ТАҲСИЛОТИ ДУХТАРОН ВА РАҚОБАТПАЗИРИИ ОНҲО ДАР БОЗОРИ МЕҲНАТ

Таҳсили духтарон, муҳимтарин пайкор, рисолат, талош барои идомаи зиндагӣ ва беҳбуд бахшидан ба ҳаёти ҷомеа ба ҳисоб меравад.
Дар ҳама давраҳою асрҳое, ки ба зан-модар арҷ гузоштаанд занону хоҳарони донишманд ва ҳунарманд мақому мартабаи волоеро соҳиб гардида, машъалафрўзони замони худ буданд.
Ба таърихи гузашта агар назар намоем занону модарони тадрисдошта ва огоҳ ба фарзандону наберагон ва атрофиён саводу дониши худро меомўзонданду аз баракаташон олами маънавӣ ва иқтисодӣ тағийр меёфт ва зиндагӣ ранги дигар мегирифт.
Бояд зикр кард, ки аз худ намудани илму маърифат, интихоби касби дўстдошт барои духтарон хеле муҳим, ҳалкунанда ва инъикоскунадаи чехра ва мақоми онҳо мебошад, чунки духтарон тарбиятгар ва ба вуҷудоварандаи насли босаводи оянда низ ҳастанд.
Аз ин рў, таҳсил ва аз бар кардани савод ва касбу ҳунар василаест барои расидан ба мақсади ниҳоӣ ва соҳиб шудани маърифати волои инсонӣ, ки он сарчашмаи ҳамаи комёбиҳо мебошад Мусаллам аст, ки зани босавод, хоҳари босавод, духтари босавод ҷомеаро босавод намуда, ба ин васила рушди онро таъмин менамояд, бинобарин барои ҳаматарафа омода кардани хоҳарони босавод ва кадрҳои ихтисосманд аз ҳисоби духтарон дар баробари илмҳои гуманитарӣ, илмҳои дақиқ, ба хусус, ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ феълан зарурати бештаре пайдо кардааст, чунки бе надонистани техникаю технологияи нав, дигар ҳолати баъдинаро ҳатто тассавур карда намешавад.
Бояд қайд кард, ки дар даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистон ба мақоми зан дар ҷомеа таваҷҷуҳи бештаре сурат гирифт, ки ин бесабаб нест. Зеро 52 %-и аҳолии кишварро занон ташкил медиҳанд ва мустаҳкамии минбаъдаи соҳибихтиёрӣ ва рушди ҷомеа марбут ба ширкати фаъоли онҳо дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии ҷумҳурӣ ба ҳисоб меравад.
Барои баланд бардоштани мақоми занону хоҳарон тамоми қонунҳо ва санадҳои ҳимоявӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон вуҷуд доранд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқҳои баробари мардону занонро кафолат дода, иштироки фаъоли занонро дар ҳаёти иҷтимоӣ-сиёсӣ, ва фарҳангии кишвар таъмин мекунад.
Барои ҷалб намудани духтарон ба ихтисосҳои техникӣ Донишгоҳи технологии Тоҷикистон имсол аз рўи барномаи лоиҳавии Бонки ҷаҳонӣ ва Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо номи “Таҳсилоти духтарон ва рақобатпазирии онҳо дар бозори меҳнат” иқдомеро рўи даст гирифтааст, то сафи духтарон дар ихтисосҳои техникӣ зиёд гардад.
Дар бораи лоиҳа. Ҳадафи асосии лоиҳа баланд бардоштани сатҳи қабули духтарон ба таҳсилоти техникӣ, фароҳам овардани шароит барои мутобиқшавӣ ва истиқомати онҳо дар хобгоҳ, тавсеаи имкониятҳои рушди касбӣ ва инчунин, шуғли ояндаи онҳо дар бозори меҳнат мебошад.
Дар баробари ин, бояд қайд кард, ки яке аз вазифаҳои муҳими Стратегияи рушди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Стратегияи рушди таҳсилоти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2020 фароҳам овардани ҳавасмандӣ ва шароит барои идомаи таҳсили духтарон ва гирифтани маълумоти олии касбӣ мебошад. Дар асоси ин, ин лоиҳа ба ҷалби духтарон ба таҳсилоти олӣ, хусусан дар ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ тавассути зиёд кардани ҳавасмандӣ ва тавсеаи имконот ва шароити таҳсилоти олӣ ва шуғли минбаъда равона шудааст.

Ҷузъҳои асосии лоиҳа инҳоянд: таъсиси механизмҳои ҷалби духтарон ба ДТТ; фароҳам овардани шароит барои мутобиқгардонии донишҷўдухтарон ва истиқомати онҳо дар хобгоҳ; беҳтар кардани сатҳи касбии донишҷўдухтарон барои тавсеаи имкониятҳои корӣ.
Мушкилоти асосӣ (далел): Мушкилоти асосие, ки лоиҳа пеш меорад, ин сатҳи пасти ҷалби духтарон, бахусус аз манотиқи деҳот ва кўҳистони ҷумҳурӣ ба ихтисосҳои техникӣ ва технологии Донишгоҳи технологии Тоҷикистон мебошад. Тавре ки таҳлили маълумоти оморӣ нишон медиҳад, ҳоло дар ДТТ 5100 нафар донишҷў таҳсил мекунад, ки аз онҳо 1410 нафарашон духтарон мебошанд, ки ҳамагӣ 24,4% -ро ташкил медиҳанд ва шумораи онҳо дар ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ боз ҳам камтар аст. Сабаби асосии ин вазъ асосан бо набудани механизми ҷалби духтарон ба донишгоҳ, фаъолияти сусти маркетингӣ ва таблиғотӣ, инчунин набудани системаи чораҳои ҳавасмандгардонии духтарон барои таҳсилоти олӣ ва шуғли онҳо вобаста аст.
Компоненти 1. Ташкили механизмҳои ҷалби духтарон ба ин ҷо. Ҳадафи ин ҷузъ эҷоди механизмҳои ҳавасмандгардонии ҷалби духтарон ба донишгоҳ аз рўи ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ тавассути таҳлил ва баҳодиҳии ҳолати қабул ва таълим, таҳия ва татбиқи механизми ҷалби духтарон ба донишгоҳ ва ташкили ширкатҳои иттилоотӣ чӣ дар ҷумҳуриявӣ ва чӣ дар сатҳи минтақавӣ.
Компоненти 2. Фароҳам овардани шароити зиндагӣ, мутобиқшавӣ ва рушди шахсии донишҷўён дар хобгоҳ. Ҳадафи ин қисмат фароҳам овардани шароити мусоиди зиндагӣ ва ташаккули малакаи иловагӣ барои беҳтар кардани имкониятҳои шуғл мебошад. Ин ҷузъ аз тариқи (1) таҳия ва муҷаҳҳаз сохтани ошхонаи ҷамъиятӣ, меҳмонхона ва (2) иттилоот амалӣ карда мешавад.
Компоненти 3. Баланд бардоштани сатҳи касбии донишҷўдухтарон барои тавсеаи имкониятҳои шуғл.
Мақсади ин қисмат ташкил ва гузарондани семинарҳои омўзишии ҳамаҷониба - тренингҳо оид ба баланд бардоштани сатҳи касбии духтарон бо мақсади рақобатпазирӣ ва тавсеаи имкониятҳои кор дар бозори меҳнат мебошад. Ин ҷузъ тавассути (1) ташкили курсҳои омўзишӣ оид ба рушди малакаҳо, (2) омўзиши гендерӣ ва (3) такмили ихтисос барои шуғл, (4) гузаронидани вохўриҳо, машваратҳо, мубоҳисаҳо дар мавзўъҳои гуногуни иҷтимоӣ ва механизми кор бо корфармоён сурат мегирад.
Дар ибтидо аз рўи ин лоиҳа гузаронидани таҳқиқоти сотсиологӣ ба се марҳила тақсим карда шуд: таҳияи саволнома, ҷамъоварии ҷавобҳо ва таҳлили ҷавобҳои респондентҳо. Дар навбати аввал 85-нафар донишҷўдухтар аз курсҳои 1, 2, 3, 4 аз рўи 14 суоли омодакардашуда пурсида шуданд ва дар навбати дуюм бо 7- суол назари 115-нафар донишҷўдухтар гирифта шуд.
Ҳамчунин, назарҳои падару модарон ва мактаббачагон низ оид ба ин мавзўъ гирифта шуд.
Маълум гардид, ки мо дар ин самтҳо бояд кадом мушкилотро бартараф намоем.
Мушкилоти асосие, ки дар заминаи таҳсилоти олӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон вуҷуд дорад, фарогирии нокифоя ва сатҳи пасти қабули духтарон ба ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ мебошад. Таҳлили ин ҳолат, яъне ҷалби духтарон ба таҳсилоти олӣ, бахусус дар ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ нишон медиҳад, ки фарогирии онҳо тақрибан 30% -ро ташкил медиҳад.

1. Бояд гуфт, ки яке аз сабабҳои ба ин касбҳо кам рў овардани духтарон, баъзе оилаҳои сунатии мо мебошанд, ки ба бозую қуввати духтарон камтар боварӣ доранд. Онҳоро дар касбҳои техникӣ кам тасаввур менамоянд.
2. Дар баъзе мактабҳои миёнаи умумӣ омўзонидани фанҳои дақиқ, фанҳои ихтисосҳои техникӣ ба таври бояду шояд ба роҳ монда нашудааст, то ҳавасмандии духтарон пайдо гардида, ба ин касб зиёдтар шавқу рағбат пайдо намоянд.
3. Дар интихоби касб, хусусан дар ихтисосҳои техникӣ ва технологӣ, бо баъзе стереотипҳо вохўрдан мумкин аст. Масалан, зан бояд тамоми умрашро барои тарбияи фарзанд ва нигоҳ доштани муҳити хона бахшад.
4. Бисёр духтарони ҷавон умуман гирифтани маълумоти олиро намехоҳанд ва изҳор доштанд, ки онҳо танҳо вақташонро беҳуда сарф мекунанд, зеро барои нигоҳ доштани хонаи худ, ба шумо лозим нест, ки донишгоҳро хатм кунед.
5. Баъзеи онҳо то ҳол маълумоти олиро «барои намоиш» мегиранд. Бо сабабҳои гуногун аксари духтарон тасаввур намекунанд, ки корҳои маърифатӣ, касбӣ ва хонагӣ метавонанд бидуни зарар ба ягон дарсҳои мазкур бомуваффақият якҷоя карда мешаванд.
6. Стереотипи дигар, ки ба интихоби духтарон ба таври назаррас ба манфиатҳои илмҳои техникӣ мувофиқат намекунад, тақсими касбҳои омўзгорӣ ба «зан» ва «мард» аст. Онҳо чунин тақсимотро дар мактаб ба ёд меоранд, аз ин рў, дар сатҳи бошуур, кўдакон объектҳоро ба он чизҳое тақсим мекунанд, ки тавассути ҷинс «карда метавонанд» ва онҳое, ки «наметавонанд».
7. Ба саволи «Чаро шумо ихтисоси техникиро интихоб накардед?» Бисёр духтарон ҷавоб медиҳанд, ки он касби «бонувон нест».
8. Ҳамчунин, эътиборнок набудани ихтисосҳои техникӣ дар байни аҳолӣ, аз ҷумла дар байни духтарон; 9. Мавҷуд набудани механизми ҳавасмандкунии духтарон ва падару модарони онҳо барои гирифтани маълумоти олӣ, бахусус дар ихтисосҳои техникӣ; 10. Мушкилоти таълими касбҳои техникӣ дар муқоиса бо соҳаҳои гуманитарӣ ва дигар соҳаҳо; 11. Пайдоиши мушкилот бо хатми таҳсил дар донишгоҳ ва бо кор таъмин кардани духтарон пас аз издивоҷ; 12. Шароити нокифояи зиндагӣ ва таълими техникии духтарон бо аксарияти донишгоҳҳо.
9. Набудани манфиат аз омўзиш 14. Дар айни замон, бисёр духтарону занони ҷавони Тоҷикистон ҳангоми ба синни балоғат расидан осебпазир ҳастанд, дар муқоиса бо писарон онҳо маълумоти пурра намегиранд ва мутобиқан, имкониятҳои онҳо барои дарёфт кардани кори музднок хеле маҳдуд мебошад.
10. Мувофиқи тадқиқоти мустақил, духтарон назар ба писарон эҳтимол дорад, ки мактабро тарк кунанд ва таҳсилоти ибтидоии 9-соларо хатм накунанд. Дар бисёр оилаҳо таҳсил ҳуқуқи истисноии мардон ҳисобида мешавад ва духтарон ҳамчун хонашин истифода мешаванд ва ҳатто дар синни хурдсолӣ издивоҷ мекунанд.