Қиссаи Бузургмеҳр

Дар замонҳои қадим дар шаҳри Мадоин подшоҳе бо номи Қубод зиндагӣ мекард. Ӯ подшоҳи одил ва ғамхори мардум буд. Дар дарбори ӯ вазирону донишмандон ва сарбозони бисёр хизмат мекарданд.

Аз байни ҳамаи вазирон марде бо номи Алкиш машҳур буд. Ӯ вазири доно ва сарватманд ба ҳисоб мерафт.

Дар ҳамон шаҳр марди камбағале бо номи Баҳҷамол зиндагӣ мекард. Ӯ бо меҳнати ҳалол рӯз мегузаронд ва марди ростқавлу диндор буд. Баҳҷамол бо вазир Алкиш дӯстии наздик дошт.

Рӯзе Алкиш ба хонаи Баҳҷамол омад. Ӯ аз рӯи ситорашиносӣ ва ҳисобҳои худ ба Баҳҷамол гуфт:

— Чиҳил рӯзи оянда барои ту хатарнок аст. Беҳтар аст аз хона набароӣ ва бо касе зиёд муомила накунӣ.

Баҳҷамол маслиҳати ӯро қабул кард. Сиву нӯҳ рӯз аз хона берун нашуд.

Дар рӯзи чиҳилум Алкиш омаду гуфт:

— Қариб ҳамаи рӯзҳои хатарнок гузаштанд. Танҳо имрӯз мондааст. Биё каме берун равем.

Ҳар ду ба сайругашт баромаданд.

Дар роҳ Баҳҷамол маҷбур шуд ба боғе дарояд. Дар як гӯшаи боғ хиштеро аз замин бардошт ва ногаҳон дари пинҳониеро дид. Вақте дохили он шуд, дид, ки ҳуҷра пур аз тангаҳои тилло аст.

Баҳҷамол марди ҳалолкор буд. Ӯ бо худ гуфт:

— Ин мол аз они ман нест. Беҳтар аст ба подшоҳ хабар диҳем, то онро ба роҳи дуруст истифода барад.

Вай сирро ба дӯсташ Алкиш гуфт.

Алкиш ҳамроҳи ӯ ба ҳуҷраи ганҷ даромад. Вақте он қадар тиллоро дид, чашмашро ҳирс гирифт. Бо худ гуфт:

— Агар Баҳҷамол зинда монад, сирро ошкор мекунад. Агар ӯро бикушам, тамоми ганҷ аз они ман мешавад.

Алкиш ногаҳон Баҳҷамолро ба замин афканд ва хост ӯро бикушад.

Баҳҷамол гуфт:

— Эй дӯст, ман қасам мехӯрам, ки ин сирро ба касе намегӯям.

Аммо Алкиш қабул накард.

Баҳҷамол фаҳмид, ки наҷот ёфта наметавонад. Пас гуфт:

— Пеш аз маргам як хоҳиш дорам. Занам ҳомиладор аст. Аз ин тилло ҳазор танга ба ӯ бидеҳ ва бигӯ, ки ман ба сафар рафтаам. Агар писар таваллуд кунад, номашро Бузургмеҳр гузорад.

Алкиш ваъда дод ва баъд Баҳҷамолро кушт.

Ӯ ҳазор тангаро ба зани Баҳҷамол бурда гуфт:

— Шавҳарат бо корвоне ба сафар рафтааст ва ин пулро барои ту фиристод.

Зани Баҳҷамол ба сухани ӯ бовар кард.

Баъди муддате писаре таваллуд шуд. Модар мувофиқи васияти шавҳараш номи ӯро Бузургмеҳр гузошт.

Бузургмеҳр калон мешавад

Бузургмеҳр аз кӯдакӣ бисёр зирак ва доно буд. Вақте панҷсола шуд, модараш ӯро назди устод гузошт.

Ӯ ҳар чизеро хеле зуд меомӯхт.

Рӯзе устодаш китобе бо номи «Ҷомоснома»-ро ба ӯ дод. Дар он китоб ҳодисаҳои гузашта ва оянда навишта шуда буданд.

Бузургмеҳр китобро хонда фаҳмид, ки падараш ба сафар нарафтааст, балки кушта шудааст.

Ӯ аз модараш пурсид:

— Падарам куҷост?

Модар гуфт:

— Вақте ту ҳанӯз таваллуд нашуда будӣ, ӯ ба сафар рафт ва дигар барнагашт.

Бузургмеҳр пурсид:

— Вазир Алкиш зинда аст?

Модар гуфт:

— Бале. Ӯ дӯсти наздики падарат буд.

Бузургмеҳр чизе нагуфт, вале ҳақиқатро фаҳмида буд.

Зиракии Бузургмеҳр

Рӯзе модараш ба ӯ гуфт:

— Пуле, ки падарат гузошта буд, қариб тамом шудааст.

Бузургмеҳр гуфт:

— Ғам нахӯр, Худо рӯзӣ мерасонад.

Ӯ ба бозор рафт ва аз нонпаз нон хост.

Нонпаз гуфт:

— Аввал пулашро бидеҳ.

Бузургмеҳр медонист, ки нонпаз бо баъзе одамон ҳамкорӣ карда, ғалла медуздад. Ӯ гуфт:

— Агар ин кори туро ба подшоҳ гӯям, чӣ мешавад?

Нонпаз тарсид ва гуфт:

— Ҳар рӯз биё, ба ту бепул нон медиҳам, танҳо ба касе чизе нагӯ.

Баъд Бузургмеҳр назди гӯштфурӯш рафт. Аз кори пинҳонии ӯ ҳам хабар дошт. Гӯштфурӯш низ аз тарс ваъда дод, ки ҳар рӯз ба ӯ хӯрок медиҳад.

Бо ҳамин Бузургмеҳр рӯзгори модарашро таъмин мекард.

Вохӯрӣ бо Алкиш

Рӯзе модари Бузургмеҳр гуфт:

— Ман сабзӣ мехоҳам. Шунидаам, ки дар боғи вазир Алкиш сабзии хуб ҳаст.

Бузургмеҳр ба боғи Алкиш рафт.

Боғбон ӯро ба дарун роҳ дод.

Дар боғ гӯсфанде баста буд. Бузургмеҳр пинҳонӣ ресмони онро кушод. Гӯсфанд ба гулзор даромад.

Боғбон хашмгин шуда, гӯсфандро боз баст.

Бузургмеҳр бори дигар онро кушод.

Ин дафъа боғбон чунон ба гӯсфанд санг зад, ки ҳайвон мурд.

Бузургмеҳр гуфт:

— Ту якбора се ҷонро нобуд кардӣ!

Алкиш ин суханро шунида ҳайрон шуд ва пурсид:

— Гӯсфанд якто буд. Чӣ тавр се ҷонро кушт?

Бузургмеҳр гуфт:

— Дар шиками он ду барра ҳаст.

Вақте шиками гӯсфандро кушоданд, диданд, ки ҳақиқатан ду барра дар он будааст.

Алкиш тарсид. Бо худ гуфт:

— Ин кӯдак ҳатто медонад, ки дар шиками гӯсфанд чист. Шояд фаҳмад, ки ман падарашро куштаам.

Ӯ ба хизматгораш фармон дод:

— Ин писарро бикуш ва ҷигарашро барои ман биёр.

Хизматгор Бузургмеҳрро бурд.

Аммо Бузургмеҳр фаҳмид, ки хизматгор ошиқи духтари Алкиш аст. Ӯ гуфт:

— Агар маро накушӣ, ман ба ту ёрӣ медиҳам, ки ба дӯстдоштаат бирасӣ.

Хизматгор розӣ шуд.

Бузургмеҳр ба ӯ роҳ нишон дод, ки гӯсфанде пайдо кунад ва ҷигари онро ба ҷойи ҷигари ӯ ба вазир диҳад.

Ҳамин тавр Бузургмеҳр зинда монд.

Хоби подшоҳ

Ҳамон шаб подшоҳ Қубод хобе дид, вале субҳ хобашро фаромӯш кард.

Ӯ тамоми донишмандону вазиронро ҷамъ карда гуфт:

— Бигӯед, ки ман чӣ хоб дидаам!

Ҳама гуфтанд:

— Агар хобатонро бигӯед, мо таъбирашро мегӯем. Аммо чӣ гуна донем, ки шумо чӣ дидаед?

Подшоҳ ба Алкиш гуфт:

— Агар хоби маро пайдо накунӣ, туро ҷазо медиҳам.

Алкиш ба фикр афтод ва Бузургмеҳрро ба ёд овард.

Ӯ аз хизматгор пурсид:

— Он писарро куштӣ?

Хизматгор аввал гуфт:

— Бале.

Аммо вақте вазир ҷойи кушта шудани ӯро пурсид, дигар натавонист дурӯғ гӯяд ва Бузургмеҳрро овард.

Алкиш гуфт:

— Ба ман бигӯ, подшоҳ чӣ хоб дидааст?

Бузургмеҳр гуфт:

— Ман танҳо ба худи подшоҳ мегӯям.

Подшоҳ ӯро ба дарбор даъват кард.

Бузургмеҳр гуфт:

— Ман бо асп намеоям.

Подшоҳ гуфт, пил биёранд.

Ӯ гуфт:

— Бо пил ҳам намеоям.

Пурсиданд:

— Пас бо чӣ меоӣ?

Бузургмеҳр гуфт:

— Вазир Алкишро зин ва лаҷом занед, ман бар пушти ӯ савор шуда меоям.

Подшоҳ аз ин сухан фаҳмид, ки Алкиш ба ин кӯдак зулми сахте кардааст. Ӯ фармон дод, ки хоҳиши Бузургмеҳр иҷро шавад.

Бузургмеҳр бар пушти Алкиш савор шуда ба назди подшоҳ омад.

Сирри хоби подшоҳ

Подшоҳ пурсид:

— Бигӯ, ман чӣ хоб дидаам?

Бузургмеҳр гуфт:

— Дар хоб табақе пур аз ҳалво пешатон буд. Шумо мехостед як луқма бихӯред, аммо саги сиёҳе омаду луқмаро аз дастатон гирифт. Аз тарс бедор шудед.

Подшоҳ гуфт:

— Дуруст! Айнан ҳамин хобро дида будам.

Пас Бузургмеҳр гуфт:

— Пеш аз таъбири хоб мехоҳам адолат кунед.

Подшоҳ пурсид:

— Кӣ ба ту зулм кардааст?

Бузургмеҳр гуфт:

— Вазир Алкиш падарам Баҳҷамолро кушта, ганҷи ӯро гирифтааст.

Ҳама чиз таҳқиқ шуд ва сухани Бузургмеҳр дуруст баромад.

Алкиш ба гуноҳи худ иқрор кард ва подшоҳ ӯро ҷазо дод.

Бузургмеҳр ба мақоми баланд расид.

Таъбири хоб

Баъд подшоҳ аз Бузургмеҳр пурсид:

— Акнун таъбири хобамро бигӯ.

Бузургмеҳр гуфт:

— Зане, ки ба наздикӣ гирифтаед, шахси дигареро дӯст медорад.

Подшоҳ таҳқиқ кард ва ҳақиқатро фаҳмид.

Аз доноӣ ва зиракии Бузургмеҳр ба ҳайрат афтода, ӯро вазири худ таъин кард.

Аз он рӯз подшоҳ бе машварати Бузургмеҳр кори муҳимеро анҷом намедод.

Таваллуди Нӯшервон

Рӯзе ба подшоҳ хабар доданд:

— Ба шумо писар таваллуд шуд!

Подшоҳ бисёр шод шуд ва аз Бузургмеҳр пурсид:

— Номи ӯро чӣ гузорем?

Бузургмеҳр гуфт:

— Ӯро Нӯшервон ном гузоред.

Сипас пешгӯӣ кард, ки Нӯшервон дар оянда подшоҳи машҳур ва одиле мешавад ва кишварҳои зиёдеро идора мекунад.

Подшоҳ аз ин суханҳо хеле шод шуд ва ба мардум молу сарват бахшид.

Ҳамин тавр Нӯшервон ва писари Алкиш, ки Бахтак ном дошт, калон мешуданд.

Вақте Нӯшервон ба ҷавонӣ расид, подшоҳ аз Бузургмеҳр пурсид:

— Ту гуфтӣ, ки писари ман подшоҳи бузург мешавад. Оё ӯ душман ҳам хоҳад дошт?

Бузургмеҳр ҷавоб дод:

— Бале, эй подшоҳ. Зеро мегӯянд: ҳеҷ гуле бе хор ва ҳеҷ шодие бе ранҷ нест.