Шахс ва ҷомеа

Шахс ва ҳаёти иҷтимоӣ

Мундариҷа

1. Шахс: мафҳум ва сохтори он.
2. Омилҳои ташаккули шахсият.
3. Навъҳои иҷтимоии шахс.
4. Мақом ва нақши иҷтимоии шахс.
5. Иҷтимоишавии шахс.
6. Ниёзҳои шахс: моҳият, тасниф ва назарияҳо.

1. Шахс: мафҳум ва сохтори он

Масъалаи шахс, мақом ва нақши ӯ дар ҳаёти иҷтимоӣ ҳамеша дар маркази таваҷҷуҳи мутафаккирон қарор дошт. Шахс яке аз мавзӯъҳои асосии таҳқиқоти ҷомеашиносӣ мебошад.

Ҳангоми баррасии мафҳуми шахс пеш аз ҳама ҷанбаи иҷтимоии ҳастии инсонро дар назар дорем. Шахсияти инсон дар муносибат бо дигарон ва дар раванди зиндагии ҷамъиятӣ ташаккул меёбад.

Барои дарки дурусти ин масъала бояд мафҳумҳои «инсон», «фард», «фардият» ва «шахсият»-ро аз ҳам фарқ кард.

Инсон мафҳуми умумиест, ки намояндаи навъи башарро ҳамчун мавҷуди биологӣ ва иҷтимоӣ ифода мекунад.

Фард инсони алоҳида ва мушаххас мебошад. Истилоҳи «индивид» аз калимаи лотинии individuum, яъне «тақсимнопазир», гирифта шудааст. Инсон аз лаҳзаи таваллуд фард аст.

Фардият маҷмӯи хусусиятҳои хоси инсон мебошад, ки ӯро аз дигарон фарқ мекунанд. Ба он хусусиятҳои ҷисмонӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ, аз ҷумла қобилият, шавқу ҳавас, таҷриба ва тарзи рафтор дохил мешаванд.

Шахсият маҷмӯи нисбатан устувори хусусиятҳои иҷтимоӣ ва равонии инсон мебошад, ки дар муносибатҳо ва фаъолияти ӯ зоҳир мегардад. Дар таҳлили ҷомеашиносӣ ба арзишҳо, худшиносӣ, масъулият ва иштироки инсон дар ҳаёти иҷтимоӣ аҳамияти махсус медиҳанд.

Дар баъзе забонҳои аврупоӣ истилоҳҳои марбут ба шахсият бо калимаи лотинии persona робита доранд, ки аз ҷумла ба маънои ниқоби театрӣ истифода мешуд. Аммо ин таърихи истилоҳ маънои онро надорад, ки шахсияти инсон танҳо ниқоб ё нақши зоҳирӣ аст.

Шахсият дар раванди тарбия, омӯзиш, муошират ва таҷрибаи зиндагӣ ташаккул меёбад. Ибораи «инсон ҳамчун шахс таваллуд намешавад» ба ин раванди ташаккул ишора мекунад; он набояд ҳамчун инкори қадру қимат ё ҳуқуқҳои кӯдак фаҳмида шавад.

Сохтори шахсият

Ба ҷанбаҳои муҳими сохтори шахсият инҳо дохил мешаванд:

• ниёзҳо, манфиатҳо ва ангезаҳо;
• ҳадафҳо ва ормонҳо;
• арзишҳо ва эътиқодҳо;
• дониш, малака ва таҷриба;
• худшиносӣ ва худбаҳодиҳӣ;
• хусусиятҳои эҳсосӣ ва иродавӣ;
• муносибат ба дигарон;
• қобилияти қабули қарор ва масъулият;
• мақомҳо ва нақшҳои иҷтимоӣ.

Ин ҷанбаҳо бо ҳам алоқаманданд ва дар тӯли зиндагӣ метавонанд тағйир ёбанд.

2. Омилҳои ташаккули шахсият

Ташаккули шахсият раванди мураккаб ва давомдор мебошад. Он натиҷаи таъсири мутақобилаи хусусиятҳои биологӣ, муҳити иҷтимоӣ, фарҳанг ва таҷрибаи фардӣ аст.

Суръат ва роҳи рушди одамон яксон нест. Кӯдакӣ барои ташаккули бисёр қобилиятҳо давраи муҳим мебошад, аммо омӯзиш ва тағйирёбии шахсият дар калонсолӣ низ идома меёбад.

Омилҳои асосии ташаккули шахсиятро метавон ба гурӯҳҳои зерин ҷудо кард:

1. Ирсият ва хусусиятҳои биологӣ.
2. Муҳити табиӣ ва шароити зиндагӣ.
3. Муҳити иҷтимоӣ ва фарҳангӣ.
4. Таҷрибаи гурӯҳӣ.
5. Таҷриба ва фаъолияти фардӣ.

Ирсият ва хусусиятҳои биологӣ

Инсон мавҷуди биологӣ низ мебошад. Хусусиятҳои ирсӣ, фаъолияти низоми асаб ва ҳолати ҷисмонӣ метавонанд ба рушди қобилиятҳо ва рафтор таъсир расонанд. Аммо онҳо тақдири иҷтимоии инсонро ба таври қатъӣ муайян намекунанд.

Сарватманд ё камбизоат, донишманд ё ҷинояткор шудани шахсро танҳо аз рӯи генҳо шарҳ додан мумкин нест. Таҳсил, тарбия, имкониятҳои иҷтимоӣ, таҷриба ва интихоби шахсӣ низ аҳамият доранд.

Заминаҳои биологӣ ва муҳити иҷтимоӣ ҷудо аз ҳам амал намекунанд. Масалан, азхудкунии забон ба имкониятҳои биологии инсон такя мекунад, вале барои рушди он муошират ва муҳити мувофиқ зарур аст.

Евгеника ва маҳдудияти шарҳҳои ирсиятгароёна

Евгеника ҷараёни таърихие буд, ки иддао мекард тавассути назорати наслгирӣ метавон аҳолиро «беҳтар» кард. Ҷонибдорони он бисёр фарқиятҳои иҷтимоиро бе далели кофӣ ба ирсият нисбат медоданд.

Ин дидгоҳ барои сафед кардани табъиз ва маҳдуд кардани ҳуқуқҳои одамон истифода шудааст. Иддаоҳои он дар бораи «бартарӣ» ё «камарзишӣ»-и гурӯҳҳои инсонӣ асоси боэътимоди илмӣ надоранд.

Никоҳ дар дохили гурӯҳ ё табақаи муайян — эндогамия — метавонад ба дин, анъана, моликият ва сохтори иҷтимоӣ вобаста бошад. Пайдоиши онро танҳо бо евгеника шарҳ додан дуруст нест.

Қобилият ва истеъдод

Қобилият ва истеъдод дар ҳамкории заминаҳои фардӣ, омӯзиш, машқ ва шароити иҷтимоӣ инкишоф меёбанд.

Нобиға одатан шахсеро меноманд, ки дар соҳаи муайян дастовардҳои истисноӣ ва навоварона дорад. Аммо барои муайян кардани ҳиссаи нобиғаҳо дар аҳолӣ меъёри ягонаи қабулшуда вуҷуд надорад. Аз ин рӯ, рақамҳои мушаххас дар ин бора ба манбаи боэътимод ниёз доранд.

Истеъдод танҳо дар оилаҳои доро пайдо намешавад. Дар баробари ин, дастрасӣ ба таҳсил, дастгирӣ ва имкони фаъолият барои ошкор ва рушди он муҳим аст.

Сотсиобиология

Сотсиобиология заминаҳои эволютсионӣ ва биологии рафтори иҷтимоии мавҷудоти зиндаро меомӯзад. Эдвард Осборн Уилсон дар густариши ин соҳа нақши муҳим дошт.

Ҳангоми татбиқи чунин равиш ба инсон бояд таъсири фарҳанг, омӯзиш ва шароити таърихиро низ ба назар гирифт. Рафтори иҷтимоиро танҳо натиҷаи генҳо ё гормонҳо донистан шарҳи нопурра мебошад.

Рефлекс, ғариза ва рафтори омӯхташуда

Баъзе вокунишҳои навзод, аз ҷумла макидан ва доштан, рефлексҳои модарзодӣ мебошанд. Онҳоро набояд бо тамоми шаклҳои рафтори мураккаб яксон донист.

Ниёзҳои биологӣ ба рафтор таъсир мерасонанд, вале фарҳанг роҳҳои қонеъ кардани онҳоро танзим мекунад. Масалан, ғизохӯрӣ ниёзи биологӣ аст, аммо интихоби ғизо ва одоби хӯрокхӯрӣ хусусияти фарҳангӣ низ доранд.

Ҳамчунин, рафтори ҳайвонот танҳо аз ғариза иборат нест: омӯзиш ва таҷриба дар бисёр намудҳо нақш доранд.

Бихевиоризм

Бихевиоризм равияи равоншиносиест, ки ба рафтори мушоҳидашаванда ва қонуниятҳои омӯзиши он таваҷҷуҳ мекунад. Ҷон Уотсон ва Бёррес Фредерик Скиннер аз намояндагони маъруфи он мебошанд. Таҳқиқоти Иван Павлов ва Эдвард Торндайк низ ба рушди назарияҳои омӯзиш таъсир расондаанд.

Дар ин равиш ташаккули одатҳо ва малакаҳо тавассути таҷриба, шартӣ шудан ва тақвияти рафтор шарҳ дода мешавад. Масалан, натиҷаи мусбат метавонад эҳтимоли такрор шудани рафторро зиёд кунад.

Аммо барои шарҳи пурраи шахсият танҳо омӯзиши рафтори зоҳирӣ кофӣ нест. Андешаҳо, эҳсосот, маънои амал ва муҳити иҷтимоӣ низ бояд ба назар гирифта шаванд.

Таҷрибаи гурӯҳӣ ва фардӣ

Оила, мактаб, гурӯҳи ҳамсолон ва муҳити кор ба ташаккули шахсият таъсир мерасонанд. Дар ин муҳитҳо инсон меъёрҳоро меомӯзад, муносибат барқарор мекунад ва масъулиятро аз худ менамояд.

Таҷрибаи шахсӣ низ муҳим аст. Ҳатто одамоне, ки дар шароити монанд зиндагӣ мекунанд, метавонанд рӯйдодҳоро гуногун дарк кунанд ва роҳҳои мухталифро интихоб намоянд.

3. Навъҳои иҷтимоии шахс

Навъи иҷтимоии шахс модели таҳлилиест, ки хусусиятҳои такроршавандаи одамонро дар шароити муайяни иҷтимоӣ тавсиф мекунад.

Ҳеҷ инсон пурра ба як навъ маҳдуд намешавад. Як шахс метавонад хусусиятҳои чанд навъро дошта бошад ва дар вазъиятҳои гуногун ба тарзҳои мухталиф рафтор кунад.

Навъбандӣ аз рӯи самтгирии арзишӣ

Дар баъзе таснифҳо навъҳои зерин ҷудо мешаванд:

1. Анъанагаро: ба урфу одат, тартибот ва меъёрҳои мавҷуда аҳамият медиҳад.
2. Ормонгаро: барои расидан ба ормонҳо ва беҳтар кардани зиндагӣ талош мекунад.
3. Воқеъгаро: имкониятҳо ва маҳдудиятҳоро ба назар гирифта, барои расидан ба ҳадафҳо амал мекунад.
4. Лаззатгаро: ба роҳат, фароғат ва қонеъ кардани хоҳишҳои истеъмолӣ аҳамияти бештар медиҳад.
5. Шахси дучори фрустратсия: бар асари монеаҳо дар роҳи расидан ба ҳадафҳо метавонад нокомӣ, ноумедӣ ё пастшавии худбаҳодиҳиро эҳсос кунад.

Фрустратсия ҳолати равонӣ аст ва набояд ҳамчун навъи доимӣ ё тағйирнопазири шахс фаҳмида шавад.

Навъҳои мутобиқшавӣ дар назарияи Роберт Мертон

Роберт Мертон панҷ шакли мутобиқшавиро аз рӯи муносибат ба ҳадафҳои фарҳангӣ ва воситаҳои иҷтимоии расидан ба онҳо ҷудо кардааст:

1. Ҳамнавогӣ: ҳам ҳадафҳои қабулшуда ва ҳам воситаҳои расмии расидан ба онҳо пазируфта мешаванд.
2. Навоварӣ: ҳадафҳо пазируфта мешаванд, вале барои расидан ба онҳо воситаҳои аз ҷиҳати иҷтимоӣ қабулнашуда истифода мегарданд.
3. Расмиятгароӣ: ҳадафҳои асосӣ канор гузошта ё маҳдуд мешаванд, вале риояи қоидаҳо ва расмиёт идома меёбад.
4. Канорагирӣ: ҳам ҳадафҳо ва ҳам воситаҳои қабулшуда рад мешаванд.
5. Исён: шахс ё гурӯҳ мехоҳад ҳадафҳо ва воситаҳои мавҷударо бо ҳадафҳо ва воситаҳои нав иваз кунад.

Инҳо шаклҳои муносибат ва мутобиқшавӣ мебошанд, на тавсифи комили шахсияти инсон. «Навоварӣ» дар ин назария низ маънои ҳар гуна эҷодкорӣ ё ихтироъкориро надорад.

Шахси маргиналӣ

Роберт Парк мафҳуми шахси маргиналиро барои таҳлили зиндагии инсон дар марзи ду муҳити фарҳангӣ истифода мекард.

Чунин шахс метавонад ҳамзамон ба ду фарҳанг ё гурӯҳ робита дошта бошад, вале мансубияти худро ба онҳо пурра эҳсос накунад. Ин ҳолат баъзан бо мушкили мутобиқшавӣ ҳамроҳ мешавад, аммо метавонад имкони фаҳмидани фарҳангҳои гуногун ва миёнаравӣ байни онҳоро низ фароҳам оварад.

Маргиналӣ будан худ аз худ маънои ҷинояткорӣ, бепарвоӣ ё майл ба зӯровариро надорад.

Навъбандӣ аз рӯи самти фаъолият

Шахсонро шартан аз рӯи самти асосии фаъолияташон низ тавсиф кардан мумкин аст: эҷодкор, мутафаккир, соҳибкор, инсондӯст, диндор ё шахсе, ки ба фаъолияти ҷамъиятӣ таваҷҷуҳи бештар дорад.

Конформизм маънои пайравӣ ба меъёрҳо ё фишори гурӯҳро дорад ва ҳатман хушомадгӯӣ нест. Нонконформизм бошад, дур шудан аз интизориҳои гурӯҳ мебошад ва худ аз худ нишонаи адолатҷӯӣ ё бартарии ахлоқӣ нест.

Ҳангоми навъбандӣ бояд аз тамғаҳои таҳқиромез ва ҳукмҳои умумӣ худдорӣ кард. Амалҳои муайян, аз ҷумла коррупсия ё фиреб, метавонанд маҳкум карда шаванд, вале арзёбии шахс бояд ба далел ва рафтори мушаххас асос ёбад.

4. Мақом ва нақши иҷтимоии шахс

Мақоми иҷтимоӣ

Мақоми иҷтимоӣ мавқеи шахс дар гурӯҳ ё ҷомеа мебошад, ки бо ҳуқуқҳо, уҳдадориҳо ва интизориҳои муайян алоқаманд аст.

Як инсон метавонад ҳамзамон чанд мақом дошта бошад: падар ё модар, ҳамсар, омӯзгор, донишҷӯ, шаҳрванд ва аъзои ташкилот.

Маҷмӯи ҳамаи мақомҳои шахс маҷмӯи мақомҳо номида мешавад. Мақоми иҷтимоиро набояд танҳо бо обрӯ ё дараҷаи иқтисодӣ яксон донист: эътибор яке аз ҷанбаҳои арзёбии мақом аст.

Мақоми нисбатдодашуда ва бадастовардашуда

Мақоми нисбатдодашуда мақомест, ки шахс онро асосан бе интихоби мустақили худ соҳиб мешавад. Синну сол, мансубияти оилавӣ ва баъзе мақомҳои меросӣ аз ҷумлаи мисолҳои он мебошанд.

Мақоми бадастовардашуда дар раванди зиндагӣ тавассути таҳсил, фаъолият, интихоб ва дигар шароит ба даст меояд. Омӯзгор, табиб, муҳандис ё роҳбари ташкилот будан аз ҷумлаи чунин мақомҳост.

Ин тақсимот шартӣ мебошад. Баъзе мақомҳо ҳам унсурҳои нисбатдодашуда ва ҳам бадастовардашуда доранд. Имкони ба даст овардани мақом низ танҳо ба кӯшиши шахсӣ вобаста нест; шароити иқтисодӣ ва иҷтимоӣ метавонад онро маҳдуд ё васеъ кунад.

Номувофиқии мақом

Номувофиқии мақом ҳолатест, ки мавқеи инсон аз рӯи меъёрҳои гуногун яксон нест. Масалан, шахс метавонад маълумоти баланд ва эътибори касбӣ дошта бошад, вале даромадаш паст бошад.

Ин ҳолат метавонад норозигӣ ё фишори равонӣ ба вуҷуд орад. Аммо аз он наметавон хулоса кард, ки шахс ҳатман ба ҷиноят, ифротгароӣ ё дигар рафтори зараровар рӯ меорад.

Нақши иҷтимоӣ

Нақши иҷтимоӣ маҷмӯи интизориҳо аз рафтори шахсест, ки мақоми муайянро ишғол мекунад.

Ралф Линтон фарқи мақом ва нақшро чунин шарҳ медод: шахс мақомро соҳиб мешавад, вале нақшро иҷро мекунад.

Масалан, аз омӯзгор дарсдиҳӣ ва муносибати одилона бо хонандагон, аз табиб муоина, табобат ва риояи одоби касбӣ интизор мешаванд. Ин интизориҳо фаъолияти шахсро пешгӯишавандатар мекунанд, вале тарзи иҷрои нақш дар одамони гуногун яксон нест.

Интизориҳои нақшӣ ҳам ба амал ва ҳам ба сифатҳои рафтор дахл доранд. Аз табиб на танҳо табобат, балки эҳтиром, масъулият ва нигоҳ доштани махфияти маълумот низ интизор мешавад.

Маҷмӯи нақшҳо

Роберт Мертон маҷмӯи нақшҳо-ро муносибатҳои нақшие медонист, ки ба як мақоми муайян алоқаманданд.

Масалан, мақоми омӯзгор муносибат бо хонандагон, волидон, ҳамкорон ва роҳбарияти мактабро дар бар мегирад. Ҳар яке аз ин муносибатҳо интизориҳои худро дорад.

Маҷмӯи нақшҳоро бояд аз маҷмӯи мақомҳо фарқ кард: якум ба як мақом ва муносибатҳои вобаста ба он, дуюм ба ҳамаи мақомҳои шахс дахл дорад.

Низои нақшӣ ва шиддати нақшӣ

Низои нақшӣ ҳангоми мухолиф омадани талаботи нақшҳои гуногун пайдо мешавад. Масалан, иҷрои вазифаи корӣ метавонад бо зарурати нигоҳубини фарзанд дар як вақт рост ояд.

Шиддати нақшӣ душвориест, ки аз талаботи мухталиф ё зиддиятнок дар доираи як нақш ба вуҷуд меояд. Масалан, омӯзгор бояд ҳам ба ниёзҳои фардии хонандагон таваҷҷуҳ кунад ва ҳам барномаи таълимиро дар муҳлати муайян анҷом диҳад.

Барои кам кардани чунин мушкилот метавон:

• вазифаҳоро афзалиятбандӣ кард;
• вақт ва захираҳоро ба нақша гирифт;
• масъулиятҳоро тақсим намуд;
• интизориҳоро бо дигарон муҳокима кард;
• аз дастгирии оилавӣ ё ташкилӣ истифода бурд.

Иҷрои ҳамзамони нақшҳои касбӣ ва оилавӣ имконпазир аст. Муваффақияти он ба шароити кор, дастгирӣ ва тақсимоти масъулият вобаста мебошад, на танҳо ба ҷинси шахс.

5. Иҷтимоишавии шахс

Иҷтимоишавӣ раванди омӯзиш ва азхудкунии забон, дониш, меъёрҳо, арзишҳо ва нақшҳои иҷтимоӣ мебошад. Тавассути он инсон дар зиндагии ҷамъиятӣ иштирок мекунад ва худшиносии худро инкишоф медиҳад.

Иҷтимоишавӣ қабули ғайрифаъолонаи таъсири муҳит нест. Кӯдак ва калонсол муҳитро мефаҳманд, ба он вокуниш нишон медиҳанд ва ба рафтори дигарон низ таъсир мерасонанд.

Ин раванд тамоми умр идома меёбад.

Иҷтимоишавии ибтидоӣ ва баъдӣ

Питер Бергер ва Томас Лукман ду шакли асосиро ҷудо мекарданд:

1. Иҷтимоишавии ибтидоӣ: азхудкунии аввалин забон, меъёрҳо ва тасаввурот дар бораи ҷаҳон, асосан дар кӯдакӣ ва муҳити наздик.
2. Иҷтимоишавии баъдӣ: омӯзиши донишҳо ва нақшҳои нав ҳангоми ворид шудан ба муҳитҳои дигар, масалан, муассисаи таълимӣ, ҷойи кор ё ташкилот.

Маҳрумияти шадид аз муошират ва ғамхорӣ дар кӯдакӣ метавонад ба рушд зарари ҷиддӣ расонад. Аммо иддао кардан, ки ҳар гуна камбудии ин давра ҳеҷ гоҳ ҷуброн намешавад, дуруст нест. Имкони беҳбудӣ ба шароит ва дастгирии дастрас вобаста аст.

Иҷтимоишавӣ дар давраҳои зиндагӣ

Кӯдакӣ.
Кӯдак забон, муносибат бо дигарон, қоидаҳои ибтидоии рафтор ва худшиносиро меомӯзад. Ғамхории устувор, бозӣ ва муошират барои рушди ӯ муҳиманд.

Наврасӣ.
Тағйироти ҷисмонӣ ва равонӣ бо ҷустуҷӯи ҳувият ва мустақилият ҳамроҳ мешаванд. Гурӯҳи ҳамсолон аҳамияти бештар пайдо мекунад. Эрик Эриксон ба масъалаи ташаккули ҳувият дар ин давра таваҷҷуҳи махсус медод. Дастгирӣ, гуфтугӯ ва марзҳои равшан аз назорати танҳо сахтгирона муфидтаранд.

Ҷавонӣ.
Ин давра аксаран бо таҳсил, интихоби касб, оғози фаъолияти меҳнатӣ ва зиндагии мустақил алоқаманд аст. Сарҳадҳои синнусолии он дар фарҳангҳо ва таснифҳои гуногун фарқ мекунанд.

Калонсолӣ.
Инсон нақшҳои касбӣ, оилавӣ ва ҷамъиятии худро идома медиҳад ё тағйир медиҳад. Омӯзиш ва рушди шахсӣ дар ин давра низ мумкин аст.

Пиронсолӣ.
Ба нафақа баромадан, тағйири саломатӣ ё муносибатҳои наздик метавонад мутобиқшавии навро талаб кунад. Аммо пиронсолӣ маънои қатъ шудани фаъолият ва омӯзишро надорад. Бисёр одамон дар ин давра низ саҳми иҷтимоӣ мегузоранд.

Анъанаҳо ва маросимҳои марбут ба марг низ тавассути омӯзиши иҷтимоӣ интиқол меёбанд. Худи марг марҳилаи иҷтимоишавии шахс нест, вале муносибат ба он қисми фарҳанг мебошад.

Агентҳо ва ниҳодҳои иҷтимоишавӣ

Агентҳои иҷтимоишавӣ шахсон ва гурӯҳҳое мебошанд, ки дар омӯзиши иҷтимоии инсон иштирок мекунанд: волидон, хешовандон, омӯзгорон, ҳамсолон, ҳамкорон ва дигарон.

Ниҳодҳои муҳими иҷтимоишавӣ оила, маориф, дин, ташкилотҳои меҳнатӣ ва воситаҳои ахбори омма мебошанд.

Оила муҳити аввалини муошират ва омӯзиши кӯдак аст. Муносибати меҳрубонона, амният ва дастгирӣ ба рушди ӯ мусоидат мекунанд. Камбизоатӣ метавонад мушкилот эҷод кунад, аммо худ аз худ нишонаи тарбияи нодуруст нест. Оилаи якволидӣ низ метавонад муҳити солим ва дастгиркунанда бошад.

Маориф дониш, малака, ҳамкорӣ ва масъулиятро меомӯзонад. Муносибати омӯзгорон ва таҷрибаи мактабӣ ба худбаҳодиҳӣ таъсир мерасонанд, вале онро барои тамоми умр тағйирнопазир намесозанд.

Гурӯҳи ҳамсолон барои ҳисси мансубият, дӯстӣ ва рушди мустақилият муҳим аст. Таъсири он метавонад ҳам мусбат ва ҳам манфӣ бошад.

Воситаҳои ахбори омма ва муҳити рақамӣ дастрасӣ ба дониш ва муоширатро васеъ мекунанд. Ҳамзамон, иттилооти бардурӯғ, таҳқири онлайн ё истифодаи аз ҳад зиёд метавонад мушкилот эҷод кунад. Барои ҳамин саводи расонаӣ ва муносибати танқидӣ ба муҳтаво муҳиманд.

Муошират раванди мубодилаи иттилоот, андеша ва эҳсосот мебошад. Он яке аз воситаҳои асосии иҷтимоишавӣ аст.

6. Ниёзҳои шахс: моҳият, тасниф ва назарияҳо

Ниёз ҳолати эҳтиёҷ ба чиз ё шароитест, ки барои зиндагӣ, фаъолият ва рушди инсон аҳамият дорад. Ниёзҳо метавонанд ба ангезаҳо, хоҳишҳо, манфиатҳо ва ҳадафҳо табдил ёбанд.

Онҳо яке аз омилҳои муҳими фаъолияти инсонанд, вале ягона омил нестанд. Арзишҳо, уҳдадориҳо ва муносибат бо дигарон низ ба амал таъсир мерасонанд.

Гурӯҳҳои асосии ниёзҳо

Ниёзҳоро шартан ба чор гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст:

1. Биологӣ: ғизо, об, хоб, нафаскашӣ ва дигар шароитҳои зарурии фаъолияти бадан.
2. Моддӣ: манзил, либос, воситаҳои зиндагӣ ва захираҳое, ки барои қонеъ кардани ниёзҳо истифода мешаванд.
3. Иҷтимоӣ: муошират, мансубият, дӯстӣ, дастгирӣ, амният ва иштирок дар ҷомеа.
4. Маънавӣ ва фарҳангӣ: дониш, эҷодкорӣ, маънои зиндагӣ, таҷрибаи ахлоқӣ, санъат ва эътиқод.

Ин гурӯҳҳо бо ҳам мепайванданд. Масалан, ғизохӯрӣ ҷанбаи биологӣ дорад, вале тарзи дастрасӣ ба ғизо моддӣ ва одоби хӯрокхӯрӣ фарҳангӣ аст.

Ниёзҳо ва роҳҳои қонеъ кардани онҳо аз синну сол, муҳит, шароити иқтисодӣ ва таҷрибаи шахсӣ таъсир мегиранд. Ниёзҳои қонеъшуда низ метавонанд пас аз муддате дубора пайдо шаванд.

Танзими ниёзҳо ва ҳадафҳо

Танзими ниёзҳо маънои дарк кардани афзалиятҳо ва интихоби роҳҳои оқилонаи амалро дорад. Масалан, шахсе, ки мехоҳад касби муайянро омӯзад, метавонад нақшаи таҳсил ва машқ тартиб диҳад.

Худтанзимкунӣ барои рушди шахсӣ муфид аст, аммо инсонро аз ҳамаи мушкилот эмин намекунад. Баъзе монеаҳо аз шароити иқтисодӣ, иҷтимоӣ ё саломатӣ вобастаанд.

Назарияи зинабандии ниёзҳои Абраҳам Маслоу

Равоншиноси амрикоӣ Абраҳам Маслоу соли 1943 назарияи маъруфи худро дар бораи ангезаҳои инсон пешниҳод кард. Ӯ панҷ гурӯҳи асосии ниёзҳоро ҷудо намуд:

1. Ниёзҳои физиологӣ: ғизо, об, хоб ва дигар эҳтиёҷоти бадан.
2. Ниёз ба амният: муҳофизат аз хатар, устувории зиндагӣ ва муҳити боэътимод.
3. Ниёз ба муҳаббат ва мансубият: дӯстӣ, муносибатҳои наздик ва қабул шудан дар гурӯҳ.
4. Ниёз ба эҳтиром: худэҳтиромӣ, эҳсоси салоҳият ва эътирофи дигарон.
5. Ниёз ба худвоқеъгардонӣ: рушди қобилиятҳо ва амалӣ кардани имкониятҳои шахсӣ.

Ба андешаи Маслоу, ниёзҳои шадидан қонеънашуда метавонанд дар рафтори инсон бартарӣ пайдо кунанд. Масалан, ҳангоми гуруснагии сахт ҷустуҷӯи ғизо метавонад аз дигар ҳадафҳо муҳимтар шавад.

Бо вуҷуди ин, ӯ зинабандиро тартиби комилан сахт намедонист. Барои пайдо шудани ниёзҳои дигар қонеъшавии садфоизаи ниёзҳои пешина шарт нест. Якчанд ниёз метавонад ҳамзамон фаъол бошад.

Эҳтиром ва худвоқеъгардонӣ

Қонеъ шудани ниёз ба эҳтиром метавонад ба худбоварӣ ва эҳсоси арзишмандӣ мусоидат кунад. Маҳрумият аз эътироф метавонад норозигӣ ё ҳисси нотавониро зиёд намояд, вале таъсири он дар ҳамаи одамон яксон нест.

Худвоқеъгардонӣ маънои истифода ва рушди имкониятҳои шахсиро дорад. Он танҳо ба шуҳрат ё дастоварди истисноӣ маҳдуд намешавад. Инсон метавонад қобилиятҳои худро дар илм, ҳунар, касб, тарбия ё фаъолияти ҷамъиятӣ амалӣ кунад.

Маҳдудиятҳои назарияи Маслоу

Назарияи Маслоу барои фаҳмидани ангезаҳои инсон таъсиргузор аст, аммо набояд ҳамчун қонуни универсалии рафтори ҳамаи одамон истифода шавад.

Тартиби аҳамияти ниёзҳо аз фарҳанг, арзишҳо ва шароити зиндагӣ вобаста аст. Одамон метавонанд ҳатто дар шароити душвори моддӣ барои эҷодкорӣ, эътиқод ё манфиати дигарон талош кунанд.

Маслоу фоизҳои 85, 70, 50, 40 ва 10-ро барои тасвири шартии дараҷаи қонеъшавии гурӯҳҳои ниёзҳо оварда буд. Ин рақамҳо натиҷаи ченкунии омории аҳолӣ нестанд.

Ҳамчунин, бе меъёр ва манбаи мушаххас наметавон гуфт, ки танҳо як фоизи одамон ба худвоқеъгардонӣ мерасанд.

Ниёзҳо ҳам ба хусусиятҳои инсон ва ҳам ба шароити иҷтимоӣ вобастаанд. Таҳсил, амният, имкони меҳнат, дастгирӣ ва озодии интихоб метавонанд барои рушди қобилиятҳои шахс шароити мусоид фароҳам оваранд.