Сохтор ва имкониятҳои шабакаи интернетӣ дар системаи идоракунӣ.

Дар охири солҳои 70-уми асри XX маълум гардид, ки густариши Интернет ба афзоиши шумораи гурӯҳҳои манфиатдор алоқаманд аст. Якчанд ниҳоди идоракунанда таъсис дода шуд. IAB (Internet Architecture Board) ба идоракунии рушди сохтории Интернет машғул буд. IETF (Internet Engineering Task Force) аз гурӯҳҳои корӣ иборат аст, ки стандартҳои Интернетро таҳия ва тасдиқ мекунанд. Имрӯз дар IETF 75 гурӯҳи корӣ фаъолият мекунанд, ки масъалаҳои гуногуни рушди Интернетро меомӯзанд.

Баъдан, барои дастгирии иттилоотии шабакаи Интернет ташкилоти ҷамъиятии Internet Society (ISOC) таъсис дода шуд. ISOC ташкилотест, ки бо дастгирии сарпарастон фаъолият мекунад. Он конференсияҳои зиёд баргузор намуда, маводи гуногуни иттилоотию хизматрасониро нашр мекунад.

Системаи автономӣ бояд на камтар аз 32 шабакаи хурдро дар бар гирад. Ба сифати системаҳои автономӣ шабакаҳои калони мустақили миллӣ истифода мешаванд. Шабакаи EUNet, ки давлатҳои Аврупоро фаро мегирад, намунаи чунин шабака мебошад.

Ширкатҳое, ки дастрасӣ ба шабакаи Интернетро таъмин мекунанд, системаҳои автономиро ташкил медиҳанд ва провайдер номида мешаванд. Дар Тоҷикистон аз ҷумла ширкатҳои «Интерком» ва «Ясим», дар ИМА UUnet ва дар Россия Relcom ба чунин провайдерҳо дохил мешаванд. Дар дохили системаи автономӣ маълумот аз як шабака ба шабакаи дигар танҳо дар сурати мавҷуд будани созишномаи интиқол фиристода мешавад. Аз ҳамин сабаб, вақти дастрасӣ ба як захира барои истифодабарандагони системаҳои автономии гуногун метавонад фарқ кунад.

Шабакаҳои ба системаҳои автономӣ пайвастшуда метавонанд шабакаҳои минтақавӣ, шабакаҳои дохилии корхонаҳо ва донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ-таҳқиқотӣ ва ширкатҳои гуногуни тиҷоратиро дар бар гиранд.

Яке аз нишондиҳандаҳои асосии сифати кори Интернет суръати дастрасӣ ба захираҳои шабака мебошад. Ин суръат ба имконияти интиқоли маълумот тавассути каналҳои алоқа — ҳам дар дохили системаҳои автономӣ ва ҳам байни онҳо — вобаста аст. Барои истифодабарандагоне, ки аз хона тавассути модем пайваст мешаванд, суръат аз 19,2 то 57,6 Кбит/с, барои хатҳои телефонӣ аз 64 Кбит/с то 2 Мбит/с ва барои каналҳои моҳвораӣ ва дигар каналҳо беш аз 2 Мбит/с-ро ташкил медиҳад.

Дар шабакаи Интернет аз оилаи протоколҳои TCP/IP истифода мебаранд. Дар сатҳҳои каналӣ ва физикии модели OSI, TCP/IP стандартҳои гуногуни интиқоли маълумотро дастгирӣ мекунад. Ба онҳо технологияҳои Ethernet ва FDDI барои шабакаҳои маҳаллӣ, инчунин X.25 ва ISDN барои шабакаҳои корхонаҳо ва шабакаҳои минтақавӣ дохил мешаванд.

Асоси оилаи протоколҳои TCP/IP-ро сатҳи шабакавӣ ташкил медиҳад, ки бо протоколи IP ва дигар протоколҳои масирёбӣ ифода меёбад. Андозаи бастаҳои маълумот, параметрҳои интиқол ва назорати бутунии иттилоот дар сатҳи нақлиётӣ бо протоколи TCP муайян карда мешаванд. Протоколи UDP низ дар ҳамин сатҳ амал мекунад ва дар ҳолатҳое истифода мешавад, ки назорати эътимоднокии интиқол маҳдуд аст ё талаб карда намешавад.

Сатҳи амалӣ хизматрасониҳоеро дар бар мегирад, ки система ба истифодабаранда пешниҳод мекунад. Ба протоколҳои муҳими амалӣ протоколи дастрасии фосилавии Telnet, протоколи интиқоли файлҳо FTP, протоколи интиқоли гиперматнҳо HTTP ва протоколҳои кор бо почтаи электронӣ — SMTP, POP, IMAP ва MIME — дохил мешаванд.

Сохтори шабакаи глобалии Интернет соли 1962 дар асоси лоиҳаи шабакаи телекоммуникатсионие пешниҳод гардид, ки Пол Бэран (Paul Baran) аз корпоратсияи RAND таҳия карда буд. Лоиҳа маркази ягонаи коммутатсионӣ надошт. Паёмҳои барои фиристодан пешбинишуда ба қисмҳои алоҳида тақсим шуда, ба бастаҳо ҷой дода мешуданд. Ҳар як баста суроғаи фиристанда ва қабулкунандаро дар бар мегирифт. Бастаҳо ба нуқтаи таъиншуда расида, аз нав ҷамъ карда мешуданд ва иттилооти аслӣ барқарор мегардид.

Интернет низ мисли дигар шабакаҳо аз маҷмӯи компютерҳои бо ҳам алоқаманд иборат аст, ки тавассути хатҳои алоқа пайваст шудаанд. Ин компютерҳо бо ёрии барномаҳои дар онҳо насбшуда идора карда мешаванд.

Барномаҳо аз рӯйи меъмории «мизоҷ — сервер» амал мекунанд, ки асоси фаъолияти бисёре аз хизматрасониҳои Интернетро ташкил медиҳад. Амалиёти шабакавӣ одатан ҳамкории се унсурро дар бар мегирад: мизоҷ, сервер ва шабакаи Интернет. Шабака дархости мизоҷро ба сервер мерасонад ва ҷавоби серверро ба мизоҷ бармегардонад.

Мизоҷ барномаест, ки бо ёрии он истифодабаранда ба ин ё он сервери Интернет муроҷиат мекунад. Калимаи «сервер» имрӯз чанд маъно дорад: он метавонад барномае бошад, ки ба мизоҷон маълумот медиҳад; компютере бошад, ки ин барнома дар он иҷро мешавад; ё маҷмӯи компютер ва барномаи сервериро ифода кунад.

Истифодабаранда тавассути компютери ташкилотҳои махсус ба Интернет пайваст мешавад. Ин ташкилотҳоро таъминкунандагони хизматрасонии Интернет ё провайдерҳо меноманд.

Ба Интернет метавон як компютери алоҳида ё тамоми шабакаи компютериро пайваст кард. Агар яке аз компютерҳои шабакаи маҳаллӣ ба Интернет пайваст бошад ва барои дигар компютерҳо дастрасиро таъмин кунад, он гоҳ онҳо низ метавонанд аз Интернет истифода баранд.

Пайвастшавӣ ба Интернет метавонад доимӣ ё муваққатӣ бошад. Провайдерҳои Интернет хатҳои зиёди алоқаи баландсуръат доранд. Провайдерҳои хурдтар ба провайдерҳои калонтар пайваст мешаванд. Ташкилотҳое, ки тавассути хатҳои алоқа ба ҳам пайвастанд, қисми асосии шабакаро ташкил медиҳанд.

Умуман, Интернет мубодилаи иттилоотро байни ду ё зиёда компютер таъмин мекунад. Компютерҳои ба шабакаи Интернет пайвастшуда гиреҳҳои Интернет номида мешаванд.

Омӯзиши принсипҳои асосии интиқоли иттилоот дар шабака бо мафҳумҳои «суроға» ва «протокол» алоқаманд аст. Ҳар як компютери ба шабака пайвастшуда суроғаи ягона дорад. Протокол маҷмӯи қоидаҳоест, ки кори компютерҳо ва мубодилаи маълумотро дар шабака танзим мекунад. Азбаски ҳамаи қоидаҳои ҳамкории компютерҳоро дар як протокол ҷой додан имконнопазир аст, протоколҳо аз рӯйи сатҳҳо ташкил шудаанд. Дар байни протоколҳои асосии Интернет IP (Internet Protocol) ва TCP (Transmission Control Protocol — протоколи идоракунии интиқол) мебошанд.

Протоколи IP интиқоли бастаҳои шабакавиро ба суроғаи таъиншуда, яъне масирёбиро, таъмин мекунад. Протоколи TCP дар сатҳи болотар амал намуда, барои эътимоднокии интиқоли иттилоот масъул аст. Он паёмҳои калонро ба қисмҳои хурдтар тақсим мекунад ва ба ҳар қисм маълумоти хизматӣ илова менамояд. Сипас ин бастаҳо тавассути протоколи IP ба суроғаи таъиншуда фиристода мешаванд.

Ҳар як сегменти TCP бо рақами пайдарпайӣ ва маълумоти зарурӣ қайд карда мешавад, то ки пас аз тақсим шудани паём қисмҳои он дар нуқтаи қабул бо тартиби дуруст ҷамъ ва паёми пурра барқарор карда шавад.

Протоколҳои TCP ва IP бо ҳам зич алоқаманданд. Аз ин рӯ, маҷмӯи онҳоро TCP/IP меноманд ва ин маҷмӯи протоколҳо асоси кори Интернет мебошад.

Барои муайян кардани компютерҳо дар шабакаи Интернет системаи суроғаҳои IP истифода мешавад. Суроғаи IPv4 аз чор адади бо нуқта ҷудошуда иборат аст. Ҳар як адад метавонад аз 0 то 255 бошад. Масалан: 194.85.26.130.

Компютерҳо барои мубодилаи маълумот аз суроғаҳои ададии IP истифода мебаранд. Аммо чунин суроғаҳоро дар хотир нигоҳ доштани одамон душвор аст. Аз ин рӯ, дар Интернет системаи номҳои доменӣ — DNS (Domain Name System) — истифода мешавад. DNS номи домениро ба суроғаи IP мувофиқ мекунад.

Масалан, ба суроғаи дар боло овардашуда номи домении dep-86.berc.rssi.ru мувофиқ меояд. Компютерҳо ҳангоми мубодилаи маълумот суроғаҳои IP-ро истифода мебаранд, аммо истифодабарандагон метавонанд ба ҷойи онҳо номҳои домениро нависанд. Гарчанде Интернет соҳиби ягона надорад, ташкилотҳои зиёде барои ҳамоҳангсозӣ ва тақсимоти суроғаҳою номҳои доменӣ масъуланд.

Системаи номҳои доменӣ сохтори иерархӣ дорад. Ном аз чанд қисм иборат буда, қисмҳо бо нуқта ҷудо мешаванд. Номро аз рост ба чап мехонанд. Масалан, дар номи овардашуда домени ru сатҳи болоӣ, rssi сатҳи баъдӣ ва berc сатҳи баъд аз он мебошад.

Номҳои доменӣ метавонанд ба кишварҳо ишора кунанд. Одатан, домени сатҳи болоии дуҳарфӣ рамзи кишварро нишон медиҳад. Масалан: tj — Тоҷикистон, ru — Россия, us — ИМА, jp — Ҷопон, de — Олмон ва ua — Украина. Ғайр аз доменҳои кишварӣ, доменҳои умумӣ низ мавҷуданд. Масалан: net — барои шабакаҳо, edu — барои муассисаҳои таълимӣ, com — барои ташкилотҳои тиҷоратӣ, mil — барои сохторҳои ҳарбӣ ва gov — барои ташкилотҳои давлатӣ.

Одатан, домени сатҳи дуюм номи ширкат ё ташкилотро нишон медиҳад, ҳарчанд он метавонад барои мақсадҳои дигар низ истифода шавад. Масалан, дар microsoft.com номи ширкати Microsoft домени сатҳи дуюм аст. Номҳои доменӣ дар хотир нигоҳ доштани суроғаҳоро осон мекунанд. Масалан, барои ворид шудан ба веб-сервери ширкати IBM метавон суроғаи www.ibm.com-ро истифода бурд.

Ҳангоми кор дар Интернет на танҳо номҳои доменӣ, балки нишонаҳои захираҳои ягона — URL (Uniform Resource Locator) — низ истифода мешаванд. URL суроғаи захираеро муайян мекунад ва тарзи дастрасӣ ба онро нишон медиҳад. Масалан:

• http:// — барои дастрасӣ ба саҳифаҳои веб;
• ftp:// — барои дастрасӣ тавассути протоколи FTP;
• file:// — барои ишора ба файл;
• gopher:// — барои дастрасӣ ба захираҳои Gopher.

Чанд намунаи суроғаҳои веб:

• http://www.misol.tj
• http://www.mail.ru
• http://www.microsoft.com

Дар баъзе серверҳо метавон қуттии почтаи электрониро ройгон кушод. Масалан, mail.ru, hotmail.ru, yandex.ru ва yahoo.com. Бисёриҳо дар ин хизматрасониҳо қуттиҳои почтаи электронӣ месозанд, ки ҳамчун суроғаҳои иловагӣ истифода мешаванд.

Ба имкониятҳо ва хизматрасониҳои Интернет почтаи электронӣ (E-mail), гурӯҳҳои хабарии Usenet (Usenet News), Telnet, интиқоли файлҳо тавассути FTP (File Transfer Protocol), шабакаи ҷаҳонии веб (WWW — World Wide Web), инчунин Archie, Gopher ва WAIS (Wide Area Information Service — Хизматрасонии иттилоотии минтақаи васеъ) дохил мешаванд. Имрӯз тиҷорати электронӣ низ аз имкониятҳои Интернет ба ҳисоб меравад.

Мирзоев Н. Ҳ., дотсенти кафедраи системаҳои иттилоотӣ дар иқтисодиёт