ИҚТИСОД

Холиқи Раҳим дар баробари неъматҳое, ки ба башар ато кардааст, аз инсон шукргузорӣ мехоҳад. Исроф бар зидди шукр буда, навъе беқадрӣ нисбат ба неъматҳост. Аммо сарфакорӣ нишонаи эҳтиром ва қадршиносии неъматҳо мебошад.

Оре, сарфакорӣ ҳам навъе шукри маънавӣ ва ҳам эҳтиром ба раҳмати Илоҳӣ, ки дар неъматҳо таҷаллӣ мекунад, ба шумор меравад. Он сабаби баракат, барои ҷисм монанди парҳез ва мояи сиҳату саломатист. Ҳамчунин инсонро аз зиллати муҳтоҷӣ раҳо карда, сабаби иззатмандии ӯ мегардад. Сарфакорӣ дар эҳсоси лаззати неъматҳо ва ҳатто дар чашидани лаззати чизҳое, ки дар зоҳир лаззате надоранд, нақши муассир дорад. Аммо исроф, ки бар зидди ин манфиатҳост, оқибатҳои ногувор ба бор меорад.

Фотири Ҳаким вуҷуди инсонро монанди қасри мукаммал ё шаҳри муназзам офаридааст. Қувваи зоиқа, яъне ҳисси чашидани таъми ғизоро, чун дарбони он қарор дода, асабҳо ва рагҳоро ба василаи иртибот, монанди телефон ва телеграф, табдил додааст. Ба ин восита қувваи зоиқа аз моддае, ки вориди даҳон мешавад, ба маркази бадан, яъне меъда, хабар мерасонад. Агар он модда барои бадан номуносиб бошад, гӯё мегӯяд: «Мамнӯъ аст!» ва онро берун меандозад. Баъзе моддаҳо на танҳо фоида надоранд, балки зараровар ё талханд; дар ин ҳолат даҳон онҳоро зуд берун мекунад.

Азбаски қувваи зоиқа дарбон ва меъда, аз ҷиҳати идораи ҷисм, ҳокими ин қаср аст, ҳадяҳое, ки ба қаср оварда мешаванд, бояд пеш аз ҳама ба ҳоким тааллуқ дошта бошанд. Агар арзиши ҳадя сад воҳид бошад, аз он танҳо панҷ воҳид — он ҳам ҳамчун бахшиш — ба дарбон мерасад. Ба ӯ набояд беш аз ин дода шавад, то мағрур нагардад, аз ҳадди вазифааш берун наравад ва барои гирифтани саҳми бештар ҳар чизи зарароварро ба даруни қаср роҳ надиҳад.

Барои дарки ин маъно ду луқмаро тасаввур мекунем: яке аз паниру тухм, ба арзиши чил сомонӣ, ва дигаре аз ширинии бақлава, ба арзиши даҳ сомонӣ. Аз назари таъмини ғизои бадан, ин ду пеш аз ворид шудан ба даҳон ва баъди он метавонанд баробар бошанд; ҳатто гоҳе панир барои бадан муносибтар аст. Аммо лаззате, ки онҳо ба қувваи зоиқа медиҳанд, ҳамагӣ чанд сония давом мекунад. Пас худ қиёс кунед: танҳо барои чанд сония лаззат, сарф кардани сад сомонӣ ба ҷойи чил сомонӣ чӣ исрофи бефоида ва зиёноварест! Агар ҳисси зоиқа, ки дарбон аст, нуҳ баробар бештар аз ҳаққи худ саҳм гирад, аз ҳадди вазифааш берун рафта, гӯё мегӯяд: «Ман ҳоким ҳастам!» Он гоҳ ҳар чизеро, ки ба ӯ лаззати бештар диҳад, вориди бадан мекунад. Дар натиҷа, низоми бадан халалдор шуда, инсон маҷбур мешавад бигӯяд: «Амон, табиб биёяд, то ҳарорати баданамро паст кунад ва оташи вуҷудамро хомӯш намояд!»

Пас, сарфакорӣ ва қаноат бо ҳикмати Илоҳӣ мувофиқанд. Инсон бояд ҳисси зоиқаро дар ҳукми дарбон бинад ва ба он мувофиқи вазифааш аҳамият диҳад. Аммо исроф бар хилофи ин ҳикмат аст: меъдаро озурда мекунад, иштиҳои ҳақиқиро аз байн мебарад ва ба сабаби иштиҳои сохтае, ки аз гуногунии таомҳо пайдо мешавад, инсонро ба пурхӯрӣ ва ҳазм нашудани ғизо гирифтор месозад.

Дар нуқтаи дуюм гуфта шуд, ки қувваи зоиқа дарбон аст. Оре, барои аҳли ғафлат ва касоне, ки рӯҳашон рушд накардааст ва роҳи шукргузориро пеш нагирифтаанд, он дар ҳукми дарбон мебошад. Барои лаззат бурдани он набояд ба исроф ва харҷи даҳчанд рӯ овард.

Аммо барои аҳли шукр, аҳли ҳақиқат ва соҳибдилони воқеӣ, чунонки дар «Гуфтори шашум» баён шудааст, қувваи зоиқа монанди нозир ва бозраси ошпазхонаи раҳмати Илоҳӣ мебошад. Он бо чашидан ва шинохтани намудҳои гуногуни неъматҳои Илоҳӣ, ба андозаи шумори таомҳо, шукри маънавиро ба вуҷуди инсон мерасонад. Дар ин сурат, қувваи зоиқа танҳо ба ҷисм ва меъда хизмат намекунад, балки ба қалб, рӯҳ ва ақл низ иртибот дорад. Бинобар ин, вазифа ва мақоми он аз меъда болотар мешавад.

Пас, агар исроф нашавад, вазифаи шукр ба ҷо оварда шавад, неъматҳо аз ҷониби Худованд дониста шаванд ва истифодаи онҳо ҳалол буда, сабаби зиллату муҳтоҷӣ нагардад, инсон метавонад аз лаззатҳои онҳо баҳра барад. Барои он ки забон воситаи шукргузорӣ гардад, метавон таомҳои лазизро низ интихоб кард.

Яке аз ривоятҳо дар бораи каромоти Ҳазрати Ғавси Аъзам, Шайх Абдулқодири Гелонӣ (қ.с.), ба ҳамин маъно ишора мекунад. Нақл мекунанд, ки писари зане назди он ҳазрат тарбия меёфт. Рӯзе модар ба ҳуҷраи фарзандаш даромад ва дид, ки ӯ як пора нони сиёҳи хушк мехӯрад ва бар асари риёзат лоғар шудааст. Меҳри модарӣ дар дилаш ҷӯш зад ва ранҷид. Барои шикоят назди Ҳазрати Ғавс рафт ва дид, ки эшон мурғи бирён мехӯранд. Бо гила гуфт:

«Эй устод! Фарзанди ман аз гуруснагӣ мемирад, аммо шумо мурғ мехӯред!»

Мувофиқи ин ривоят, Ҳазрати Ғавс ба мурғ гуфтанд: «Қум биизниллоҳ!» («Ба иҷозати Худованд бархез!»). Устухонҳои мурғи бирён ҷамъ шуданд ва мурғ зинда шуда, парид. Ин ҳодиса дар манбаъҳои ривоятӣ ҳамчун каромати он ҳазрат нақл шудааст.

Сипас Ҳазрати Ғавс гуфтанд: «Ҳар гоҳ фарзанди ту ба ин мартаба расад, ӯ низ мурғ бихӯрад».

Маънои ин сухан чунин аст: вақте фарзанди ту тавонад рӯҳашро бар ҷисм, қалбашро бар нафс ва ақлашро бар меъда ҳоким гардонад ва лаззатро барои шукр бихоҳад, он гоҳ ӯ низ метавонад аз таомҳои лазиз баҳра барад.

Мувофиқи маънои ҳадиси шариф:

«Касе, ки сарфакорӣ кунад, ба тангдастӣ гирифтор намешавад». Яъне шахси сарфакор ва хонаводааш дар зиндагӣ ба душвориҳои зиёди моддӣ дучор намегарданд.

Оре, далелу таҷрибаҳои зиёде ҳастанд, ки сарфакориро сабаби баракат ва некӯии зиндагӣ нишон медиҳанд. Аз мушоҳидаҳои худ ва дӯстону ҳамроҳонам метавонам бигӯям, ки ба шарофати сарфакорӣ гоҳе даҳ баробар баракат дидаам. Дӯстонам низ шоҳиди ин буданд. Масалан, нуҳ сол пеш баъзе аз шахсони сарватманд, ки ҳамроҳи ман ба шаҳри Бурдур бадарға шуда буданд, аз тарси он ки ба сабаби бепулӣ муҳтоҷу хору зор нашавам, мехостанд закоти худро ба ман диҳанд. Ба онҳо гуфтам: «Гарчанде пули бисёре надорам, сарфакориро медонам ва ба қаноат одат кардаам. Аз ин рӯ, ман аз шумо сарватмандтарам». Бо вуҷуди исрори чандинкарата пешниҳоди онҳоро напазируфтам. Ҷолиб он аст, ки ду сол баъд баъзе аз ҳамон шахсон, ки ба ман закот пешниҳод карда буданд, ба сабаби риоя накардани сарфакорӣ қарздор шуданд. Алҳамдулиллоҳ, ба шарофати сарфакорӣ ҳамон пули андаки ман ҳафт сол кофӣ буд. Аз ин рӯ, ба касе муҳтоҷ нашудам ва асли «истиғно аз нос» — бениёзӣ аз мардумро, ки яке аз қоидаҳои зиндагии ман аст, риоя кардам.

Касе, ки сарфакорӣ намекунад, худро дар маърази хорӣ, муҳтоҷӣ ва тангдастӣ қарор медиҳад. Дар ин замон пуле, ки барои исроф ба даст оварда мешавад, гоҳе бисёр гарон меафтад: барои он обрӯ, номус ва ҳайсият қурбон мегарданд, баъзан ришва дода мешавад ва ҳатто муқаддасоти динӣ фурӯхта мешаванд. Яъне инсон ба ивази фоидаи моддӣ зиёни бузурги маънавӣ мебинад. Аммо агар инсон сарфакорӣ кунад ва ниёзҳои худро ба чизҳои зарурӣ маҳдуд созад, ба маънои оятҳои зерин ризқи зарурии худро меёбад:

Ба баёни ин оятҳо, Худованд рӯзидиҳанда аст ва рӯзии мавҷудоти зинда бар уҳдаи Ӯст. Аз ин рӯ, инсон бояд барои ризқи ҳалол талош кунад, аммо ба хотири хоҳишҳои зиёдатӣ дину обрӯи худро қурбон насозад.

Ризқ ду навъ аст:

Якум — ризқи ҳақиқӣ. Он миқдори ғизо ва васоилест, ки барои идомаи зиндагӣ зарур аст. Мувофиқи маънои оятҳои зикршуда, таъмини ин навъи ризқ ба уҳдаи Парвардигор мебошад. Агар инсон бо интихоби нодурусти худ монеа эҷод накунад, ризқи заруриро хоҳад ёфт ва маҷбур намешавад дину номус ва обрӯи худро фидо кунад.

Дуюм — ризқи маҷозӣ. Он чизҳоест, ки аслан зарур нестанд, вале бар асари одат, тақлид ва истифодаи нодуруст дар назари инсон ба эҳтиёҷоти ҳатмӣ табдил меёбанд. Инсон ба онҳо вобаста шуда, дигар наметавонад аз онҳо даст кашад. Ин навъи ризқ таҳти ҳамон ваъдаи Илоҳӣ дар бораи ризқи зарурӣ қарор намегирад ва ба даст овардани он, махсусан дар ин замон, бисёр гарон меафтад. Гоҳе инсон барои чунин молу дороӣ иззати худро аз даст медиҳад, ба муҳтоҷии маънавӣ гирифтор мешавад, дар назди шахсони паст фурӯтанӣ мекунад ва ҳатто муқаддасоти диниро қурбон месозад.

Дар замони фақру ниёзмандӣ ҳар шахси бовиҷдон аз дидани ранҷи гуруснагон ва муҳтоҷон андӯҳгин мешавад. Аз ин рӯ, лаззат бурдан аз моле, ки аз роҳи номашрӯъ ба даст омадааст, барои чунин инсон бо азоби виҷдон ҳамроҳ хоҳад буд.

Дар чунин замон бояд аз молҳое, ки ҳалол буданашон шубҳанок аст, танҳо ба андозаи зарурат истифода кард.

Зеро мувофиқи қоидаи:

«Зарурат ба андозаи худ маҳдуд аст». Агар инсон воқеан ночор бошад, истифода аз чизи манъшуда танҳо ба андозаи рафъи зарурат ҷоиз шумурда мешавад, на бештар аз он. Масалан, шахси дар ҳолати хатари марг қарордошта метавонад аз гӯшти мурдор танҳо ба андозаи раҳоӣ аз он хатар бихӯрад, на барои серхӯрӣ. Ҳамчунин, дар ҳузури шахси гурусна набояд бо намоиши зиёди лаззат таом хӯрд.

Воқеаи зер нишон медиҳад, ки сарфакорӣ метавонад сабаби иззат ва камол бошад.

Рӯзе Ҳотами Тойӣ, ки бо бахшандагӣ ва саховаташ машҳур буд, зиёфати бузурге барпо кард. Пас аз он ки меҳмононро бо ҳадяҳои фаровон гусел намуд, барои сайругашт ба биёбон рафт. Дар он ҷо пирамарди фақиреро дид, ки бори вазнини хору хошокро бар пушт мекашид. Хорҳо ба бадани ӯ мехалиданд ва онро хунолуд мекарданд. Ҳотам ба ӯ гуфт:

«Ҳотами Тойӣ зиёфати бузурге барпо карда, ба мардум ҳадяҳои фаровон медиҳад. Ту низ ба он ҷо бирав. Ба ивази ин хору хошоке, ки панҷ дирам арзиш дорад, панҷсад дирам хоҳӣ гирифт».

Он пирамарди қаноатпеша гуфт: «Ман ин бори хору хошокро бо иззати худ бар дӯш мекашам, вале миннати Ҳотами Тойиро намекашам».

Баъдтар аз Ҳотами Тойӣ пурсиданд: «Аз худ ҷавонмардтару иззатмандтар киро мешиносӣ?» Ӯ гуфт: «Ҳамон пирамарди сарфакореро, ки дар саҳро вохӯрдам, аз худ азизтар, баландмақомтар ва ҷавонмардтар ёфтам».

Худованди Мутаол аз карами бепоёни худ ба фақиртарин инсон, ҳамон гуна ки ба сарватмандтарин инсон, ва ба гадо, ҳамон гуна ки ба подшоҳ, лаззати неъматҳояшро мечашонад. Оре, лаззате, ки шахси фақир ба шарофати гуруснагӣ ва сарфакорӣ аз як бурда нони хушку сиёҳ мебарад, метавонад аз лаззати подшоҳ ё сарватманде, ки дар ҳолати беиштиҳоӣ аз рӯйи исроф бақлава мехӯрад, бештар бошад.

Ҷойи тааҷҷуб аст, ки баъзе исрофкорон шахсони сарфакорро «хасис» меноманд. Ҳаргиз чунин нест! Сарфакорӣ сабаби иззат ва имкони саховатмандист; хиссату хорӣ бошад, гоҳе дар паси ҷавонмардии зоҳирии исрофкорон пинҳон аст. Дар ҳамон соле, ки ин рисоларо навиштам, дар ҳуҷраи ман дар шаҳри Испарта воқеае рӯй дод, ки ин маъниро равшан мекунад.

Яке аз шогирдонам, бар хилофи қоидаи зиндагии ман, исрор мекард, ки аз ӯ дуюним кило асалро ҳамчун ҳадя қабул намоям. Ҳарчанд намехостам аз одати худ даст кашам, ӯ аз исрораш барнагашт. Ниҳоят, бо ин ният қабул кардам, ки се бародари назди ман дар моҳҳои Шаъбон ва Рамазон бо сарфакорӣ дар тӯли сӣ–чил рӯз аз он бихӯранд, аз ширинӣ маҳрум намонанд ва ҳадякунанда низ савоб бигирад. Гуфтам: «Бигиред!»

Ман низ як кило асал доштам. Он се бародар шахсони росткор ва қадршиноси сарфакорӣ буданд. Вале аз рӯйи эҳтирому меҳмоннавозӣ якдигарро бар худ тарҷеҳ доданд. Ин рафтор, ҳарчанд аз як ҷиҳат хислати нек аст, боис шуд, ки сарфакориро фаромӯш кунанд ва дар се шаб ҳамаи дуюним кило асалро бихӯранд. Бо табассум ба онҳо гуфтам: «Ман мехостам бо ин асал сӣ–чил рӯз даҳонатонро ширин кунам, вале шумо сӣ рӯзро ба се рӯз табдил додед. Нӯшатон бод!»

Аммо ман як кило асали худро сарфакорона истифода кардам. Дар тамоми моҳҳои Шаъбон ва Рамазон ҳам худ аз он хӯрдам ва ҳам, алҳамдулиллоҳ, ҳангоми ифтор ба ҳар яке аз бародарон як қошуқӣ [1] додам. Ин кор сабаби савобу баракати зиёд гардид.

Касоне, ки маро дар он ҳолат диданд, шояд рафтори маро хасисӣ ва рафтори он бародаронро ҷавонмардӣ пиндошта бошанд. Аммо дар паси он хиссати зоҳирӣ иззат, баракат ва савоби бузург нуҳуфта буд. Агар онҳо ба он гуна исроф идома медоданд, ин рафтор оқибат метавонист ба муҳтоҷӣ ва чашмдошти тамаъкорона ба дасти дигарон бирасонад.

[1] Ҳошия: Як қошуқи чойхӯрӣ.

Байни сарфакорӣ ва хасисӣ тафовути бузурге ҳаст. Ҳамон гуна ки тавозӯъ хислати писандида аст, вале дар зоҳир метавонад ба худпастбинӣ монанд бошад, виқор низ хислати нек аст, ҳарчанд дар зоҳир ба такаббур шабоҳат дорад.

Ҳамин тавр, сарфакорӣ, ки аз ахлоқи волои Паёмбар (с.) ва аз асосҳои ҳикмати Илоҳӣ дар коинот аст, бо бахилӣ, пастӣ, тамаъкорӣ ва ҳирс ҳеҷ робитаи маънавӣ надорад. Монандии онҳо танҳо зоҳирист. Воқеаи зерин ин ҳақиқатро нишон медиҳад.

Нақл мекунанд, ки Абдуллоҳ ибни Умар (р.з.), яке аз олимони барҷастаи саҳоба ва фарзанди ҳазрати Умар (р.з.), рӯзе дар бозор ҳангоми харидуфурӯш барои сарфа кардани чил сикка сахт баҳс кард. Ӯ ин корро барои ҳифзи ҳақ ва дурустии муомила анҷом медод, ки аз асосҳои тиҷоратанд. Саҳобае ин муомиларо дида, гумон кард, ки он аз хасисист. Барои фаҳмидани ҳақиқат аз паси Абдуллоҳ ибни Умар рафт. Бо худ меандешид: «Чӣ гуна аз фарзанди амири муъминон чунин рафтор сар мезанад?»

Дид, ки Абдуллоҳ ба хона расид. Назди дари хона фақире нишаста буд. Бо ӯ андаке суҳбат кард ва вориди хона шуд. Сипас аз дари дигар берун омад. Дар он ҷо низ фақиреро дид, бо ӯ чанд сухан гуфт ва роҳи худро идома дод. Он саҳоба назди ҳар ду фақир рафта пурсид: «Имом назди шумо чӣ кор кард?»

Ҳар яке гуфт: «Ба ман як тилло дод».

Он саҳоба дар тааҷҷуб монд: «Субҳоналлоҳ! Дар бозор барои чил сикка он қадар баҳс мекунад, аммо дар хона бо хоҳиши худ ба фақирон дусад сикка мебахшад!» Пас назди Абдуллоҳ ибни Умар рафт ва гуфт:

«Эй имом, мушкиламро ҳал кунед: чаро дар бозор чунин рафтор кардед, вале дар хона рафторатон тамоман дигар буд?»

Ӯ ҷавоб дод: «Он чӣ дар бозор анҷом додам, аз сарфакорӣ, камоли ақл ва риояи дурустии муомила сарчашма мегирад. Ин хасисӣ нест. Аммо он чӣ дар хона кардам, аз шафқати қалб ва камоли рӯҳ бармеояд. На кори аввал хасисист ва на кори дуюм исроф».

Имоми Аъзам бо ишора ба ҳамин маъно фармудааст:

«Ҳамон гуна ки дар хайру эҳсон ба шахсони сазовор исроф нест, дар исроф низ ҳеҷ хайре нест».

Исроф самараи ҳирс аст ва ҳирс се натиҷаи ногувор дорад.

Натиҷаи якум — беқаноатӣ. Беқаноатӣ шавқи меҳнату талошро коҳиш медиҳад. Ба ҷойи шукр шикоятро ба вуҷуд оварда, инсонро ба танбалӣ мебарад. Дар натиҷа, инсон аз моли ками ҳалолу машрӯъ [2] рӯ мегардонад ва моли бисёри безаҳмату номашрӯъ меҷӯяд. Дар ин роҳ на танҳо иззат, балки ҳайсияти худро низ қурбон мекунад.

Натиҷаи дуюм — маҳрумият ва зиён. Ҳирс инсонро аз расидан ба мақсад бозмедорад, ӯро дар маърази беҳурматӣ қарор медиҳад ва аз осониву ёрии дигарон маҳрум месозад. Зарбулмасали арабӣ низ ба ин маъно ишора мекунад:

«Шахси ҳарис ноком ва зиёнкор аст».

[2] Ҳошия: Набудани сарфакорӣ боис мешавад, ки истеъмолкунандагон зиёд ва истеҳсолкунандагон кам шаванд ва ҳама ба ҳукумат чашм дӯзанд. Он гоҳ саноат, тиҷорат ва кишоварзӣ, ки пояҳои зиндагии иҷтимоианд, заиф мешаванд ва ҷомеа ба фақру таназзул рӯ меорад.

Таъсири ҳирс ва қаноат, ба баёни муаллиф, дар олами мавҷудоти зинда низ дида мешавад. Ба чанд мисол ишора мекунем.

Дарахтон, ки барои идомаи ҳаёт ба ризқ ниёз доранд, дар ҷойи худ устувор меистанд ва ғизои худро аз муҳит мегиранд. Дар муқобил, бисёре аз ҳайвонот барои ёфтани ғизо пайваста медаванд ва машаққат мекашанд. Муаллиф ин муқоисаро нишонаи манфиати қаноат ва зиёни ҳирс медонад.

Ҳамчунин навзодони нотавон, ки дар ҳоли худ қаноатпешаанд, аз роҳе, ки худ пешбинӣ карда наметавонанд, ғизои нарму муносиб, яъне шир, дарёфт мекунанд. Аммо баъзе ҷонварон барои дарёфти ризқ ба ҳар чизе, ҳатто ғизои нопоку номуносиб, рӯ меоранд.

Ба ҳамин монанд, муаллиф моҳиёни серғизоро бо рӯбоҳу маймунҳое муқоиса мекунад, ки бо вуҷуди ҷустуҷӯи пайвастаи ғизо гоҳе лоғару нотавон мемонанд. Ӯ аз ин мисол чунин хулоса мегирад, ки ҳирс сабаби машаққат ва қаноат сабаби осоиш мегардад.

[**Ёддошти таҳрирӣ:** Дар матни асл дар ин ҷо муқоисаи куллии таҳқиромез дар бораи мардуми яҳудӣ ва саҳронишинон омадааст. Онро ҳамчун ҳукми умумӣ дар бораи як қавм бознашр накардем, зеро даъвои дорои асоси воқеии исботшуда нест. Мақсади баҳс — муқоисаи ҳирс ва қаноат — дар ҷумлаҳои пеш ва баъд ҳифз шудааст.]

Ҳамчунин муаллиф ба фақри баъзе олимону адибон [3][4], ки онро ба ҳирси бархоста аз заковати онҳо нисбат медиҳад, ва ба сарватмандии баъзе шахсони камдониш, ки онро натиҷаи қаноат медонад, ишора мекунад. Ба назари ӯ, ризқи ҳалол на ҳамеша ба тавоноӣ ва ихтиёри инсон вобаста аст. Ӯ мисол меорад, ки кӯдак ҳар қадар бузургтар ва мустақилтар шавад, вобастагии ӯ ба ғизодиҳии мустақими дигарон камтар мегардад. Мувофиқи сухани машҳур:

«Қаноат ганҷест, ки поён намепазирад». Қаноат мояи осудагии зиндагист, вале ҳирс метавонад инсонро ба зиён ва хориву зорӣ кашонад.

[3] Ҳошия: Нақл мекунанд, ки Анӯшервон, подшоҳи Эрон, вазири доное бо номи Бузургмеҳр дошт. Аз ӯ пурсиданд: «Чаро олимон ба даргоҳи ҳокимон мераванд, аммо ҳокимон ба назди олимон намеоянд, ҳол он ки илм аз ҳукуматдорӣ бартар аст?»

Бузургмеҳр ҷавоб дод: «Ин аз дониши олимон ва нодонии ҳокимон аст». Яъне ҳокимон аз сабаби нодонӣ арзиши илмро намешиносанд, то ба назди олимон раванд; аммо олимон арзиши молро медонанд ва барои он ба даргоҳи ҳокимон мераванд. Бузургмеҳр бо ин посухи зарифона ҳирси баъзе олимонро ба дониши онҳо нисбат додааст.

Хусрав.

[4] Ҳошия: Дар матни асл чунин иддао омадааст, ки гӯё дар Фаронса ба адибон барои гадоӣ иҷозатнома медодаанд. Ин нақл дар ҳамин матн бо далели мустақил тасдиқ нашудааст.

Сулаймон Рушдӣ.

Натиҷаи сеюм — аз байн рафтани ихлос. Ҳирс ба амалҳои ухравӣ низ осеб мерасонад. Агар шахси тақводор ҳарис бошад, мумкин аст ҳамеша дар ҷустуҷӯи таваҷҷуҳу ситоиши мардум гардад. Касе, ки таваҷҷуҳи дигаронро ҳамчун манфиат меҷӯяд, ба ихлоси комил расиданаш душвор мешавад. Ин натиҷа бисёр муҳим ва шоистаи андеша аст.

Хулоса: Исроф беқаноатиро ба вуҷуд меорад; беқаноатӣ шавқи меҳнатро кам карда, сабаби танбалӣ ва шикояти пайваста мешавад [5]. Ҳамчунин ихлосро суст, роҳи риёро боз ва иззати инсонро коста месозад. Аммо сарфакорӣ ба қаноат мебарад. Мувофиқи сухани машҳур — «Қаноат ганҷест, ки поён намепазирад» — қаноат иззат ва шавқи меҳнатро зиёд карда, инсонро ба кӯшишу талош водор месозад.

Масалан, шахси қаноатпеша, ки дар як рӯз кор карда музд мегирад ва аз он розӣ аст, рӯзи дигар низ бо шавқ кор мекунад. Аммо шахси исрофкор, чун ба дастовардаи худ қонеъ нест, мумкин аст рӯзи дигар бо дилгармии камтар кор кунад.

[5] Ҳошия: Ба гуфтаи муаллиф, аз шахсони исрофкор, ҳатто агар сарватманд бошанд, бисёр вақт шикоят мешунавӣ; аммо аз шахси қаноатпеша, ҳарчанд фақир бошад, бештар сухани шукргузорӣ мешунавӣ.

Қаноате, ки аз сарфакорӣ ҳосил мешавад, дари шукрро мекушояд ва дари шикоятро мебандад. Инсон бо қаноат аз дигарон бениёз шуда, дар ҷустуҷӯи таваҷҷуҳи онҳо намегардад. Дар натиҷа, ихлос қувват мегирад ва риё коҳиш меёбад.

Дар бораи зарари исроф воқеаеро ба ёд меорам. Нуҳ сол пеш ба шаҳре сафар кардам. Чун фасли зимистон буд, манбаъҳои сарвати он шаҳрро надидам. Муфтии он шаҳр — Худо раҳматаш кунад — чанд бор ба ман гуфт: «Аҳолии шаҳри мо фақиранд». Ин сухан ба ман таъсири сахт расонд ва панҷ-шаш сол аз ҳолати онҳо андӯҳгин будам. Ҳашт сол баъд, дар фасли тобистон, боз ба он шаҳр рафтам. Боғҳои пурмаҳсули онро дида, сухани муфтиро ба ёд овардам ва бо худ гуфтам: «Субҳоналлоҳ! Маҳсули ин боғҳо аз ниёзи аҳолӣ зиёдтар аст. Пас бояд мардуми ин шаҳр сарватманд бошанд!» Баъд, бо андеша дар бораи он чи дида будам, ба чунин хулоса расидам: ба сабаби исроф ва риоя накардани сарфакорӣ баракат аз зиндагии онҳо рафтааст. Аз ҳамин рӯ, муфтӣ бо вуҷуди он ҳама манбаъҳои сарват мегуфт: «Аҳолии мо фақиранд».

Ба андешаи муаллиф, таҷриба нишон медиҳад, ки додани закот ва риояи сарфакорӣ сабаби баракати мол мегардад, дар ҳоле ки исроф ва худдорӣ аз закот баракатро кам мекунанд.

Донишманди машҳури исломӣ, Абӯалӣ ибни Сино, ки ӯро шайхи ҳакимон ва устоди файласуфон хондаанд, дар шарҳи тиббии ояти «Бихӯред ва бинӯшед, вале исроф накунед» чунин байтҳоро овардааст:

Мазмуни сухан чунин аст: «Илми тибро дар чанд ҷумла ҷамъбаст мекунам, зеро зебоии сухан дар кӯтоҳии он аст. Ҳангоми ғизохӯрӣ кам бихӯр; пас аз ғизо то муддате аз хӯрдани дигар чиз худдорӣ намо. Осудагӣ дар ҳазми дурусти ғизост. Аз пур кардани меъда бо ғизои пайдарпай худдорӣ кун» [6].

[6] Ҳошия: Дар шарҳи матни асл фосилаи чор–панҷсоата миёни хӯрокҳо зикр шудааст. Ин як тавсияи таърихии тиббӣ аст, на қоидаи умумии тибби муосир барои ҳамаи одамон; тартиби ғизохӯрӣ аз синну сол ва вазъи саломатӣ низ вобаста аст.