ХУШБАХТӢ АЗ БОБИЛ

Дар сари корвони худ Шарру Нада, як савдогари Бобил, бо ифтихор савор мешуд. Ӯ либосҳои зеборо дӯст медошт ва акнун дар тан либоси бошукӯҳу зебо дошт. Вай аспҳои зеборо низ дӯст медошт ва худро дар болои аспи пурқувваташ бо ифтихор нигоҳ медошт. Ба ӯ нигоҳ карда, тасаввур кардан душвор буд, ки ӯ аллакай солхӯрда аст. Ва гумон кардан боз ҳам душвортар буд, ки ҷони ӯ ноором аст.

Роҳ аз Димишқ тӯлонӣ буд ва дар биёбон хавфҳои зиёде вуҷуд доштанд. Аммо ин чизҳо ӯро ба ташвиш намеоварданд. Гарчанде қабилаҳои араб хашмгин буданд ва аксар вақт корвонҳои бойро ғорат мекарданд, вай аз ҳамлаи онҳо наметарсид, зеро дар иҳотаи посбонони содиқ буд.

Ташвиши ӯ ба ҷавоне вобаста буд, ки ҳоло ҳамроҳаш мерафт. Ин Ҳадан Гула, набераи шарики деринааш Арад Гула буд, ки Шарру Нада дар ҳаёташ аз ӯ хеле қарздор буд. Вай мехост барои ин писар кори хубе кунад, аммо ҳар қадаре ки дар ин бора фикр мекард, вазифа ҳамон қадар мушкилтар менамуд, зеро худи ҷавон ҳанӯз бисёр чизҳоро намедонист.

Вай ба ҳалқаҳо ва гӯшвораҳои дурахшони ҷавон нигариста, фикр кард:

«Ба назараш чунин менамояд, ки ҷавоҳирот мардро мард мекунад. Бо вуҷуди ин, ӯ чеҳраи далеронаи бобояшро дорад. Аммо бобояш чунин либосҳои пурзебу зинат намепӯшид. Ман ӯро бо худ даъват кардам, зеро умедворам, ки ба ӯ ёрӣ расонда метавонам, махсусан пас аз он ки падараш меросро бераҳмона барбод дод».

Ҳадан Гула риштаи андешаҳои ӯро канда, пурсид:

— Чаро шумо то имрӯз барои рондани корвонҳоятон ин қадар заҳмат мекашед? Шумо тамоман вақт надоред, ки аз зиндагӣ лаззат баред.

Шарру Нада табассум кард:

— Аз зиндагӣ лаззат барам? Агар ту ба ҷойи ман мебудӣ, чӣ тавр зиндагӣ мекардӣ?

— Агар ман мисли шумо сарватманд мебудам, мисли шоҳзода зиндагӣ мекардам. Дар биёбони тафсон саргардон намешудам. Шекелҳоро баробари ба ҳамёни ман афтоданашон зуд сарф мекардам. Зеботарин либосҳо ва ҷавоҳироти нодиртаринро мепӯшидам. Ин тарзи зиндагиест, ки ба ман писанд аст ва барои чунин зиндагӣ кардан меарзад.

Ҳар ду хандиданд.

— Бобои ту ҳеҷ гоҳ ҷавоҳирот намепӯшид, — гуфт Шарру Нада ва шӯхиомез илова кард: — Магар ту барои кор кардан вақт намегузоштӣ?

— Кор барои ғуломон аст, — ҷавоб дод Ҳадан Гула.

Шарру Нада лабашро газида, чизе нагуфт. Онҳо хомӯшона савор шуданд, то ба қуллаи кӯҳ расиданд.

Дар паси ағба водии сабзе пеши чашмашон кушода шуд.

— Ин водиро мебинӣ? Дар дуродур аллакай деворҳои Бобилро дидан мумкин аст. Баландтарин бурҷ маъбади Баал аст. Агар чашми хуб дошта бошӣ, шуълаи ҷовидонаро мебинӣ, ки дар болои он месӯзад.

— Пас ин Бобил аст? Ман ҳамеша орзу мекардам, ки сарватмандтарин шаҳри ҷаҳонро бинам. Маҳз дар Бобил бобоям ба сохтани сарвати худ оғоз кардааст. Кош ӯ зинда мебуд! Мо ин қадар азоб намекашидем.

— Чаро мехоҳӣ ҷони ӯ аз муҳлати муқарраркардаи худоён дар рӯи замин бештар боқӣ мемонд? Шояд ту ва падарат кори ӯро идома диҳед.

— Шумо чӣ мегӯед! Ҳеҷ кадоми мо истеъдоди ӯро надорем. Ману падарам сирри сарватманд шуданро намедонем.

Шарру Нада ҷавоб надод ва аспашро ба пеш ронд. Корвон абре аз ғубори қаҳваранг бардошта, аз паси ӯ мерафт.

Дере нагузашта онҳо ба шоҳроҳи шоҳона расиданд ва ба самти ҷануб, ки дар он киштзорҳои деҳқонон паҳн шуда буданд, ҳаракат карданд.

Диққати Шарру Надаро се пирамарде, ки заминро шудгор мекарданд, ҷалб намуд. Онҳо ба назараш ба таври аҷиб шинос менамуданд. Чӣ аҷиб! Магар мумкин аст, ки пас аз чил сол боз ҳамон одамонро дар ҳамин саҳро бинӣ?

Аммо садои ботиниаш ба ӯ мегуфт, ки инҳо ҳамон одамонанд.

Яке аз онҳо шудгорро бо дастони ноустувор нигоҳ медошт. Ду нафари дигар барзаговҳоро меронданд.

Чил сол пеш ӯ ба ин шудгоркунандагон чӣ қадар ҳасад мебурд! Бо чӣ майл розӣ мешуд, ки ҷойи худро бо онҳо иваз кунад! Ва дар тӯли ин солҳо зиндагӣ чӣ қадар тағйир ёфта буд.

Ба қафо нигариста, ӯ бо ифтихор ба корвони худ — шутурону харҳои зотӣ, ки молҳои гаронбаҳо аз Димишқ меоварданд, назар андохт. Ҳамаи ин аз они ӯ буд.

Вай ба деҳқонон ишора карда гуфт:

— Онҳо ҳамон заминро шудгор мекунанд, ки чил сол пеш мекарданд.

— Чаро шумо гумон мекунед, ки инҳо ҳамон шудгоркунандагонанд?

— Ман онҳоро дида будам.

Хотираҳо пайи ҳам дар сараш зинда мешуданд. Чаро ӯ наметавонад гузаштаро ба хок супурда, бо ҳоли ҳозир зиндагӣ кунад?

Ва ногаҳон дар пеши назараш чеҳраи хандони Арад Гула пайдо шуд.

Монеае, ки миёни ӯ ва ин ҷавони якрав вуҷуд дошт, фавран аз байн рафт.

Аммо чӣ гуна метавонист ба ҷавоне, ки танҳо дар фикри зиндагии зебо буд, кӯмак кунад? Ба онҳое, ки мехоҳанд кор кунанд, имконият додан мумкин аст, аммо ба касоне, ки худро аз кор болотар мешуморанд, чӣ бояд кард?

Бо вуҷуди ин, ӯ вазифадор буд, ки ба хотири Арад Гула коре кунад — ва онро нимкора анҷом надиҳад. Ӯ ва Арад Гула ҳамеша одат доштанд, ки ҳар корро бо тамоми ҷидду ҷаҳд анҷом диҳанд.

Нақша ногаҳон дар зеҳнаш пайдо шуд. Аввал ба он эътироз кард. Охир, барои иҷрояш лозим меомад, ки ҳама чизро аз сари нав аз сар гузаронад. Ин дарднок хоҳад буд.

Аммо ӯ, ки одат дошт қарорҳоро зуд қабул кунад, ҳамаи шубҳаҳоро канор гузошт ва ба амал оғоз кард.

— Мехоҳӣ бидонӣ, ки чӣ гуна ману бобои муҳтарами ту шарик шудем ва сарватманд гардидем? — пурсид ӯ.

— Чаро шумо танҳо намегӯед, ки чӣ гуна шекелҳои тиллоӣ ба даст меоред? Ба ман ҳамин чиз лозим аст, — эътироз кард ҷавон.

Шарру Нада посухи ӯро нодида гирифта, идома дод:

— Ҳикояи мо аз ҳамин шудгоркунандагон оғоз мешавад. Он вақт ман аз ту калонтар набудам. Вақте корвони маҳбусоне, ки ман ҳам дар он будам, аз назди киштзор мегузашт, пирамарде бо номи Мегиддо, ки дар паси ман занҷирбанд шуда буд, хандид:

«Ба ин одамони танбал нигоҳ кунед. Касе, ки шудгорро меронад, барои чуқуртар шудгор кардан кӯшиш намекунад ва касоне, ки барзаговҳоро меронанд, низ корашонро дуруст иҷро намекунанд. Пас аз чунин шудгор чӣ гуна онҳо метавонанд ҳосили хуб интизор шаванд?»

— Шумо гуфтед, ки Мегиддо ҳамроҳи шумо занҷирбанд буд? — бо ҳайрат пурсид Ҳадан Гула.

— Бале. Дар гарданамон ҳалқаҳои биринҷӣ доштем ва бо занҷири дароз ба ҳам пайваст шуда будем. Дар паси Мегиддо Забадо меистод — дузде, ки гӯсфанд медуздид. Ман ӯро аз Ҳорун мешинохтам. Дар охири занҷир марде буд, ки мо ӯро Пират меномидем, зеро номи худро намегуфт. Мо гумон мекардем, ки маллоҳ аст, зеро дар синааш холкӯбии баҳрӣ дошт. Қатор тавре ташкил шуда буд, ки маҳбусон чорнафарӣ роҳ мерафтанд, — шарҳ дод Шарру Нада.

— Магар шуморо мисли ғулом завлона зада буданд? — Ҳадан Гула ба гӯшҳои худ бовар намекард.

— Магар бобоят нагуфта буд, ки ман замоне ғулом будам?

— Ӯ бисёр вақт дар бораи шумо ҳарф мезад, аммо ҳеҷ гоҳ ҳатто ишора намекард.

— Ӯ марде буд, ки сирри дигаронро нигоҳ дошта метавонист. Оё ман ҳам метавонам ба хомӯшии ту бовар кунам?

Шарру Нада бевосита ба чашмони ҷавон нигарист.

— Шумо метавонед ба хомӯшии ман бовар кунед. Аммо ман ҳайронам. Ба ман бигӯед, чӣ гуна ғулом шудед?

Шарру Нада китф дарҳам кашид.

— Ин метавонад ба сари ҳар кас ояд. Хонаи қимор ва май сабаби бадбахтии ман шуданд. Ман қурбонии рафтори нодурусти бародарам шудам. Дар як муноқиша ӯ дӯсташро кушт. Падарам маро ҳамчун гарав ба бевазани он мард дод ва ноумедона кӯшиш кард, ки барои озод кардани ман пул пайдо кунад. Вақте маблағи заруриро пайдо карда натавонист, бевазан аз ғазаб маро ҳамчун ғулом фурӯхт.

— Чӣ расвоӣ! Чӣ беадолатӣ! — бо хашм гуфт Ҳадан Гула. — Аммо бигӯед, чӣ гуна озодиро ба даст овардед?

— Ба он ҳам мерасем. Аммо аввал бигзор қиссаамро идома диҳам.

Ҳамин тавр, вақте мо аз саҳро мегузаштем, шудгоркунандагон ба мо механдиданд. Яке аз онҳо кулоҳи фарсудаашро бардошт, таъзим кард ва фарёд зад:

«Хуш омадед ба Бобил, меҳмонони шоҳ! Подшоҳ аллакай шуморо дар назди деворҳо интизор аст. Дар он ҷо хишт ва лой барои шумо омода шудааст!»

Ҳама якҷоя хандиданд.

Пират ба ғазаб омада, деҳқононро дағалона дашном дод.

— Вақте гуфтанд, ки подшоҳ моро интизор аст, чӣ маъно доштанд? — пурсидам ман.

— Яъне шумо маҷбур мешавед, то шикастани пуштатон хишт кашед. Шояд пеш аз шикастани пушт бо чӯб ҳам лату кӯб шавед. Аммо бо ман чунин карда наметавонанд. Ман онҳоро мекушам, — гуфт Пират.

Сипас Мегиддо ба сухан даромад:

— Ба назари ман, ғуломони меҳнаткашро то марг намезананд. Хоҷаҳо чунин ғуломонро дӯст медоранд ва бо онҳо муносибати хуб мекунанд.

Забадо ба суҳбат ҳамроҳ шуд:

— Кӣ мехоҳад сахт меҳнат кунад? Ин шудгоркунандагон медонанд, ки чӣ мегӯянд. Онҳо худро аз ҳад зиёд зӯр намедиҳанд.

Мегиддо эътироз кард:

— Агар кӯшиш накунӣ, натиҷаи хуб ба даст намеорӣ. Агар дар як рӯз як гектарро хуб шудгор кунӣ, соҳиби замин туро қадр мекунад. Аммо агар корро нимдилона анҷом диҳӣ, дигар чунин намешавад. Ман софдилона кор карданро дӯст медорам. Кор дӯсти беҳтарини ман аст. Ҳар чизе ки доштам — ферма, говҳо ва ҳосил — аз меҳнати ман ба даст омада буд.

— Бале, пас ҳамаи онҳо ҳоло куҷоянд? — тамасхуромез гуфт Забадо. — Ба назарам беҳтар аст ҳушёр бошӣ ва ҳар чизро бо роҳи осон ба даст оварӣ. Вақте ки ман барои худ кори сабуктаре интихоб мекунам, ба ман нигоҳ кунед. Масалан, ман об мекашонам, шумо бошед барои бардоштани хишт ҷон меканед.

Ва ӯ бо хандаи беманӣ хандид.

Он шаб ман сахт тарсидам. Хобам намебурд.

Вақте ҳама ба хоб рафтанд, кӯшиш кардам диққати посбоне бо номи Годосоро, ки навбатдор буд, ҷалб кунам. Ӯ араби бераҳме буд; агар касе ҳамёнашро медуздид, метавонист гулӯяшро бурад.

— Бигӯед, Годосо, — пичиррос задам ман, — вақте ба Бобил мерасем, моро барои сохтани деворҳо мефиристанд?

— Чаро мехоҳӣ бидонӣ? — боэҳтиёт пурсид ӯ.

— Оё намефаҳмед? Ман ҷавонам ва мехоҳам зиндагӣ кунам. Намехоҳам ҳангоми сохтани деворҳо то марг лату кӯб шавам. Оё имкон дорам ба дасти соҳиби хубе афтам?

Ӯ пичиррос зада ҷавоб дод:

— Ман ба ту чизе мегӯям. Ту бачаи хуб ҳастӣ ва ба Годосо мушкил намеорӣ. Одатан аввал моро ба бозори ғуломон мебаранд. Акнун гӯш кун. Вақте харидоре пайдо шавад, ба ӯ бигӯ, ки коргари хуб ҳастӣ ва мехоҳӣ барои манфиати соҳиби хуб меҳнат кунӣ. Ӯро водор кун, ки туро бихарад. Агар натавонӣ, рӯзи дигар туро барои хишткашӣ мебаранд. Ин кори бисёр вазнин аст.

Вақте ӯ дур шуд, ман рӯи реги гарм дароз кашидам ва ба ситораҳо нигариста, дар бораи кор фикр кардам.

Ногаҳон суханони Мегиддо ба ёдам омаданд: кор дӯсти беҳтарини ӯст.

Ман аз худ пурсидам: «Оё мумкин аст кор барои ман ҳам дӯст шавад?»

Албатта, агар он маро аз чунин вазъият наҷот диҳад.

Вақте Мегиддо аз хоб бедор шуд, ман ҳама чизеро, ки аз посбон шунида будам, бо пичиррос ба ӯ гуфтам. Ин ягона умеди мо буд.

Субҳи дигар мо ба деворҳои шаҳр наздик шудем ва тавонистем қаторҳои ғуломонро бинем, ки хиштҳоро ба боло мебурданду боз поён меомаданд.

Мо аз шумораи коргарон дар ҳайрат мондем. Чунин менамуд, ки ҳазорҳо ва ҳазорҳо нафар буданд. Касе маҳлул омода мекард, касе хишт мечид, аммо қисми асосии ғуломон хишт мекашонданд.

Нозирон ғуломонро дағалона дашном дода, бо чӯб мезаданд. Ҷавондухтарони бечора дар либосҳои дарида зери вазни сабадҳои азим хам шуда, базӯр рӯи пой меистоданд. Баъзеҳо аз зарба меафтоданд ва дигар бархоста наметавонистанд.

Ин манзара маро ба даҳшат овард. Ман тасаввур мекардам, ки агар дар бозор бахт ба ман рӯ наорад, чунин сарнавишт маро низ интизор аст.

Годосо дуруст гуфта буд.

Моро аз дарвозаҳои шаҳр ба зиндони ғуломон бурданд ва субҳи рӯзи дигар ба бозор бароварданд.

Ҳамаи ғуломон чунон ба ҳарос афтода буданд, ки танҳо доду фарёди посбонон ва садои қамчин онҳоро маҷбур мекард ҳаракат кунанд, то харидорон молро беҳтар бинанд.

Вақте харидорон ба мо наздик мешуданд, ману Мегиддо сахт кӯшиш мекардем бо онҳо суҳбат кунем.

Сардори нозирон Пиратро, ки эътироз кард, сахт лату кӯб намуд. Вақте ӯро аз майдон берун бурданд, ман дар ҳақиқат ба ҳолаш раҳм кардам.

Мегиддо ҳис кард, ки ба зудӣ аз ҳам ҷудо мешавем. Вақте дар наздикии мо харидоре набуд, ӯ боз дар бораи аҳамияти кор сухан гуфт:

— Баъзе одамон аз кор нафрат доранд. Онҳо корро душмани худ медонанд. Аммо беҳтар аст ба он ҳамчун дӯст муносибат кунӣ ва дӯсташ дорӣ. Аз меҳнати сахт натарс. Вақте хонаи хуб месозӣ, дигар фикр намекунӣ, ки кашондани хишт чӣ қадар душвор буд. Ҳангоми обкашонӣ ҳам ба дурии чоҳ аҳамият намедиҳӣ. Писарам, ба ман ваъда деҳ, ки агар туро хариданд, барои хоҷаат содиқона кор мекунӣ. Ҳатто агар ӯ аз чизе норозӣ бошад, дилгир нашав. Дар хотир дор, кори хуб анҷомдодашуда барои инсон фоида дорад. Он ӯро марди ҳақиқӣ мекунад.

Ҳамин вақт деҳқони ришдоре ба мо наздик шуд ва Мегиддо хомӯш монд.

Мегиддо аз ӯ дар бораи ҳосил ва хоҷагиаш пурсид ва ба зудӣ ӯро бовар кунонд, ки коргари беҳтар аз худаш пайдо нахоҳад кард.

Пас аз савдои тӯлонӣ бо савдогари ғуломон, деҳқон ҳамёни тангашро аз зери либос баровард ва дере нагузашта Мегиддо ҳамроҳи соҳиби нав нопадид шуд.

Он субҳ чанд ғуломи дигар низ фурӯхта шуданд.

Нисфирӯзӣ Годосо ба ман хабар дод, ки савдогари ғуломон хаста шудааст ва дигар дар Бобил намемонад. То ғуруби офтоб ғуломони боқимондаро ба харидоре месупорад, ки подшоҳ фиристодааст.

Ман ноумед шудам.

Ногаҳон дар майдон марди хушахлоқе пайдо шуд ва пурсид, ки оё дар байни мо нонпаз ҳаст.

Ман назди ӯ рафта гуфтам:

— Чаро нонпази моҳир нонпази дигареро меҷӯяд, ки шояд аз ӯ бадтар бошад? Магар осонтар нест касеро омӯзонад, ки хоҳиши омӯхтани ин ҳунарро дорад? Ба ман нигоҳ кунед: ман ҷавонам, қавӣ ҳастам ва мехоҳам кор кунам. Ба ман имконият диҳед ва ман ҳар кори аз дастам меомадаро мекунам, то барои шумо тилло ва нуқра ба даст орам.

Ғайрати ман ба ӯ таъсир кард ва ӯ бо савдогари ғуломон ба муомила оғоз намуд.

Савдогар то он вақт қариб ба ман аҳамият намедод, аммо акнун ба ман бо диққат менигарист. Ман худро мисли барзагови фарбеҳе ҳис мекардам, ки ба қассоб мефурӯшанд.

Ниҳоят, ба хурсандии бузурги ман, муомила анҷом ёфт.

Ман худро хушбахттарин инсон ҳис карда, аз паси устоди навам рафтам.

Хонаи нави худро дӯст доштам.

Нана-наид, устодам, ба ман омӯхт, ки чӣ гуна дар осиёби сангӣ ҷавро орд кунам, дар оташдон оташ афрӯзам ва барои кулчаҳои асалӣ орди кунҷид тайёр намоям.

Ҷойи хоби ман дар анборе буд, ки ғалла дар он нигоҳ дошта мешуд.

Ғуломи пиронсол Свасти, ки дар корҳои хона ёрӣ медод, маро хуб хӯрок медод ва аз он ки дар корҳои вазнин ба ӯ кӯмак мекардам, қаноатманд буд.

Ман аз он хурсанд будам, ки имконият доштам барои хоҷаам коргари арзанда бошам ва дар ҳамин роҳ умеди ба даст овардани озодиро медидам.

Аз Нана-наид хоҳиш кардам, ки хамир кардан ва пухтани нонро ба ман омӯзонад. Ӯ бо майли том ин корро кард ва аз шавқи ман шод шуд.

Сипас, вақте пухтани нонро аз худ кардам, хоҳиш кардам, ки пухтани кулчаҳои ҳамворро низ ба ман омӯзонад.

Ба зудӣ тамоми кори нонвойхона ба зиммаи ман гузашт.

Хоҷаам аз он ки кори худаш камтар шуд, хушҳол буд, аммо Свасти норозӣ сар ҷунбонда гуфт:

— Бекорӣ ба инсон таъсири бад мерасонад.

Ман ҳис мекардам, ки вақти он расидааст, дар бораи ба даст овардани пул ва харидани озодии худ фикр кунам.

Азбаски кори нонвойхона то нисфирӯзӣ ба анҷом мерасид, ман фикр кардам, ки агар барои қисми боқимондаи рӯз кори иловагӣ пайдо кунам ва даромадашро бо Нана-наид тақсим намоям, ӯ зид нахоҳад буд.

Сипас ба сарам фикре омад: чаро кулчаҳои асалиро бештар напазам ва онҳоро дар кӯчаҳо нафурӯшам?

Ман нақшаамро ба соҳибам чунин пешниҳод кардам:

— Агар ман дар вақти холӣ кор карда, барои шумо маблағи иловагӣ ба даст орам, оё одилона нест, ки як қисми даромадро барои эҳтиёҷоти худ нигоҳ дорам?

— Одилона аст, хеле одилона, — гуфт ӯ.

Вақте қисми дуюми нақшаамро, яъне пухтани кулчаҳои иловагӣ барои фурӯш, фаҳмондам, ӯ боз ҳам бештар хурсанд шуд.

— Ин тавр мекунем, — гуфт ӯ. — Ту онҳоро як донаашро ба як танга мефурӯшӣ. Нисфи пул аз они ман мешавад, зеро ман бояд барои орд, асал ва ҳезум пардохт кунам. Аз нисфи боқимонда низ нисфаш аз они ман ва нисфи дигар аз они ту мешавад.

Аз саховатмандии ӯ ба ҳаяҷон омадам. Маълум шуд, ки метавонам чоряки даромади кулчаҳои фурӯхташударо барои худ нигоҳ дорам.

Тамоми шаб кор карда, табақе сохтам, ки кулчаҳоро дар он гузорам.

Нана-наид яке аз либосҳои кӯҳнаи худро ба ман дод, то намуди муносиб дошта бошам ва Свасти ба ман кӯмак кард онро ба тартиб дарорам.

Рӯзи дигар кулчаҳои зиёде пухтам. Онҳо лазиз ва сурхранг менамуданд.

Онҳоро рӯи табақ гирифта, бо овози баланд харидоронро даъват мекардам.

Дар аввал касе таваҷҷуҳ накард ва ман дилсард шудам. Бо вуҷуди ин, таслим нашудам.

Наздики шом, вақте мардуми шаҳр гурусна шуданд, кулчаҳоям зуд фурӯхта шуданд ва ман бо табақи холӣ ба хона баргаштам.

Нана-наид аз муваффақияти ман хеле хурсанд шуд ва бо майли том ҳиссаамро дод.

Ман аз ҳар танга шод мешудам.

Мегиддо дуруст гуфта буд: соҳиби хуб коргари меҳнатдӯстро қадр мекунад.

Он шаб аз муваффақияти худ чунон ба ҳаяҷон омадам, ки хобам набурд. Ҳисоб мекардам, ки дар як сол чӣ қадар пул ба даст оварда метавонам ва чанд сол лозим мешавад, то озодии худро бихарам.

Ҳар рӯз ба тиҷорат мебаромадам ва ба зудӣ харидорони доимӣ пайдо шуданд.

Дар байни онҳо бобои ту — Арад Гула низ буд.

Ӯ қолин харидуфурӯш мекард ва ҳамроҳи хараш ва ғуломи сиёҳпӯсташ аз як канори шаҳр ба канори дигар мерафт.

Ӯ барои худ ду кулча ва барои ғуломаш низ ду кулча мехарид ва ҳангоми хӯрдан бо ман суҳбат мекард.

Як рӯз бобоят ба ман суханоне гуфт, ки тамоми умр дар ёдам монданд:

— Ман кулчаҳои туро дӯст медорам, писарам, аммо тарзи фурӯхтани онҳоро боз ҳам бештар дӯст медорам. Бо чунин ғайрат ва шавқ ту ба ҷойҳои баланд мерасӣ.

Оё мефаҳмӣ, Ҳадан Гула, ин суханон барои ман — як ғуломи ҷавон, ки дар шаҳри азим танҳо монда ва бо тамоми қувват барои раҳоӣ аз ғуломӣ талош мекардам — чӣ маъно доштанд?

Моҳ ба моҳ ман тангаҳоро ба ҳамёнам меандохтам.

Аллакай вазни гуворои онҳоро дар камарам ҳис мекардам.

Кор воқеан дӯсти беҳтарини ман шуда буд, ҳамон тавре ки Мегиддо мегуфт.

Ман хушбахт будам, аммо Свасти нигарон буд.

— Метарсам, ки хоҷаатон вақти зиёдеро дар хонаи қимор мегузаронад, — мегуфт ӯ.

Боре дар кӯча бо дӯстам Мегиддо вохӯрдам ва аз дидани ӯ хеле хурсанд шудам.

Ӯ се хареро, ки бо сабзавот бор карда шуда буданд, ба бозор мебурд.

— Корам хеле хуб аст, — гуфт ӯ. — Соҳибам меҳнати ҳалоламро қадр кард ва ҳоло ман коргари калонам. Бубин, ӯ ба ман бовар мекунад, ки худам ба бозор равам. Ғайр аз ин, иҷозат дод оилаамро назди худ биёрам. Кор ба ман ёрӣ дод, ки аз ҳамаи он чизҳое, ки аз сар гузарондаам, барқарор шавам. Рӯзе ӯ ба ман барои харидани озодиам кӯмак мекунад ва он гоҳ боз хона ва хоҷагии худро хоҳам дошт.

Вақт мегузашт ва Нана-наид ҳар рӯз интизор мешуд, ки аз кори иловагӣ баргардам.

Ӯ бо шавқ пули ба даст овардаамонро тақсим мекард ва пайваста маро ташвиқ менамуд, ки бозорҳои нав пайдо кунам.

Ман зуд-зуд берун аз дарвозаҳои шаҳр мерафтам, то кулчаҳоямро ба нозирони ғуломоне, ки девор месохтанд, фурӯшам.

Дидани он манзараҳо диламро ба дард меовард, аммо нозирон харидорони хуб буданд.

Як рӯз Забадоро дидам, ки барои гирифтани хишт ва пур кардани сабадаш дар навбат истода буд.

Ӯ лоғар ва хамгашта шуда буд ва пушташ аз изи зарбаҳо пур буд.

Ба ҳолаш раҳмам омад ва як кулча ба ӯ додам. Ӯ ба он мисли ҳайвони гурусна часпид.

Вақте дидам, ки бо чӣ ҳарисӣ ба ғизо менигарад, тарсидам, ки табақро аз дастам накашад.

— Чаро ту ин қадар меҳнат мекунӣ? — рӯзе аз ман пурсид Арад Гула.

Дар хотир дорӣ, ки имрӯз ту ҳам ба ман ҳамин саволро додӣ?

Ман бо суханони Мегиддо ҷавоб додам:

— Кор дӯсти беҳтарини ман аст.

Бо ифтихор ҳамёни пур аз тангаҳоямро ба ӯ нишон додам ва фаҳмондам, ки барои харидани озодиам пул ҷамъ мекунам.

— Вақте озод шудӣ, чӣ кор мекунӣ? — пурсид ӯ.

— Мехоҳам савдогар шавам, — ҷавоб додам.

Ҳамин вақт ӯ чизеро иқрор кард, ки ман ҳеҷ интизор набудам:

— Медонӣ, ман ҳам ғулом ҳастам. Ман бо хоҷаам шарик ҳастам.

— Истед! — сухани Шарру Надаро бурид Ҳадан Гула. — Ман ба дурӯғҳое, ки бобоямро бадном мекунанд, гӯш намедиҳам. Ӯ ғулом набуд!

Чашмони ҷавон аз ғазаб медурахшиданд.

Шарру Нада ором монд.

— Ман бобои туро барои он эҳтиром мекунам, ки тавонист аз бадбахтии худ боло равад ва шахси муҳтарамтарини Димишқ гардад. Ту, набераи ӯ, магар аз ҳамон хамир нестӣ? Оё барои рӯ ба рӯ шудан бо ҳақиқат далерӣ надорӣ ё зиндагӣ дар хаёлро афзал медонӣ?

Ҳадан Гула дар зин рост нишаст.

Дар овозаш эҳсоси амиқе буд:

— Ҳама бобоямро дӯст медоштанд. Кори неки ӯ бешумор буд. Вақте гуруснагӣ фаро расид, магар ӯ бо тиллояш дар Миср ғалла нахарид ва онро байни гуруснагон тақсим накард? Ва акнун шумо мегӯед, ки ӯ замоне ғуломи Бобил будааст.

— Агар ӯ дар Бобил ғулом мемонд, шояд таҳқиршуда боқӣ мемонд. Аммо ӯ аз ғуломӣ боло рафт ва яке аз шаҳрвандони азизтарини Димишқ гардид.

Шарру Нада қиссаашро идома дод:

— Пас аз он ки Арад Гула вазъияти худро ба ман гуфт, ҳамчунин нақл кард, ки барои ба даст овардани озодӣ кор мекунад. Орзуяш ба воқеият наздик буд, аммо аз он метарсид, ки баъд аз озод шудан чӣ кор мекунад.

Ман аз тарси ӯ розӣ набудам ва гуфтам:

«Аз соҳиби худ натарс. Худро мисли шахси озод ҳис кун ва мисли марди озод амал намо. Аввал қарор деҳ, ки чӣ кор кардан мехоҳӣ. Сипас меҳнатат ба ту барои расидан ба ҳадаф кӯмак мекунад».

Ӯ ба ман ташаккур гуфт.

Боре боз аз дарвозаҳои шаҳр берун шудам ва аз дидани мардуми зиёде ҳайрон мондам.

Аз роҳгузаре пурсидам, ки чӣ рӯй додааст.

Ӯ ҷавоб дод:

— Магар нашунидаӣ? Ғуломи фирорие, ки посбони подшоҳро куштааст, имрӯз ҷазо дода мешавад. Худи подшоҳ ҳам ҳузур хоҳад дошт.

Мардум чунон зич буданд, ки ман метарсидам бо табақам наздиктар равам. Аз ин рӯ, рӯи қисми нотамоми девор нишаста, тамошо кардам.

Ба ман насиб шуд, ки худи подшоҳро бинам, ки оҳиста дар аробаи тиллоӣ ҳаракат мекард.

Ҳеҷ гоҳ чунин айшу ишратро надида будам — ҳама чиз аз тилло ва махмал буд.

Худи қатлро надидам, аммо нолаи ғуломи бечораро мешунидам.

Бароям нофаҳмо буд, ки чӣ гуна подшоҳи бошукӯҳи мо ба чунин манзараи даҳшатнок тоқат карда метавонад.

Вақте дидам, ки ӯ бо атрофиёнаш механдаду шӯхӣ мекунад, ба назарам марди бераҳм намуд ва фаҳмидам, ки фармонҳои сахт нисбат ба ғуломони деворсоз аз куҷо меоянд.

Пас аз қатл ҷасади ғуломро аз пойҳояш овехтанд, то ҳама онро бубинанд.

Вақте мардум пароканда шудан гирифтанд, наздик рафтам.

Дар синаи марди қатлшуда холкӯбии баҳрӣ — ду мори ба ҳам печида — дида мешуд.

Ин Пират буд.

Дафъаи дигар, ки бо Арад Гула вохӯрдам, ӯ тамоман дигар шуда буд.

Ӯ маро бо шавқ пешвоз гирифт:

— Бубин! Ғуломе, ки ту мешинохтӣ, акнун марди озод аст. Дар суханони ту ҳикмати бузурге буд. Савдо ва фоидаам ҳар рӯз меафзояд. Занам аз муваффақиятам шод аст. Ӯ зани озод ва ҷияни хоҷаам аст. Мехоҳад бо ман ба шаҳри дигар кӯчад, ки дар он ҷо касе надонад ман замоне ғулом будаам. Он гоҳ фарзандонамон низ аз гузаштаи падари худ шарм намедоранд. Кор ёрдамчии беҳтарини ман шуд. Он ба ман кӯмак кард, ки боварӣ ба худ ва малакаҳои пешинаи тиҷоратиамро барқарор кунам.

Ман аз суханони ӯ хурсанд шудам ва боз ҳам бештар шод будам, ки замоне тавонистаам ӯро рӯҳбаланд кунам.

Як бегоҳ Свасти бо андӯҳи зиёд назди ман омад.

— Устодат ба бало гирифтор шудааст. Ман аз вазъияти ӯ метарсам. Чанд моҳ пеш пули зиёдеро аз даст дод. Акнун ҳатто барои ғалла ва асал маблағ надорад. Қарзҳояшро ҳам пардохт намекунад. Қарздиҳандагон ба ғазаб омада, ӯро таҳдид мекунанд.

Ман бепарвоёна гуфтам:

— Чаро мо бояд аз аблаҳии ӯ хавотир шавем? Мо парастори ӯ нестем.

— Писари аблаҳ, ту ҳеҷ чизро нафаҳмидаӣ! Ӯ туро ҳамчун гарав ба қарздиҳанда додааст. Мувофиқи қонун, қарздиҳанда метавонад туро талаб кунад ва фурӯшад. Намедонам чӣ кор кунем. Ӯ устоди хуб аст. Чаро ба сараш чунин бадбахтӣ омад?

Тарси Свасти бесабаб набуд.

Субҳи рӯзи дигар, вақте нон мепухтам, марде бо номи Саси омад. Ӯ маро бодиққат аз назар гузаронд ва гуфт, ки комилан солим ҳастам.

Қарздиҳанда дигар интизор набуд, ки хоҷаам қарзро бармегардонад. Ӯ ба Свасти амр дод, ки бигӯяд маро мебарад.

Бо як ҷузвдон дар пушт ва ҳамёне, ки аз камарам овезон буд, аз нонвойхона берун оварда шудам.

Маро мисли дарахте аз хоки ҳосилхези умедҳоям решакан карда, ба биёбони сӯзон партофтанд.

Боз ҳам хонаи қимор ва май сабаби бадбахтии ман шуданд.

Саси марди дағал ва бераҳм буд.

Вақте маро аз шаҳр мебурд, ба ӯ дар бораи корҳое, ки барои Нана-наид анҷом медодам, нақл кардам.

Ҷавобаш ба ман умед надод:

— Ба ман ин корҳо даркор нестанд. Ба хоҷаи ман ҳам даркор нестанд. Подшоҳ ба ӯ фармон додааст, ки барои сохтани Канали Бузург коргар фиристад. Хоҷа ба ман гуфтааст ғуломоне бихарам, ки тавонанд сахт меҳнат кунанд, то сохтмон ҳарчи зудтар анҷом ёбад.

Аммо чӣ гуна кори бузургро метавон зуд анҷом дод?

Биёбонеро тасаввур кун, ки дар он на дарахт, балки танҳо буттаҳои паст мерӯянд. Офтоб чунон месӯзад, ки оби халтаҳои мо гарм шуда, қариб нӯшиданаш номумкин мегардад.

Қаторҳои мардонро тасаввур кун, ки ба чуқурӣ медароянд ва лойи тарро бо сабадҳо мебароранд — аз субҳ то торикӣ.

Хӯрокро дар ҷӯйборҳо мехӯрдем, мисли ҳайвонот. На сарой доштем ва на ҷойи дурусти хоб.

Ин вазъияте буд, ки ман ба он гирифтор шудам.

Ҳамёни худро дар ҷойи пинҳонӣ зери хок кардам, бо умеди ночизе, ки рӯзе боз онро кофта мегирам.

Дар аввал бо хоҳиш кор мекардам, аммо пас аз чанд моҳ ҳис кардам, ки дигар тоқат надорам.

Сипас табларза гирифтам.

Иштиҳоямро аз даст додам ва базӯр андаке гӯшт ва сабзавот мехӯрдам.

Шабҳо аз бехобӣ азият мекашидам.

Аз худ мепурсидам:

«Шояд Забадо ҳақ буд? Шояд набояд дар кор ин қадар худро азоб дод?»

Аммо баъд ӯро ба ёд меовардам — хамшуда, лоғар ва хаста — ва мефаҳмидам, ки роҳи ӯ ҳам беҳтар набуд.

Пиратро ба ёд овардам ва фикр кардам, ки шояд бояд эътироз кунам ва ҷанг кунам.

Аммо ҷасади хунолуде, ки пеши чашмам зинда мешуд, ба ман мефаҳмонд, ки ин роҳ ҳам дуруст нест.

Сипас мулоқоти охиринамро бо Мегиддо ба ёд овардам.

Дастонаш аз меҳнат обила баста буданд, аммо рӯҳаш сабук ва чеҳрааш шод буд.

Бале, роҳи ӯ беҳтарин буд.

Аммо ман ҳам аз Мегиддо камтар кор намекардам. Шояд ҳатто бештар.

Пас чаро кори ман ба ман хушбахтӣ ва муваффақият намеовард?

Чӣ чиз Мегиддоро хушбахт мекард?

Оё ман маҷбур будам тамоми умр беихтиёр кор кунам ва на хушбахтӣ бинаму на муваффақият?

Ин саволҳо пайваста дар сарам мегаштанд ва ҷавобе намеёфтам.

Пас аз чанд рӯз, вақте ҳис мекардам, ки ба ҳадди охирини тоқат расидаам ва саволҳоям ҳанӯз беҷавобанд, Саси маро ҷеғ зад.

Аз хоҷаам паём омада буд, ки бояд ба Бобил баргардам.

Ҳамёни азизамро аз зери хок кофта гирифтам, латтаҳои фарсудаеро, ки як замон либосам буданд, ба тан кардам ва ба роҳ баромадам.

Дар тамоми роҳ ҳамон андешаҳо дар гирдоби мағзи таболудаам чарх мезаданд.

Онҳо маро таъқиб мекарданд.

Худро мисли донаи реге ҳис мекардам, ки тӯфон ба самти номаълум мебарад.

Оё бо ягон сабаби номаълум боз ба ҷазои нав дучор мешавам?

Боз чӣ мушкилот ва ноумедиҳо маро интизор буданд?

Акнун тасаввур кун, ки чӣ қадар ҳайрон шудам, вақте ба ҳавлии хонаи хоҷа даромада, Арад Гуларо дидам, ки маро интизор буд.

Ӯ аз асп фаромад ва маро мисли бародаре, ки муддати дароз аз ӯ ҷудо буд, ба оғӯш гирифт.

Ман аз паси ӯ мерафтам, чунон ки ғулом бояд аз паси хоҷаи худ равад, аммо ӯ маро боздошт.

Дасташро ба китфам гузошта гуфт:

— Ман туро ҳама ҷо кофтам. Вақте қариб умедамро аз даст дода будам, бо Свасти вохӯрдам. Ӯ дар бораи қарздиҳанда ба ман нақл кард ва маро назди хоҷаат фиристод. Мо муддати тӯлонӣ савдо кардем. Ӯ нархи бениҳоят баланд талаб кард, аммо ту ба он арзанда ҳастӣ. Фалсафаи ту ва корҳоят ба ман боварӣ ба муваффақият доданд.

— Ин фалсафаи Мегиддо аст, на аз они ман, — гуфтам.

— Аз они Мегиддо ва ту. Ба шарофати ҳардуи шумо мо ба Димишқ меравем. Ман туро ҳамчун шарик мехоҳам. Бубин, дар як лаҳза ту марди озод шудӣ!

Инро гуфта, ӯ аз ҷайби либосаш лавҳаи гилинеро гирифт, ки дар он ман ҳамчун ғулом сабт шуда будам.

Онро болои сараш бардошт, ба санг зад ва пора-пора кард. Сипас пораҳоро зери пой молид, то ба хок табдил ёфтанд.

Ашки сипос чашмонамро пур кард.

Ман фаҳмидам, ки хушбахттарин инсон дар Бобил ҳастам.

Бубин, дар душвортарин лаҳзаҳои ҳаёти ман кор дӯсти беҳтаринам шуд.

Хоҳиши кор кардан маро аз сарнавишти он бадбахтоне, ки барои сохтани деворҳо фиристода шуда буданд, наҷот дод.

Ҳамин хислат ба бобои ту низ таъсир кард ва ӯ маро шарики худ интихоб намуд.

Ҳадан Гула пурсид:

— Магар кор сирри сарватмандии бобоям буд?

— Дар замони шиносоии мо ин ягона сирри ӯ буд, — ҷавоб дод Шарру Нада. — Бобои ту кор карданро дӯст медошт. Худоён кӯшишҳои ӯро қадр карданд ва ӯро саховатмандона подош доданд.

— Акнун ман мефаҳмам, — андешамандона гуфт Ҳадан Гула. — Кор дӯстони зиёдеро ба ӯ ҷалб кард, зеро онҳо меҳнаташро қадр мекарданд. Кор ба ӯ тамоми иззату эҳтиромеро овард, ки дар Димишқ дошт. Меҳнат ба ӯ ҳамаи неъматҳоеро дод, ки ман баъдтар аз онҳо баҳра мебурдам. Аммо ман фикр мекардам, ки кор танҳо насиби ғуломон аст.

— Ҳаёт аз лаззатҳо бой аст, — гуфт Шарру Нада. — Аммо ҳар лаззат ҷойи худро дорад. Ман шодам, ки кор танҳо барои ғуломон нест. Дар акси ҳол ман аз яке аз бузургтарин шодиҳои зиндагӣ маҳрум мешудам. Ман аз бисёр чизҳо лаззат мебарам, аммо ҳеҷ чиз мисли кори хуб анҷомдодашуда ба ман қаноат намедиҳад.

Шарру Нада ва Ҳадан Гула ба сӯи дарвозаҳои азими биринҷии Бобил ҳаракат карданд.

Ҳангоми наздик шудан посбонон шаҳрванди муҳтарамро бо эҳтиром пешвоз гирифтанд.

Шарру Нада сарашро баланд нигоҳ дошта, корвони дарозашро аз дарвоза гузаронд ва ба кӯчаи шаҳр баромад.

— Ман ҳамеша умед доштам, ки мисли бобоям мешавам, — иқрор шуд Ҳадан Гула. — Аммо пеш аз ин ҳеҷ гоҳ фикр намекардам, ки ӯ дар асл чӣ гуна инсон буд. Шумо чашмони маро кушодед. Акнун ман ӯро боз ҳам бештар дӯст медорам ва хоҳиши ба ӯ монанд шудан дар ман аз пештара қавитар аст. Метарсам, ки ҳеҷ гоҳ наметавонам барои он ки калиди муваффақиятро ба ман додед, ба шумо ба қадри кофӣ ташаккур гӯям. Ман ба сохтани сарвати худ, мисли бобоям, оғоз мекунам. Ин маънои ҳаёти ман хоҳад шуд, на ҷавоҳирот ва либосҳои гаронбаҳо.

Бо ин суханон Ҳадан Гула гӯшвораҳояшро аз гӯш ва ҳалқаҳоро аз ангуштонаш гирифт.

Сипас аспашро ба пеш ронда, бо эҳтиром дар паҳлуи соҳиби корвон ҳаракат кард.