ХОК ВА АҲАМИЯТИ ОН БАРОИ ИНСОН

Хосияти асосии хок ҳосилнокии он мебошад. Ҳосилнокии хок сабзиши рустаниҳоро таъмин мекунад.

Хок дар ҳаёти инсон ниҳоят муҳим аст. Одам аз хок қариб ҳама чизи лозимиашро ба даст меорад. Хок манбаи асосии ғизо, бойигарии асосӣ мебошад, ки ҳаёти одамон ба он вобаста аст. Хок воситаи асосии истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ ва соҳаи ҷангал ба ҳисоб меравад. Хокро инчунин дар сохтмон истифода мебаранд. Бобоҳои мо ҳангоми сохтани хона деворҳои онро аз лой (похсадевор, хоки бо об омехташуда) месохтанд. Болои боми хонаҳоро бо омехтаи хок ва коҳ андова мекарданд. Ҳоло ҳам дар деҳот ин гуна хонаҳоро месозанд.

Хокро аз рӯйи ранг ба якчанд намуд ҷудо мекунанд сиёҳхок, хоки хокистарранг, сурхчатоб ва ғайра. Кадом намуди хок аз ҳама серҳосил аст? Дар байни намудҳои хок сиёҳхок аз ҳама серҳосил мебошад. Сабаб дар он аст, ки таркиби он поруи зиёд дорад. Сиёҳхок, асосан дар минтақаҳои дашт паҳн гаштааст. Аз ин хотир, марказҳои асосии зироаткории ҷаҳонӣ низ дар даштҳо ҷойгиранд.

Одамон ҳар сол дар ҷаҳон миллионҳо тонна гандум, ҷав, лӯбиё, ҷуворимакка ва меваю сабзавот ба даст меоранд, ки ҳамаи онро аз ҳисоби хоки заминҳои ҳосилхез мерӯёнанд. Дар сурати истифодаи дурусти хок ҳосили зиёд гирифтан мумкин аст. Ҷараёни пайдоиши хок тӯлонӣ аст. Қабати хоки ғафсиаш 1 сантиметр дар шароитҳои гуногуни табиӣ дар муддати аз 100 то 300 сол ба вуҷуд меояд. Вобаста ба намуди хок парвариши ин ё он зироат ба роҳ монда мешавад. Барои серҳосил гаштани заминҳои корам ба он поруи ҳайвон ва нуриҳои маъданӣ (минералӣ) ҳамроҳ мекунанд.

Вобаста ба релефи маҳал намуди хок ва ҳосилнокии он тағйир меёбад. Масалан, дар замини дашт ва ҳамвориҳо сиёҳхоки ҳосилхез паҳн шудааст. Ҳангоми ба баландиҳо баромадан хокҳои хокистарранг ва сурхчатоби марғзори кӯҳиро дучор омадан мумкин аст.

Заминҳоеро, ки дар онҳо аз сабаби хунук будани ҳаво ва камҳосилии хок кишту кор карда намешавад, барои чорводорӣ ҳамчун чаро гоҳ истифода мебаранд. Чарогоҳҳо дар минтақаҳои кӯҳӣ зиёданд. Дар фасли тобистон одамон чорвояшонро ба чарогоҳҳои то би стона бурда, то хунук шудани ҳаво он ҷо нигоҳ медоранд.

ОЁ ШУМО МЕДОНЕД?

Аз 100 фоизи заминҳои истифодашаванда дар ҷаҳон ҳамагӣ 38 фоизи он истифода бурда мешаванд. Аз ин миқдор 11 фоизи сатҳи замин барои парвариши рустаниҳои кишоварзӣ ва 27 фоизи он ҳамчун чарогоҳ ба кор бурда мешаванд.

Биёед аҳамияти хокро аз чанд ҷанбаи муҳим баррасӣ кунем:

Аҳамияти хок

Хок яке аз муҳимтарин сарватҳои табиӣ мебошад. Ҳаёти инсон, ҳайвонот ва рустаниҳо бевосита ё бавосита ба хок вобаста аст. Биёед аҳамияти хокро аз чанд ҷанбаи муҳим баррасӣ кунем.

1. Хок ҳамчун манбаи ғизо

Тақрибан 95 фоизи ғизои инсон бевосита ё бавосита аз хок ба даст меояд.

• Дар хок растаниҳо, аз ҷумла гандум, ҷав, сабзавот ва дарахтони мевадиҳанда мерӯянд. Онҳо моддаҳои ғизоиро аз хок гирифта, тавассути фотосинтез ба энергия ва маводи ғизоӣ табдил медиҳанд.

• Таркиби хок (минералҳо, микроэлементҳо ва гумус) ба сифати ҳосил таъсири калон мерасонад. Агар дар хок фосфор, калий ё дигар унсурҳои зарурӣ кам бошанд, ҳосилнокӣ паст мешавад.

2. Хок ҳамчун анбори табиии об ва ғизо

Хок мисли исфанҷ амал мекунад.

• Нигоҳдории об: Хок оби борон ва обёриро ҷаббида, барои давраҳои хушк захира мекунад.

• Тозакунии об: Вақте об аз қабатҳои хок мегузарад, қисми зиёди ифлосиҳо ва моддаҳои зараровар нигоҳ дошта мешаванд ва оби тозатар ба чашмаҳо, дарёҳо ва обҳои зеризаминӣ мерасад.

• Захираи моддаҳои ғизоӣ: Хок унсурҳои ғизоиро нигоҳ дошта, онҳоро тадриҷан ба растаниҳо мерасонад.

3. Нақши хок дар иқлим ва муҳити зист

• Нигоҳдории карбон: Хок миқдори зиёди карбонро дар худ нигоҳ медорад ва ба коҳиш ёфтани таъсири гармшавии глобалӣ мусоидат мекунад.

• Макони зисти организмҳо: Дар хок миллионҳо бактерия, занбӯруғ, кирм ва дигар организмҳои муфид зиндагӣ мекунанд. Онҳо моддаҳои органикиро таҷзия намуда, ҳосилхезии хокро таъмин мекунанд.

• Ҳифзи гуногунии биологӣ: Хок барои бисёр мавҷудоти зинда муҳити зист фароҳам меорад.

4. Аҳамияти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ

• Манбаи даромад ва шуғл: Бахши зиёди аҳолии Тоҷикистон дар соҳаи кишоварзӣ фаъолият мекунанд. Хоки ҳосилхез барои таъмини даромад ва амнияти озуқаворӣ аҳамияти калон дорад.

• Арзиши фарҳангӣ: Дар фарҳанги тоҷик замин ва хок рамзи зиндагӣ, меҳнат, ватан ва эҳтиром ба табиат мебошанд.

5. Хатарҳое, ки ба хок таҳдид мекунанд

Эрозияи хок: Об ва шамол қабати ҳосилхези хокро шуста ё мебаранд.

Шӯршавӣ: Ҷамъ шудани намак дар хок боиси паст шудани ҳосилнокӣ мегардад.

Ифлосшавии кимиёвӣ: Истифодаи зиёди нуриҳо ва заҳрхимикатҳо ба организмҳои муфиди хок зарар мерасонад.

Фишурдашавии хок: Техникаи вазнин сохтори хокро вайрон карда, ҳаракати об ва рушди решаҳоро маҳдуд месозад.

6. Чӣ тавр хокро ҳифз кунем?

1. Аз шудгори аз ҳад зиёд бояд худдорӣ кард, зеро он сохтори хокро вайрон намуда, боиси кам шудани намӣ, гумус ва ҳосилхезии замин мегардад.

2. Пӯшонидани сатҳи хок бо боқимондаҳои растанӣ барои нигоҳ доштани намӣ.

3. Истифодаи компост ва нуриҳои органикӣ.

4. Шинонидани дарахтон ва буттаҳо барои пешгирии эрозия.

5. Риояи кишти навбатӣ ва гуногун намудани зироатҳо.

Хулоса

Хок асоси ҳаёт ва яке аз муҳимтарин сарватҳои табиӣ мебошад. Ташаккули қабати ҳосилхези хок садҳо сол вақт мегирад, аммо он метавонад дар муддати кӯтоҳ зарар бинад. Аз ин рӯ, ҳифз ва истифодаи оқилонаи хок барои таъмини амнияти озуқаворӣ, рушди иқтисодӣ ва зиндагии наслҳои оянда аҳамияти бузург дорад.

Замин чун модар аст: агар ба он ғамхорӣ кунем, он ба мо ғизо, саломатӣ ва некуаҳволӣ мебахшад.