару падар дар толори азим ҷой гирифтанд. Номазир дар назди онҳо истод, то мувофиқи ваъда дар бораи дастовардҳои худ нақл кунад.

Шом буд. Толор аз дуди пилтаҳои равғанӣ каме тира менамуд. Ғуломони либоси сафедпӯш бо бодбезанҳои аз барги хурмо сохташуда ҳавои гарму вазнинро бод медоданд. Ҳама чиз хеле ботантана менамуд.

Зани Номазир, ду писараш, дӯстон ва хешовандонаш дар паси қолинҳои паҳншуда нишаста, барои шунидани суханони ӯ омода буданд.

— Падари ман, — эҳтиромона гуфт Номазир, — ман ба ҳикмати шумо сари таъзим фуруд меорам. Даҳ сол пеш, вақте ки ман дар остонаи камолот будам, шумо маро маҷбур накардед, ки танҳо дар сояи сарвати шумо бимонам. Шумо маро фиристодед, то ҷойи худро дар зиндагӣ худам пайдо кунам.

Шумо ба ман як халта тилло додед ва ҳикмати худро саховатмандона бо ман тақсим кардед.

Аммо тилло... Оҳ, падар! Ман бояд иқрор шавам, ки бо он хеле бад рафтор кардам. Он намехост дар дасти бетаҷрибаи ман бимонад. Мисли харгӯши ваҳшие, ки аз шикорчии ҷавон мегурезад, тилло ҳам аз ман гурехт.

Падар маънидорона табассум кард.

— Давом деҳ, писарам. Саргузашти ту барои ман хеле ҷолиб аст.

— Ман қарор додам, ки ба Нинева равам. Он шаҳр он рӯзҳо босуръат рушд мекард ва ман умед доштам, ки дар он ҷо имкони хубе пайдо мекунам.

Ман ба корвоне, ки ба ҳамон самт мерафт, ҳамроҳ шудам ва дар роҳ дӯстони зиёде пайдо кардам. Дар байни онҳо ду ҷавоне буданд, ки зоҳиран одамони хуб менамуданд.

Онҳо аспи сафеди хеле зебое доштанд. Мегуфтанд, ки он аз шамол ҳам тезтар медавад.

Дар роҳ онҳо ба ман бо боварӣ гуфтанд, ки дар Нинева марди сарватманде зиндагӣ мекунад, ки бо аспи тези худ фахр мекунад ва бовар дорад, ки ҳеҷ аспе онро пеш гирифта наметавонад.

Он мард омода буд пули зиёд шарт бандад, ки аспаш тезтарин асп дар тамоми Бобил аст.

Дӯстони нави ман маро бовар кунонданд, ки дар муқоиса бо аспи сафеди онҳо аспи марди ниневӣ қариб ҳеҷ чиз нест ва шикаст додани он кори осон хоҳад буд.

Онҳо ба ман пешниҳод карданд, ки ба мусобиқа пул гузорам ва бо онҳо шарик шавам.

Ман ба гуфтаҳои онҳо бовар кардам.

Аспи мо шикаст хӯрд ва ман қариб тамоми тиллоямро аз даст додам.

Падар баланд хандид.

— Баъдтар фаҳмидам, ки ин нақшаи маккоронаи қаллобон будааст. Онҳо ҳамеша бо корвонҳо сафар карда, қурбонии нав меҷустанд.

Марди сарватманди Нинева низ шарики онҳо будааст ва ҳар се фоидаи бадастомадаро байни худ тақсим мекарданд.

Ин фиреб аввалин дарси сахте буд, ки зиндагӣ ба ман омӯхт.

Аммо дере нагузашта ман дарси дуюмро гирифтам, ки аз аввалинаш ҳам талхтар буд.

Ҳангоми сафар бо корвон бо ҷавони дигаре дӯст шудам. Ӯ писари волидони сарватманд буд ва мисли ман ба Нинева мерафт, то барои худ тиҷорати муносибе пайдо кунад.

Чанде пас аз ба шаҳр расиданамон ӯ ба ман хабар дод, ки як тоҷири сарватманд вафот кардааст ва имконият ҳаст, ки ҳамаи молу мулки ӯро бо нархи хеле арзон харидорӣ кунем.

Дӯстам пешниҳод кард, ки мо шарикони баробарҳуқуқ шавем. Вале гуфт, ки барои овардани тиллои худ бояд аввал ба Бобил баргардад.

Барои аз даст надодани ин имконият, ӯ пешниҳод кард, ки ҳоло пули маро ба тиҷорат сармоягузорӣ кунем ва баъдтар ӯ низ ҳиссаи худро мегузорад.

Ӯ сафар ба Бобилро муддати дароз ба таъхир андохт ва дар ин миён худро ҳамчун харидори ноустувор ва исрофкор нишон дод.

Ниҳоят ман шарикии худро бо ӯ қатъ кардам. Аммо то он вақт тиҷорати мо чунон бад шуда буд, ки дар анбор танҳо молҳои пастсифат боқӣ монда буданд ва барои харидани молҳои нав дигар тиллое надоштем.

Ман боқимондаи молҳоро бо нархи ночизе фурӯхтам.

Бояд бигӯям, падарҷон, ки пас аз он барои ман рӯзҳои хеле душвор фаро расиданд.

Ман кор меҷустам, аммо бефоида. На ҳунари махсусе доштам ва на таҷрибаи кофӣ барои ба даст овардани пул.

Ман аспҳоямро фурӯхтам. Ғуломамро фурӯхтам. Либосҳои иловагиро барои ғизо ва манзил фурӯхтам.

Аммо ҳар рӯз муҳтоҷӣ ба ман бештар наздик мешуд.

Дар ҳамин лаҳзаҳои талх ман боварии шуморо ба ёд овардам.

Шумо, падар, маро ба сарзаминҳои дур фиристода будед, то мард шавам ва ман бояд боварии шуморо сафед мекардам.

Модар бо дастонаш рӯяшро пӯшонд, сарашро поён кард ва ором гирист.

— Ва он гоҳ ман тахтаи гилинро ба ёд овардам, ки дар он панҷ қонуни сарват навишта шуда буданд.

Ман суханони оқилонаи шуморо бодиққат хондам ва дарк кардам, ки агар онҳоро пештар ба кор мебурдам, ҳеҷ гоҳ тиллоямро аз даст намедодам.

Ман ҳар як қонунро аз ёд кардам ва бо қатъият қарор додам, ки дафъаи дигар, вақте ки бахт ба рӯям механдад, маро ҳикмати камолот роҳнамоӣ мекунад, на бетаҷрибагии ҷавонӣ.

Имрӯз, барои манфиати ҳамаи шумо, ман суханони оқилонаи падарамро, ки даҳ сол пеш барои ман навишта буд, мехонам.