Ҳазрати Хизр (алайҳиссалом) — зиндагии пур аз асрор ва ҳикматҳои илоҳӣ

Подшоҳе шуҷоъ, ки ба шарқу ғарби ҷаҳон лашкаркашӣ мекард ва лашкари азиме, ки то уфуқ доман паҳн карда буд...

Зери парчами ҳазрати Зулқарнайн (алайҳиссалом) на танҳо сарбозони зиреҳпӯш, балки олимон ва мушовирон низ қадам мезаданд.

Дар миёни онҳо шахсе буд, ки асрори нозуки тақдирро медонист ва барои масъалаҳои ҳалношуда роҳи ҳал пайдо мекард.

Ӯ соҳиби илме буд, ки онро «илми ладуннӣ» меноманд — илме, ки Худованд ба таври махсус ба бандаи худ ато мекунад.

Шояд ӯ пурасрортарин шахси он лашкар буд.

Он шахсе, ки ҳазрати Зулқарнайн (а) дар муҳимтарин ва душвортарин қарорҳои худ бо ӯ машварат мекард, ҳазрати Хизр (алайҳиссалом) буд.

Дар тӯли сафарҳо сарбозон ба ҳолати ӯ бо ҳайрат менигаристанд.

Ҳар гоҳ ҳазрати Хизр барои истироҳат дар замини хушку беоб менишаст, он замин зинда мешуд ва дар чанд лаҳза ба марғзори сабзу хуррам табдил меёфт.

Тибқи ривояте, ки аз Паёмбари гиромӣ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) нақл шудааст, сабаби «Хизр» номида шудани ӯ низ ҳамин буд. Зеро ин ном аз калимаи «сабз» гирифта шудааст.

Ин шахси донишманд рӯзе ба яке аз асрори нозуки номи «Ал-Ҳай» — Зиндаи ҷовидон аз номҳои Худованд пай мебурд. Ин асрор ӯро ба сафари тӯлоние мебурд, ки то рӯзи қиёмат идома меёфт.

Тасаввур кунед, ки ҳамаи наздиконатон — хурду бузург — яке пас аз дигаре аз дунё мегузаранд ва ба хок супорида мешаванд, аммо шумо ҳанӯз зинда мемонед.

Оё ба чунин ҳолат тоқат карда метавонистед?

Ҳазрати Хизр (а) ҳамаи инро аз сар гузаронида буд.

Ҳазрати Зулқарнайн (а), қавмҳое, ки адолати ӯ ба онҳо расида буд, ва лашкарҳои азимаш ҳама яке пас аз дигаре аз ин ҷаҳон рафтанд.

Аммо ҳазрати Хизр ҳанӯз зинда буд.

Ӯ дигар шамшери худро канор гузошта буд. Акнун танҳо як вазифа дошт: ҳамон вазифаи беназире, ки Худованд ба ӯ супурда буд.

Гоҳе ба ёрии мусофире мерасид, ки дар тангно монда буд, ва ин кумак ба хотири покии дили он мусофир сурат мегирифт.

Гоҳе ба баракати садақае, ки шахсе дода буд, аз рӯй додани фоҷиае пешгирӣ мекард.

Гоҳе ба сабаби дуои бандае монеъ мешуд, ки коре ба оқибати бад анҷом ёбад.

Гоҳе низ ба хотири амали неке, ки бандае дар оянда анҷом медод, аз расидани мусибате ба ӯ пешгирӣ мекард.

Баъзан дар бозор, баъзан дар бандар ва баъзан дар деҳаи фаромӯшшудае пайдо мешуд.

Ӯ метавонист бо намуди зоҳирӣ ва синну соли гуногун зоҳир гардад.

Гоҳе худро нишон медод ва гоҳе бе он ки касе ҳатто аз ҳузураш огоҳ шавад, вазифаашро иҷро мекард.

Сипас, чунон ором нопадид мешуд, ки гӯё ҳеҷ гоҳ дар он ҷо набудааст.

Ба шарҳи донишмандон, ҳазрати Хизр дар мартабаи дигари ҳаёте қарор дорад, ки дар он мисли мо ба хӯрдану нӯшидан маҷбур набуд. Вале агар мехост, метавонист бихӯрад ва бинӯшад.

Ҳамин тавр, дар тӯли садсолаҳо вазифаҳои бешумореро анҷом дода буд.

Акнун вақти як мулоқоти бузург фаро мерасид.

Рӯзе ҳазрати Мӯсо (алайҳиссалом) барои қавми худ мавъиза мекард.

Дар ҳамин лаҳза яке аз мардум бархост.

Он мард пурсид:

— Донишмандтарин инсон кист?

Ҳазрати Мӯсо (а) андаке таваққуф кард ва ба андеша фурӯ рафт.

Дар он замон ӯ аз паёмбарони бузурги рӯйи замин буд. Ҳатто бидуни миёнарав бо Худованд сухан мегуфт ва аз асрори зиёде огоҳӣ дошт.

Аз ин рӯ, ҷавоб дод:

— Ман.

Аммо баъд аз ин ҳодисае рӯй дод, ки ҳазрати Мӯсо онро интизор набуд.

Аз ҷониби Худованд ба ӯ огоҳӣ расид:

— На, дар маҳалли ба ҳам пайвастани ду баҳр бандае аз бандагони Ман ҳаст, ки аз ту дониши бештаре дорад.

Он банда ҳазрати Хизр (алайҳиссалом) буд.

Ҳарчанд ҳазрати Мӯсо (а) аз назари мақому мартаба аз ҳазрати Хизр болотар буд, қарор гирифт барои омӯхтани он илми махсус ба сафар барояд.

Ӯ мехост ба ҳар қимате, ки бошад, он донишро биомӯзад.

Барои инсоне, ки бо мақсади шинохтани Худованд офарида шудааст, беҳтарин ризқ илмест, ки шинохти ӯро нисбат ба Парвардигор бештар кунад.

Ҳамин тавр, ҳазрати Мӯсо (а) ба роҳ баромад.

Ӯ ҷавонеро аз қавми худ, ки ҳазрати Юшаъ ном дошт, ҳамроҳ гирифт.

Онҳо роҳ пеш гирифтанд, ҳарчанд ҷойи дақиқи мақсадро намедонистанд.

Ҳазрати Мӯсо гуфт:

— То ба маҳалли пайвастани ду баҳр нарасам, аз роҳ рафтан бознамеистам. Агар барои ёфтани он ҷо солҳои зиёд ҳам роҳ рафтан лозим шавад, роҳамро идома медиҳам.

Тибқи як андешаи маъмул, он макон дар наздикиҳои Канали Суэтси имрӯза, яъне дар минтақае воқеъ буд, ки Баҳри Сурх ва Баҳри Миёназамин ба ҳам наздик мешаванд.

Ҳамин тавр, сафари тӯлонӣ ва пурасрори онҳо оғоз ёфт.

Онҳо соатҳо роҳ рафтанд, аз теппаҳо гузаштанд ва бидуни таваққуф пеш мерафтанд.

Аз водиҳо гузашта, миёни харсангҳои тезу баланд ҳаракат карданд ва дар канори соҳилҳои беодам роҳро идома доданд.

Ҳазрати Мӯсо (а) бо ҷисми неруманд ва иродаи устувораш беист пеш мерафт.

Ҳазрати Юшаъ (а) низ аз паси ӯ ҳаракат мекард.

Ниҳоят, ба маҳалли пайвастани ду баҳр расиданд.

Аммо ҳазрати Хизр куҷо буд?

Онҳо тасмим гирифтанд, ки дар назди харсангҳо каме истироҳат кунанд.

Ҳангоме ки ҳазрати Мӯсо (а) хоб буд, ҳодисаи аҷибе рӯй дод.

Моҳие, ки аз оғози сафар барои хӯрдан бо худ гирифта буданд, ногаҳон бо иҷозати Худованд зинда шуд ва худро ба баҳр андохта, шино карда рафт.

Ҳазрати Юшаъ (а) аз ҳайрат дар ҷойи худ шах шуд.

Чӣ тавр чунин ҳодиса рӯй дода метавонист? Чаро ин тавр шуд?

Бешак, ин ҳодиса бояд нишонае медошт.

Ӯ мехост воқеаро ба ҳазрати Мӯсо бигӯяд, вале бо сабабе онро фаромӯш кард.

Пас аз истироҳат дубора ба роҳ баромаданд.

Онҳо ҳанӯз ҳазрати Хизрро пайдо накарда буданд.

Дар роҳ ҳазрати Мӯсо (а) хастагии сахтеро эҳсос кард ва ба ҳазрати Юшаъ гуфт:

— Хӯрокамонро биёр. Ба ростӣ, аз ин сафарамон сахт хаста шудем.

Ногаҳон ҳазрати Юшаъ ҳодисаи моҳиро ба ёд овард.

Ӯ бо худ фикр кард:

«Чӣ тавр ман гуфтани чунин ҳодисаро фаромӯш кардам?»

Сипас, саросема ҷавоб дод:

— Оё дар хотир дорӣ, вақте дар назди харсанг истироҳат мекардем? Ман моҳиро фаромӯш кардам. Танҳо шайтон сабаб шуд, ки онро ба ту ёдоварӣ накунам. Моҳӣ ба таври ҳайратангез роҳи худро ба баҳр гирифта буд!

Ҳазрати Мӯсо (а) билохира нишонаеро, ки меҷуст, пайдо кард.

Ӯ гуфт:

— Ин ҳамон чизест, ки мо ҷустуҷӯ мекардем!

Онҳо фавран баргаштанд ва бо пайгирии изи қадамҳои худ ба ҳамон макон расиданд.

Ниҳоят, дар рӯ ба рӯи худ мусофири ғайриодиеро диданд.

Ӯ дар он макони хилват, дар либоси худ печида, танҳо нишаста буд.

Онҳо шахсеро, ки ҷустуҷӯ мекарданд, пайдо карданд.

Аз як тараф ҳазрати Мӯсо (алайҳиссалом) — Калимуллоҳ, паёмбаре, ки бо Худованд сухан мегуфт.

Аз тарафи дигар ҳазрати Хизр (алайҳиссалом) — бандае, ки аз илми махсуси Худованд баҳраманд гардида буд.

Дар он рӯз, дар маҳалли ба ҳам пайвастани ду баҳр, гӯё ду баҳри бузурги маърифат низ ба ҳам расиданд.

Ҳазрати Мӯсо салом дод.

Сипас, гуфт:

— Ман назди ту омадаам, то аз дониши дурусте, ки ба ту омӯхта шудааст, ба ман низ биомӯзӣ.

Ҳазрати Хизр ҷавоб дод:

— Эй Мӯсо! Худованд ба ман аз илми Худ донишеро омӯхтааст, ки ту онро намедонӣ. Ҳамчунин ба ту аз илми Худ донишеро омӯхтааст, ки ман онро намедонам.

Маҳз ба ҳамин хотир ҳазрати Мӯсо аз оғози сафар ба ҷустуҷӯи ӯ баромада буд.

Ӯ пурсид:

— Оё метавонам аз ту пайравӣ кунам, то аз илми судманде, ки ба ту омӯхта шудааст, ба ман низ биомӯзӣ?

Аммо ҷавоб он гуна набуд, ки ҳазрати Мӯсо интизор дошт.

Ҳазрати Хизр гуфт:

— Ту ҳаргиз наметавонӣ дар ҳамроҳии ман сабр кунӣ. Чӣ гуна метавонӣ дар баробари чизе, ки аз ҳақиқати он огоҳ нестӣ, сабр намоӣ?

Чаро ҳазрати Хизр чунин сухан гуфт?

Ҳодисаҳое, ки дар ин сафар рӯй медоданд, посухи ин саволро ошкор мекарданд.

Ҳазрати Мӯсо гуфт:

— Иншоаллоҳ, маро сабркунанда хоҳӣ ёфт ва дар ҳеҷ коре ба ту мухолифат нахоҳам кард.

Ҳазрати Хизр ҷавоб дод:

— Пас, агар аз ман пайравӣ кунӣ, то вақте ки худ дар бораи коре ба ту маълумот надиҳам, аз ман ҳеҷ чиз мапурс.

Аммо ҳазрати Юшаъ чӣ мешуд?

Ӯ ҳанӯз ҷавон буд ва барои чунин сафари ғайриодӣ омода набуд.

Акнун лозим меомад, ки тамоми роҳи омадаро танҳо баргардад.

Ҳамин тавр, ин ду бандаи баргузидаи Худованд сафари пурасрори худро якҷоя оғоз карданд.

Ин сафар аз дигар сафарҳо фарқ мекард.

Ҳазрати Мӯсо (а) мехост ба илме даст ёбад, ки то он рӯз аз ҳақиқати он огоҳ набуд.

Аммо воқеаҳое, ки дар пеш буданд, ҳатто барои ӯ низ бисёр ҳайратовар хоҳанд буд.

Онҳо муддате дар канори соҳил роҳ рафтанд.

Ногаҳон киштиеро диданд, ки ба соҳил наздик мешуд.

Онҳо ба киштибон садо заданд ва хоҳиш карданд, ки онҳоро низ савори киштӣ кунанд.

Ба куҷо мерафтанд? Инро танҳо ҳазрати Хизр медонист.

Киштибон аз чеҳраҳои нуронии ин ду шахс мутаассир шуданд ва бидуни гирифтани маблағ онҳоро ба киштӣ савор карданд.

Ҳазрати Мӯсо (а) аз чунин некии онҳо сипосгузор буд.

Аммо ногаҳон аз ҳазрати Хизр амали ғайричашмдоштеро дид.

Ҳазрати Хизр дар лаҳзае, ки касе ӯро намедид, дар киштӣ сӯрохе ба вуҷуд овард ва ба он осеб расонд.

Об ба дохили киштӣ ворид шудан гирифт.

Агар ин осеб сари вақт ошкор намешуд, киштӣ метавонист ғарқ шавад.

Ҳазрати Мӯсо (а) бо ғазаб ва ҳайрат гуфт:

— Оё киштиро сӯрох кардӣ, то мусофирони онро ғарқ кунӣ? Ба ростӣ, кори бисёр нописанде анҷом додӣ!

Ҳазрати Хизр оромона ба ӯ рӯ оварда, шартеро, ки дар оғози сафар гузошта буд, ёдовар шуд:

— Оё ба ту нагуфта будам, ки дар ҳамроҳии ман сабр карда наметавонӣ?

Ҳазрати Мӯсо ҷавоб дод:

— Маро барои он чи фаромӯш кардам, сарзаниш макун ва корамро бар ман душвор магардон.

Дар ҳамин вақт, киштибонҳо аз ворид шудани об ба киштӣ ба ташвиш афтоданд.

— Зудтар ҳаракат кунед! Қисми поёнии киштӣ осеб дидааст!

— Мавҷ наздик мешавад! Ғарқ мешавем!

— Худро нигоҳ доред! Он ҷоро маҳкам бандед!

— Зуд чизе пайдо кунед, ки ба он дошта тавонем!

Ниҳоят, онҳо ба соҳиле расиданд.

Ҳазрати Мӯсо ва ҳазрати Хизр аз киштӣ фаромаданд ва роҳи худро дар хушкӣ идома доданд.

Аммо ҳазрати Мӯсо ҳанӯз дар ҳайрат буд.

Оё ҳазрати Хизр воқеан чунин амал мекард?

Магар ӯ ба мардум ёрӣ намерасонд?

Ҳарчанд ҳазрати Мӯсо сабаби ин корро намефаҳмид, ҳамроҳи ҳазрати Хизр сафарро идома дод.

Ҳангоми роҳ рафтан онҳо дар макони дур аз чашми мардум ба писарбачае рӯ ба рӯ шуданд.

Кӯдак оромона ба кори худ машғул буд.

Вақте ба ӯ наздик шуданд, ҳазрати Хизр ногаҳон, бидуни гуфтани сухане, кӯдакро гирифт ва дар ҳамон ҷо ҷони ӯро гирифт.

Ҳазрати Мӯсо (а) аз даҳшат дар ҷойи худ шах шуд.

Ӯ аз ин ҳодиса сахт ба ҳайрат афтод.

Чӣ тавр чунин коре имкон дошт?

Чӣ гуна метавонист инсони бегуноҳеро бидуни сабаб ба қатл расонад?

Дар шариате, ки ба ҳазрати Мӯсо дода шуда буд, чунин амал ҷинояти бисёр вазнин маҳсуб меёфт ва ҷазои он қатл буд.

Ҳазрати Мӯсо бо ғазабу ҳайрат гуфт:

— Оё инсони поку бегуноҳеро, ки касеро накушта буд, ба қатл расондӣ? Савганд ба Худо, кори бисёр зиште анҷом додӣ!

Аммо ҷавоби ҳазрати Хизр ҳамон буд:

— Оё ба ту нагуфта будам, ки ту ҳаргиз наметавонӣ дар ҳамроҳии ман сабр кунӣ?

Ин сафар барои ҳазрати Мӯсо аз он чи тасаввур мекард, бисёр ғайриодӣ шуда буд.

Шахсе, ки ӯ барои омӯхтани илм аз пасаш омада буд, пайи ҳам амалҳое анҷом медод, ки зоҳиран ба одамони бегуноҳ зарар мерасонданд.

Аз тарафи дигар, ҳазрати Мӯсо медонист, ки дар паси ин корҳо ҳикмате вуҷуд дорад.

Аммо сахт мехост бидонад, ки он ҳикмат чист.

Вақти ошкор шудани ҳақиқат наздик мешуд.

Ҳазрати Мӯсо гуфт:

— Агар баъд аз ин дар бораи чизе аз ту савол кунам, дигар маро ҳамроҳи худ нигоҳ мадор. Зеро дар ин сурат барои ҷудо шудан аз ман далели кофӣ хоҳӣ дошт.

Ҳамин тавр, онҳо роҳашонро идома доданд.

Пас аз муддате ба шаҳраке расиданд.

Онҳо аз сокинони шаҳр хӯрок хостанд.

Аммо ҳеҷ кас онҳоро меҳмон накард ва ҳатто як табақ хӯрок ҳам ба онҳо надод.

Дар ҳамин шаҳр ҳазрати Хизр девори каҷу фарсудаеро дид, ки наздик буд фурӯ резад.

Ӯ ба таъмир кардани девор шурӯъ кард.

Бо заҳмати зиёд онро рост ва мустаҳкам намуд.

Вақте кор ба анҷом расид, аз ҳеҷ кас музде талаб накард.

Ҳазрати Мӯсо (а) ин ҳолатро дида гуфт:

— Агар мехостӣ, метавонистӣ барои ин корат аз онҳо музде бигирӣ.

Ҳазрати Хизр бо нигоҳи пурмаъно ба ҳазрати Мӯсо нигарист ва суханоне гуфт, ки анҷоми сафари якҷояи онҳоро эълон мекарданд.

Ҳазрати Хизр гуфт:

— Инак, вақти ҷудо шудани ману ту фаро расид.

Сипас, ӯ ба шарҳ додани асрори се ҳодисае оғоз кард, ки ҳазрати Мӯсо натавониста буд дар баробари онҳо сабр кунад.

Ӯ мехост нишон диҳад, ки воқеаҳо ҳамеша он гуна нестанд, ки инсон бо чашмони худ мебинад.

Баъзан дар паси ҳодисае, ки зоҳиран бад менамояд, ҳикмати бузурге нуҳуфтааст.

Сирри якум: Чаро киштӣ сӯрох карда шуд?

Ҳазрати Хизр гуфт:

— Он киштӣ ба чанд шахси камбағале тааллуқ дошт, ки дар баҳр кор мекарданд. Ман хостам дар он нуқсе ба вуҷуд оварам.

Зеро дар пеши роҳи онҳо подшоҳи золиме буд, ки ҳар киштии солимро бо зӯрӣ мусодира мекард.

Ҳазрати Хизр бо осеб расонидан ба киштӣ онро аз назари зоҳирӣ нуқсондор сохта буд.

Подшоҳ, ки танҳо киштиҳои солимро мегирифт, дигар ба он таваҷҷуҳ намекард.

Ҳамин тавр, киштии камбағалон аз мусодира шудан наҷот меёфт.

Яъне коре, ки дар аввал бад менамуд, дар ҳақиқат сабаби наҷоти соҳибони киштӣ аз зарари бузургтар гардида буд.

Худованд ҳақиқати пинҳонии воқеаҳоро ба ҳазрати Хизр нишон медод ва ӯро ба иҷрои вазифае маъмур мекард.

Ҳазрати Хизр низ ин корҳоро бо амри Худованд анҷом медод.

Сирри дуюм: Чаро кӯдак кушта шуд?

Аммо сабаби ҳодисаи дуюм чӣ буд?

Чаро ҳазрати Хизр он кӯдакро кушт?

Ҳазрати Хизр суханашро чунин идома дод:

— Падару модари он кӯдак ҳар ду мӯъмин буданд. Мо бим доштем, ки ӯ дар оянда онҳоро ба саркашӣ ва куфр бикашонад.

Аз ин рӯ, хостем, ки Парвардигорашон ба ҷойи ӯ фарзанде поктар, меҳрубонтар ва некӯахлоқтар ба онҳо ато кунад.

Агар он кӯдак бештар зиндагӣ мекард, метавонист ба амалҳое даст занад, ки ӯро сазовори азоби дӯзах мегардонданд.

Аммо ӯ дар синни кӯдакӣ, пеш аз расидан ба синни масъулияти шаръӣ, аз дунё рафт.

Дар ривояти пешниҳодшуда гуфта мешавад, ки ӯ бе ҳисобу китоб вориди биҳишт мегардад.

Ҳамчунин дар ин нақл омадааст, ки ӯ дар охират барои падару модараш шафоат мекунад ва дар биҳишт ҳамеша ҳамчун фарзанди маҳбуби онҳо боқӣ мемонад.

Падару модар ҳарчанд дар тӯли зиндагии худ аз ҳақиқати ин ҳодиса огоҳ нашаванд ҳам, дар охират ҳикмати онро дарк мекунанд.

Ғаму андӯҳи онҳо дар он рӯз ба шодмонӣ табдил меёбад.

Яъне Худованд ин оиларо низ бо раҳмати пинҳонии Худ ҳифз карда буд.

Ҳамон гуна ки ҳазрати Азроил (а) ҷони инсонҳоро на аз рӯйи хоҳиши шахсии худ, балки бо фармон ва иҷозати Худованд мегирад, ҳазрати Хизр низ ҷони он кӯдакро аз рӯйи андешаи шахсии худ нагирифта буд.

Ӯ ин амалро танҳо бо амри илоҳӣ анҷом дода буд.

Худованд соҳиби тамоми ҳастӣ аст ва дар мулки Худ ҳар гуна ки бихоҳад, тасарруф мекунад.

Баъзе бандагон дар ин ҷаҳон мисли меҳмонон зиндагӣ мекунанд ва пеш аз расидан ба синни озмоиш аз дунё мегузаранд.

Албатта, подоши касоне, ки озмоишҳои зиндагиро аз сар гузаронидаанд, бо подоши касоне, ки пеш аз ин озмоишҳо вафот кардаанд, яксон нест.

Сирри сеюм: Чаро девори ятимон таъмир карда шуд?

Пас аз ин, ҳазрати Хизр сирри ҳодисаи сеюмро низ шарҳ дод.

Ӯ гуфт:

— Он девор ба ду кӯдаки ятими шаҳр тааллуқ дошт. Дар зери девор ганҷе буд, ки ба онҳо тааллуқ дошт. Падари онҳо низ марди солеҳе буд.

Парвардигорат хост, ки он ду кӯдак ба синни балоғат ва камол расанд ва сипас ганҷи худро берун оваранд.

Ин раҳмате аз ҷониби Парвардигори ту буд.

Агар девор таъмир намешуд, ба зудӣ фурӯ мерехт.

Дар он сурат ганҷи дар зери девор ниҳоншуда ошкор мегардид.

Одамони бевиҷдон метавонистанд молу мулки ин ду ятимро ба осонӣ соҳиб шаванд.

Ҳазрати Хизр деворро мустаҳкам кард, то он солҳои зиёд пойдор бимонад.

Вақте девор дар оянда фурӯ мерехт, он ду кӯдак аллакай ба ҷавонҳои неруманд ва болиғ табдил ёфта буданд.

Онҳо метавонистанд мероси падари худро пайдо кунанд ва нагузоранд касе онро аз онҳо бигирад.

Ҳамин тавр, некӯкорӣ, тақво ва мақоми неки падари онҳо дар назди Худованд ҳатто пас аз маргаш сабаби ҳифзи фарзандонаш гардида буд.

Гӯё амалҳои солеҳи падар ба сипаре табдил ёфта буданд, ки фарзандони ӯро муҳофизат мекард.

Худованд касеро, ки ризои Ӯро аз ҳама чиз болотар медонад, баъзан бо роҳҳое подош медиҳад, ки инсон ҳатто тасаввур карда наметавонад.

Худованд он ду кӯдаки ятимро танҳо нагузошт.

Онҳо бехабар буданд, ки Худованд ҳазрати Хизрро то назди хонаашон расонида, барои кумак ба онҳо фиристодааст.

Ҳикмати пинҳонии ин се воқеа

Ба ин се ҳодиса диққат кунед.

Се гурӯҳи инсонҳо бо саргузаштҳои комилан гуногун вуҷуд доштанд.

Якум — чанд камбағале, ки дар баҳр бо киштии худ ризқ меёфтанд.

Дуюм — падару модари мӯъмин, ки фарзандашон метавонист дар оянда сабаби озмоиши сахти онҳо гардад.

Сеюм — ду кӯдаки ятим, ки падари солеҳашон аз дунё гузашта буд.

Худованд тамоми ин ҳодисаҳоро аз пеш медонист.

Ӯ сабабҳо ва шароитро чунон ба ҳам пайваст, ки сафари ҳазрати Мӯсо низ маҳз ба вақти рӯй додани ин воқеаҳо рост омад.

Дар натиҷа, қиссае ба вуҷуд омад, ки дар Қуръони Карим зикр гардидааст ва то рӯзи қиёмат барои инсонҳо сарчашмаи панду ибрат хоҳад буд.

Худованд гузашта ва ояндаро медонад.

Ӯ аз ҳолати ҳар як бандаи худ огоҳ аст ва ба ҳар яке таваҷҷуҳи хос дорад.

Ҳар гоҳ бихоҳад, ҳодисаҳои гуногунро ба ҳам мепайвандад.

Ва дар ниҳоят, дар паси бисёре аз воқеаҳо ҳикмате қарор медиҳад, ки инсон онро дар оғоз намефаҳмад.

Оё дар зиндагии мо низ чунин ҳодисаҳо рӯй намедиҳанд?

Магар дар зиндагии мо ҳам баъзан ҳодисаҳое рӯй намедиҳанд, ки сабаби онҳоро намефаҳмем?

Баъзан намедонем, ки чаро чунин шуд ва кӣ сабабгори он гардид.

Ғамгин мешавем, ранҷ мекашем ва худро сарзаниш мекунем.

Шояд ту низ рӯзҳои торикеро аз сар гузаронида бошӣ, ки пайваста аз худ мепурсидӣ:

«Чаро маҳз бо ман чунин шуд?»

Шояд ба мушкилоти беохир рӯ ба рӯ шудаӣ, дарду ранҷҳои зиёдеро таҳаммул кардаӣ ва шабҳои бешуморро бехоб гузаронидаӣ.

Аммо кӣ медонад?

Шояд он чизе, ки имрӯз туро озор медиҳад, рӯзе ба неъмате табдил ёбад, ки ҳангоми ба гузашта нигаристан мефаҳмӣ: маҳз ҳамон ҳодиса туро аз бадбахтии бузургтар наҷот додааст.

Магар борҳо чунин нашудааст, ки барои расидан ба чизе сахт орзу карда, дуо гуфтаем, аммо баъдтар шукр кардаем, ки он кор амалӣ нашуд?

Он вақт мегӯем:

«Хайрият, ки чунин нашуд! Худованд моро ҳифз кард».

Инсон бо дониши маҳдуди худ танҳо зоҳири ҳодисаҳоро мебинад.

Ӯ бисёр кам метавонад ба ҳақиқати пинҳонии онҳо пай барад.

Мо ҳатто намедонем, ки фардо чӣ рӯй хоҳад дод.

Аммо Парвардигори мо тамоми замонҳо ва ҳамаи эҳтимолҳоро медонад.

Ӯ мувофиқи илми комили Худ ҳукм мекунад.

Баъзан дуое, ки солҳои пеш карда, баъд онро фаромӯш намудаем, сабаби дур шудани мусибате мегардад.

Баъзан амали неке, ки солҳо пеш анҷом додаем, чун сипаре моро аз бало муҳофизат мекунад.

Шояд барои муддате ғамгин шавем, аммо Парвардигорамон дар Қуръони Карим мефармояд:

«Ва шояд чизеро нохуш доред, дар ҳоле ки он барои шумо хайр аст; ва шояд чизеро дӯст доред, дар ҳоле ки он барои шумо бад аст. Худованд медонад ва шумо намедонед».

(Сураи Бақара, ояти 216)

Худованд дар низоми тақдир чунон мувозинати дақиқе қарор додааст, ки баъзан ҳодисаҳое, ки аз берун бад менамоянд, дар ҳақиқат ба натиҷаҳои нек анҷом меёбанд.

Муҳим он аст, ки мо дар ҳар ҳолат ба Худованд рӯ оварем.

Бидонем, ки тамоми равандҳои олам дар ихтиёри Ӯянд ва ба Ӯ таваккал кунем.

Ҳамчунин фаромӯш накунем, ки Худованд нисбат ба бандагони Худ раҳиму меҳрубон аст.

Сухани охирини ҳазрати Хизр (а) ба ҳазрати Мӯсо (а)

Ҳазрати Хизр пас аз шарҳ додани ҳамаи ҳодисаҳо сухани бисёр муҳимеро илова кард:

— Ман ин корҳоро аз пеши худ анҷом надодам.

Сипас, гуфт:

— Ин буд ҳақиқати ҳодисаҳое, ки ту натавонистӣ дар баробари онҳо сабр кунӣ.

Пас аз нақл кардани ин қисса ба саҳобагон, Паёмбари гиромӣ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд:

«Худованд Мӯсоро раҳмат кунад! Кош сабр мекард, то аз ҳодисаҳои дигари миёни он ду низ барои мо нақл мешуд».

Парвардигори мо дар Қуръони Карим мефармояд:

«Ва болотар аз ҳар соҳиби илме донишманде ҳаст».

(Сураи Юсуф, ояти 76)

Ҳангоме ки ҳазрати Мӯсо (а) ва ҳазрати Хизр (а) бори аввал ба киштӣ савор шуданд, гунҷишке ба назди онҳо омад.

Он паранда бо нӯли хурди худ як ё ду бор аз баҳр об гирифт.

Ҳазрати Хизр ба гунҷишк ишора карда, гуфт:

— Эй Мӯсо! Дониши ману ту дар муқоиса бо илми Худованд ҳатто ба андозаи обе нест, ки ин гунҷишк бо нӯли худ аз баҳр кам кард.

Субҳоналлоҳ!

Чӣ дарси бузургест!

Инсон ҳар қадар донишманд бошад ҳам, дониши ӯ дар муқоиса бо илми бепоёни Худованд бисёр ночиз аст.

Вақте фармони Худованд расид, ҳазрати Хизр аз назарҳо нопадид шуд ва ба иҷрои вазифае, ки тибқи ин ривоят то рӯзи қиёмат идома меёфт, бозгашт.

Мулоқоти ҳазрати Хизр (а) бо Иброҳим ибни Адҳам ва дигар шудани зиндагии ӯ

Ҳазрати Мӯсо (а) ягона шахсе набуд, ки бо ҳазрати Хизр мулоқот мекард.

Садсолаҳо мегузаштанд ва бисёре аз авлиёи Худо бо ҳазрати Хизр мулоқот карда, ҳодисаҳои пурибратеро аз сар мегузарониданд.

Аз ҷумла, подшоҳе буд, ки ҳама чиз дошт, аммо рӯзе фаҳмид, ки дар ҳақиқат ҳеҷ чиз надорад.

Ин шахс ҳазрати Иброҳим ибни Адҳам, ҳокими шаҳри Балх буд, ки пас аз мулоқот бо ҳазрати Хизр зиндагии ӯ комилан дигар шуд.

Дар манбаъҳои тасаввуфӣ мулоқоти Иброҳим ибни Адҳам бо ҳазрати Хизр ва тағйир ёфтани зиндагии ӯ ҳамчун қиссаи ибратбахш нақл мешавад.

Иброҳим ибни Адҳам яке аз сарватмандтарин шахсони замони худ буд.

Мувофиқи баъзе ривоятҳо, ӯ подшоҳи бузурги шаҳри Балх ба шумор мерафт.

Молу мулки фаровон дошт ва дар сарвату неъмат зиндагӣ мекард.

Аммо зиндагии пуршукӯҳ ва ҳокимияти бузургаш сабаб шуда буданд, ки ёди Худовандро фаромӯш кунад ва ба лаззатҳои дунё дил бандад.

Марди ношинос дар болои қаср

Тибқи ривоятҳо, шабе Иброҳим ибни Адҳам дар қасри худ хобида буд.

Ногаҳон аз болои боми қаср садои қадамҳо ва тақ-тақи сахтеро шунид.

Ӯ бо ғазаб аз ҷой бархост ва ба тарафи бом фарёд зад:

— Кист он ҷо?

Аз боло ҷавоб омад:

— Ман шахси шиносе ҳастам.

Иброҳим пурсид:

— Дар ин вақти шаб дар болои боми хонаи ман чӣ меҷӯӣ?

Мард ҷавоб дод:

— Шутури гумшудаамро меҷӯям.

Иброҳим аз ин ҷавоб ба ғазаб омад:

— Эй нодон! Магар шутурро дар болои бом меҷӯянд?

Дар ҳамин лаҳза ҷавобе садо дод, ки зиндагии Иброҳим ибни Адҳамро барои ҳамеша дигар мекард:

— Эй ғофил! Нодони ҳақиқӣ худи ту ҳастӣ! Медонӣ, ки шутурро дар болои бом намеҷӯянд, аммо гумон мекунӣ, ки Худовандро дар миёни ин бистарҳои абрешимӣ, ин айшу ишрат ва ин тиллову сарватҳо пайдо хоҳӣ кард?

Подшоҳ аз шунидани ин суханон сахт ба ларза афтод.

Ӯ фавран сарбозонашро ба бом фиристод.

Аммо онҳо ҳар қадар ҷустуҷӯ карданд, касеро пайдо накарданд.

Мувофиқи ин ривоят, он шахс ҳазрати Хизр (алайҳиссалом) буд.

Қаср ё корвонсарой?

Рӯзи дигар Иброҳим ибни Адҳам зиёфати бузурге ташкил кард.

Меҳмонон дар атроф нишаста, хӯрок мехӯрданд.

Ногаҳон марди бисёр ҳайбатноке ба толор ворид шуд.

Ӯ чунон ҳайбат дошт, ки ҳеҷ кас ҷуръат накард бипурсад:

«Ту кистӣ? Аз куҷо ва барои чӣ омадаӣ?»

Мард оромона ба тарафи тахти подшоҳ наздик шуд.

Иброҳим ибни Адҳам аз ӯ пурсид:

— Ту кистӣ ва чӣ мехоҳӣ?

Мард ҷавоб дод:

— Ман мусофирам. Магар ин ҷо корвонсарой нест, ки мусофирон чанд шаб дар он истироҳат мекунанд? Ман ҳам хаста шудаам ва мехоҳам чанд рӯз дар ин ҷо бимонам.

Подшоҳ аз ин сухан ҳайрон шуд ва гуфт:

— Кадом корвонсарой, эй нодон? Ин қасри ман аст!

Мард пурсид:

— Пеш аз ту ин қаср аз они кӣ буд?

— Аз они падарам.

— Пеш аз падарат аз они кӣ буд?

— Аз они падари ӯ ва гузаштагонаш.

— Пас онҳо ҳоло дар куҷоянд?

— Аз ин дунё рафтаанд.

— Яъне вафот кардаанд?

— Бале.

Он гоҳ мард суханоне гуфт, ки ба қалби подшоҳ сахт таъсир карданд:

— Пас чӣ гуна мегӯӣ, ки ин ҷо корвонсарой нест? Бубин, ҳар кас ба ин ҷо омадааст, муддате зиндагӣ карда, сипас аз он рафтааст. Ту боз маро нодон мегӯӣ? Нодони ҳақиқӣ худи ту ҳастӣ!

Мард суханашро идома дод:

— Мегӯӣ, ки ин қасри ман аст. Аммо чӣ гуна қасре, ки пеш аз ту аз они дигарон буд ва фардо аз дасти ту низ меравад, моли ту буда метавонад?

Пас аз ин суханон мард дар пеши чашмони ҳайратзадаи ҳозирон аз қаср берун рафт.

Саволе, ки оромии подшоҳро гирифт

Дар қалби Иброҳим ибни Адҳам холигии аҷибе пайдо шуд.

Ҳодисаи шаби гузашта ва воқеаи имрӯз...

Ҳамаи ин чӣ маъно дошт?

Чаро ин суханон ӯро ин қадар нороҳат мекарданд?

Эҳсосоти печида ва нооромии амиқе қалби ӯро фаро гирифта буданд.

Ӯ мехост фикрашро аз ин воқеаҳо дур кунад.

Аз ин рӯ, қарор дод ба шикор барояд.

Омодагӣ дид, ба асп савор шуд ва ба тарафи биёбон ҳаракат кард.

Пас аз муддате оҳуеро дид.

Камону тири худро омода кард ва хост ба оҳу тир андозад.

Аммо ногаҳон садое шунид:

— Эй Иброҳим! Оё ту барои ҳамин офарида шудаӣ?

Иброҳим ба ҳайрат афтод.

Ин чӣ садое буд?

Аз куҷо меомад?

Ӯ дубора ҳамон садоро шунид:

— Эй Иброҳим! Оё ту барои ҳамин офарида шудаӣ?

Камону тир аз дастонаш афтиданд.

Ӯ ба андеша фурӯ рафт.

Ин дунё ӯро ба чӣ ҳол оварда буд?

Ӯ Парвардигореро, ки аз нестӣ ба ҳастӣ оварда буд, дар ҷойи дуюм гузошта, лаззатҳо ва хоҳишҳои дунявиро аз ҳама чиз болотар қарор дода буд.

Ҳол он ки тамоми молу мулк ва неъматҳо ба ӯ дода шуда буданд, то Худовандро ба ёд оварад.

Дилаш сахт метапид.

Тамоми вуҷудаш ба андешаи як савол фурӯ рафта буд:

«Эй Иброҳим! Оё ту барои ҳамин офарида шудаӣ?»

Ашк аз чашмонаш ҷорӣ шуд.

Ӯ аз асп фаромад ва ба саҷда афтод.

Иваз кардани либоси подшоҳӣ бо ҷомаи чӯпон

Вақте Иброҳим ибни Адҳам роҳи бозгаштро пеш гирифт, дар роҳ ба чӯпоне вохӯрд.

Ӯ салом дод:

— Ассалому алайкум!

Чӯпон ҷавоб дод:

— Ва алайкум ассалом!

Иброҳим либосҳои гаронбаҳо ва пуршукӯҳи худро аз тан берун оварда, ба чӯпон дод.

Дар иваз, ҷомаи дағалу пашмини чӯпонро гирифта, ба тан кард.

Акнун ӯ зиндагии пур аз айшу ишратеро, ки сабаби фаромӯш кардани Худованд шуда буд, тарк карда буд.

Муҳаббати дунёро аз қалби худ берун намуд.

Ӯ бо худ андеша мекард:

«Агар ман барои шинохтани Худованд офарида шуда бошам, пас чӣ гуна метавонам мақсади дигареро аз шинохти Ӯ болотар гузорам?»

Қалби ӯ дигар намехост асири муҳаббати чизҳои гузаранда бошад.

Ӯ мехост танҳо ризои Худовандро биҷӯяд.

Бо чунин андешаҳо қалбаш гӯё аз нав таваллуд шуд ва пок гардид.

Дилаш он чизеро, ки меҷуст, пайдо кард.

Вақте мақсади аслии зиндагии худро дарк намуд, дигар дарду ранҷҳои пешина барояш ҳамон аҳамиятро надоштанд.

Аз тахти подшоҳӣ то мартабаи авлиё

Ҳазрати Иброҳим ибни Адҳам зиндагии сарватмандона ва пуршукӯҳи Балхро тарк кард ва ба шаҳрҳои дигар сафар намуд.

Аз он пас, мардум ӯро на бо шукӯҳи подшоҳӣ, балки бо тақво ва парҳезгорӣ мешинохтанд.

Ӯ дигар аз хазинаи қаср зиндагии худро таъмин намекард.

Барои ба даст овардани ризқи ҳалол ба корҳои гуногун, аз ҷумла посбонӣ ва осиёббонӣ, машғул мешуд.

Шабҳоро бо тафаккур ва ибодат мегузаронид.

Рӯзона ба мушкилоти мардум таваҷҷуҳ мекард ва барои ҳалли онҳо мекӯшид.

Ӯ ба мардум тавсия медод, ки бо хоҳишҳои нафси худ мубориза баранд ва мақсади офариниши худро фаромӯш накунанд.

Бо гузашти вақт, бо зуҳд, ихлос ва суханони пандомӯзаш машҳур гардид.

Акнун ӯ дигар подшоҳе набуд, ки бар тахти салтанат менишаст.

Ӯ ба яке аз дӯстони Худо табдил ёфта буд, ки суханонаш ба қалби инсонҳо таъсир мекарданд.

Мувофиқи ин қисса, ҳазрати Хизр (а) ба ҳамин тарз сабаби бедории маънавии бисёре аз инсонҳо гардида буд.

Мулоқоти ҳазрати Хизр (а) бо Иброҳими Хаввос ва дарси таваккал

Аммо валии дигари Худованд низ буд, ки ҳангоми мулоқот бо ҳазрати Хизр рафтори тамоман дигаре нишон дод.

Ин шахс ҳазрати Иброҳими Хаввос буд, ки бо эътимоди устувор ба Худованд, яъне бо таваккали бузурги худ, шинохта мешуд.

Рӯзе Иброҳими Хаввос бидуни гирифтани хӯрок ва об, танҳо бо таваккал ба Худованд, ба сафари биёбоние баромад.

Он биёбон холӣ, бисёр гарм ва пур аз хатар буд.

Ӯ танҳо роҳ мерафт.

Дар роҳ ба ёди Худованд машғул буд ва мехост худро аз фиребҳои дунё ва хоҳишҳои нафс дур нигоҳ дорад.

Орзу дошт, ки қалбаш танҳо аз муҳаббати Худованд ва таваккал ба Ӯ пур бошад.

Мулоқоти ғайричашмдошт

Ҳангоми роҳ рафтан дар биёбон ногаҳон дар паҳлуяш марди нуроние пайдо шуд.

Иброҳими Хаввос аз нуронияти чеҳраи он шахс дарҳол фаҳмид, ки ӯ ҳазрати Хизр (алайҳиссалом) аст.

Ҳазрати Хизр ба ӯ салом дод ва гуфт:

— Мехоҳам дар ин биёбони хатарнок ҳамсафари ту бошам ва сафаратро осон гардонам.

Одатан, агар инсон дар миёни биёбон гуруснаву ташна бошад ва ногаҳон ҳазрати Хизрро бинад, магар аз шодӣ беҳад хурсанд намешавад?

Магар бо худ намегӯяд:

«Акнун наҷот ёфтам!»

Аммо Иброҳими Хаввос ҷавобе дод, ки ҳеҷ кас онро интизор набуд.

Ӯ гуфт:

— Эй Хизр! Худованд медонад, ки ман туро чӣ қадар дӯст медорам. Аммо аз ту хоҳиш мекунам, ки барои ризои Худованд аз назди ман дур шавӣ.

Ҳазрати Хизр ҳайрон шуд ва сабабашро пурсид.

Он гоҳ Иброҳими Хаввос дарси бисёр амиқе дар бораи тавҳид ва таваккал ба Худованд дод.

Ӯ гуфт:

— Вақте ба ин сафар баромадам, бо худ аҳд кардам, ки ҳар чӣ рӯй диҳад, танҳо ба Худованд таваккал мекунам.

— Агар ту ҳамроҳи ман роҳ рафтанро идома диҳӣ, вақте дар биёбон ба хатар дучор шавам, қалбам хоҳад гуфт: «Ҳеҷ ташвиш нест, ҳазрати Хизр дар паҳлуи ман аст».

— Дар он сурат, ба ҷойи он ки танҳо ба Худованд таваккал кунам, қалбам ба ту такя хоҳад кард.

— Ман метарсам, ки ҳузури ту эътимоди қалбамро ба Худованд суст кунад ва ман Парвардигорамро фаромӯш карда, ба ту умед бандам.

Ҳазрати Хизр аз шунидани ин суханон табассум кард.

Сипас, аз назар нопадид шуд.

Таваккали ҳақиқӣ чист?

Вақте чунин дараҷаи таслим ва таваккалро мебинем, ба ҳолати худ менигарем ва мефаҳмем, ки то чӣ андоза аз чунин наздикӣ ба Худованд дур ҳастем.

Магар чунин нест?

Дар тӯли таърих дӯстони зиёди Худованд ба ин дунё омадаанд.

Онҳо қалбҳои худро аз муҳаббати аз ҳад зиёди дунё пок карда, бо муҳаббати Худованд пур намудаанд ва сипас аз ин ҷаҳон гузаштаанд.

Шояд мо низ мегӯем, ки Худовандро дӯст медорем.

Аммо баъзан муҳаббати мо ба Ӯ танҳо ба андозаест, ки баъд аз муҳаббати дунё ва хоҳишҳои гузарандаи мо дар қалбамон ҷойи холӣ боқӣ мемонад.

Бо вуҷуди ин, агар мо ба сӯи Худованд як қадам гузорем ва аз таҳти дил тавба кунем, Ӯ метавонад тамоми зиндагии моро дигар кунад.

Аммо дар ин ҷо набояд дар фаҳмидани ибрат иштибоҳ кунем.

Чизе, ки Иброҳим ибни Адҳам ва Иброҳими Хаввосро ба чунин мартаба расонида буд, дар зоҳир тарк кардани молу мулк ва зиндагии дунявӣ менамуд.

Вале дар ҳақиқат, муҳимтар аз ҳама тарк кардани муҳаббати аз ҳад зиёди дунё дар қалб буд.

Саҳобагони Паёмбари гиромӣ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) низ ҳамин роҳро пеш гирифта буданд.

Онҳо зиндагии ҳаррӯза, оила, тиҷорат ва корҳои дунявии худро идома медоданд.

Аммо қалбҳои худро аз бандагии молу мулк ва муҳаббати ифротии дунё пок карда буданд.

Вагарна агар қалби инсон сахт ба дунё вобаста бошад, ҳатто агар ба биёбонҳо равад ва ҳама чизро тарк кунад ҳам, танҳо бо ин амал ба мартабаи баланди маънавӣ намерасад.

Оё мо низ метавонем ҳазрати Хизрро бубинем?

Оё имкон дорад, ки мо низ бо ҳазрати Хизр (а) мулоқот кунем?

Ё шояд дар гузашта бо ӯ мулоқот карда бошем, вале нафаҳмида бошем?

Агар чунин бошад, чӣ тавр метавонем бидонем, ки он шахс ҳазрати Хизр буд?

Тибқи баъзе нақлҳо, яке аз нишонаҳое, ки инсон метавонад аз рӯйи он гумон кунад шахси ёрирасон ҳазрати Хизр буд, ин аст, ки пас аз расидани кумаки илоҳӣ ба воситаи ӯ, дар қалбаш оромиш ва фараҳ пайдо мешавад.

Баъзеҳо шояд ӯро шинохта бошанд, баъзеҳо бошанд, ӯро инсони одӣ гумон кардаанд.

Аммо муҳимтарин масъала ин нест, ки мо ӯро шинохтаем ё не.

Муҳим он аст, ки бидонем:

Агар ҳазрати Хизр ба ёрии бандае расад ҳам, фиристандаи ҳақиқии ӯ Худованд аст.

Худованд барои нишон додани меҳрубонии Худ ба бандагонаш аз сабабҳои гуногун истифода мекунад.

Гоҳе дар қалби модар меҳрубонӣ меофарад ва сабаб мешавад, ки ӯ сари кӯдаки худро бо навозиш сила кунад.

Гоҳе абрҳоро дар осмон ба ҳаракат меорад.

Сипас, қатраҳои боронро пайи ҳам фурӯ мефиристад ва бо ин васила ба бандагони Худ ризқу раҳмат мерасонад.

Ҳамаи инҳо сабабҳое ҳастанд, ки Худованд дар низоми офариниш қарор додааст.

Ба ҳамин монанд, Худованд баъзан ёрии Худро ба воситаи ҳазрати Хизр мерасонад.

Баъзан бошад, ба воситаи инсонҳои дигар ё сабабҳое, ки мо интизорашон нестем.

Аммо дар ҳамаи ин ҳолатҳо ёрии ҳақиқӣ аз ҷониби Парвардигори мо мебошад.

Худованд дар Қуръони Карим мефармояд:

«Бигӯ: Худованд шуморо аз он ва аз ҳар андӯҳе наҷот медиҳад».

(Сураи Анъом, ояти 64)

Пас, инсон набояд қалби худро танҳо ба сабабҳо вобаста кунад.

Зеро сабабҳо воситаанд, аммо соҳиби қудрат Худованд аст.

Ҳар некие, ки ба инсон мерасад, бо илму ирода ва иҷозати Ӯст.

Бинобар ин, агар касе ба ёрии мо расад, бояд аз ӯ сипосгузор бошем, аммо фаромӯш накунем, ки сарчашмаи ҳамаи неъматҳо ва раҳматҳо Худованд аст.