ОМӮЗИШ ВА ТАҲҚИҚИ МАВҚЕИ ИҶТИМОИИ ЗАН

ДАР МАНБАЪҲОИ ТАЪРИХИЮ АДАБИИ АСРИМИЁНАГӢ

Фозилова М. – н.и.т., дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики ДДОТ ба номи С. Айнӣ

Зан дар луғатҳо ба маънои «зиндагӣ» ва «зояндагӣ» аст. Ин вожа дар муқобили вожаи «мард» ба маънои «миро» ва «маргпазир» қарор мегирад. Вожаи зан ба маънои зоиш ва зоидан, ки дар забони паҳлавӣ ба сурати zan (жан) wanarig, дар забони суғди waeth дар забони форсии бостон wadu ё wad, дар забони авестоӣ vantay ва дар забони санскритӣ ба шакли vadhu, дар забони ҳинди қадим ҷан (jaan) ва дар англисии бостон wifman (вифмен) ба маънии инсони мода будааст. Инчунин, қадимтарин корбурди ҳаммаъно(синоним)-и зан, яъне бону дар яке аз сангнавиштаҳои тахти Ҷамшед ба хати тиллоӣ ба сурати Банука (Ba-nu- ka) аст, ки духтари Куруш, ҳамсари Дорувиш ва модари Хушоёршоҳ будааст. Дар порсии миёна ва порти ба шакли «бонуг» дида мешавад.

Чандин бор дар Катибаи Шопури аввал дар каъбаи Зардушт, дар унвони занони дарбор ва ба унвони лақаби ноҳид (Яздбонуи нигаҳбони об Аноҳита) омадааст. Ҳатто то давраи асримиёнагӣ дар таърихи гузаштаи тоҷикон зан мақоми арҷмандеро доро буда, дар тамоми паҳлӯҳои ҳаёт бо мард баробар будааст.

Дар сарзамини тоҷикон ҳақи зан ва мард дар хонавода яксон ташаккул ёфта, дар замони Сосониён, ки дини зардуштӣ аҳамияти аввалияи худро ёфт, хосторӣ ҳатто баробари комилии зан ва мард буд.

Дар китоби динии зардуштиён «Авесто» номи зан бо мард якрадиф зикр шудааст ва корҳои диние, ки тибқи оини авестоӣ занон бояд анҷом диҳанд, яъне дуоҳое, ки бояд бихонанд, занро бо мард баробар шуморидааст, ҳатто ҷое, ки муъбад ҳузур дошт, мумкин буд, ки зан бо мақоми тақозо бирасад. Гарчанде роҳбарии ҷомеаи мазҳабиро дар тӯли таърих мардон ба ӯҳда гирифта буданд, бонувон дар ҷомеаи динии он замон дар осори сухан нақши муассир доштанд. Дар миёни портҳо шароиту ҳуқуқи занон ба таври куллӣ фарқ мекард.

Пас аз паҳн шудани дини ислом низ ҳуқуқи зан ва мард дар Қуръон баробар ва яксон тасвир ёфтааст. Яъне, сиришти зан ва мард аз як нақш падидор гаштааст ва ин боиси он шуд, ки ҳеҷ кадоме аз онҳо нисбат бар дигаре бартарӣ надоранд. Ин гуфтаҳоро бо далели мазкур метавон собит кард:

"Эй мардум аз Парвардигоратон парво кунед, Он ки шуморо аз як нақш офарид ва аз он нақши воҳид ҳамсари ӯ ва аз он ду мардону занони бисёреро падид овард». (Сураи Нисо, ояи 1). Ва ё дар сураи дигари Қуръон занро мояи оромиш нидо кардаанд:

«Ӯст, ки ҳамаи шуморо аз як тан офарид ва аз он як тан занашро офарид, то мояи оромиши ӯ бошад».(Аъроф,189).

Ҳамчунин мавқеи иҷтимоӣ-сиёсӣ ва фарҳангии занон дар осору афкори мутафаккирон ва донишмандони тоҷику форс, аз ҷумла «Маснавии маънави» -и Мавлоно, Саноӣ, Саъдӣ ва томоми шоирону нависандагони дигари ин миллат дарҷ ёфтааст. Чуноне ки образҳои неки занон дар оғози достонҳои «Шоҳнома» ба чашм мерасад, Фирдавсӣ ҳамсари Рустам Таҳминаро «хирадманд» ва «покдоман» мешиносонад. Ва ё ин ки Фарангис аз забони Пирон чунин муаррифӣ шудааст:

Ҳунарҳову дониш з-андоза беш,

Хирадро парастор дода ба пеш.

Ё ин ки Синдӯхт ҳушмандтарин шахсияти «Шоҳнома» аст.

Зане, ки на танҳо дар мақоми модар ва ҳамсар, балки дар равобити иҷтимоӣ ва сиёсӣ низ сафири муваффақ дониста шудааст.

Саноии Ғазнавӣ низ гоҳ дар қолаби тамсилҳо дар «Ҳадиқа-ул ҳақиқа» нигоҳи неке ба зан дорад. Ӯ аз зане сухан мекунад, ки ба ин васф шиносонда мешавад:

Ман ғуломи зане, ки аз сад мард,

Бигзарад рӯзбору бурдобурд.

Дар ирфони исломӣ низ зан мавқеи баландро сазовор аст. Ибни Арабӣ занро симои холиқияти парвардигор медонад. Мавлоно низ дар ин бора фармудааст:

Гуфт Пайғамбар, ки зан бар оқилон,

Ғолиб ояд сахту бар соҳибдилон.

Боз бар зан ҷоҳилон ғолиб шаванд,

К-андар эшон хӯи ҳайвонист банд.

Партави ҳақ аст зан, маъшуқ нест,

Холиқ аст, гӯиё махлуқ нест.

Саъдии Шерозӣ низ дар васфи зан сухани бисёр гуфтааст. Дар ғазалҳои хеш, ки бисёраш дар хитоб ба занон суруда шудаанд, васфи зебоӣ, волоӣ ва жарфои эҳсос нисбат ба зан дорад. Саъдӣ дар ҳикояти Бӯстон, яке духтари Ҳотам, ки асири сипоҳи расул мегардад, тасвири шоиста аз зан меофаринад ва дар ҳикояти дигаре низ аз зани оқилу доно сухан мегӯяд:

Ба деҳқони нодон чӣ хуш гуфт зан,

Ба дониш сухан гӯй ё дам мазан.

Дар девони Ҳофизи Шерозӣ низ абёте вуҷуд доранд, ки маҳз ба зан бахшида шудааст:

Зан нигоҳдорандаи нори ҳаёт,

Фитрати ӯ лавҳи асрори ҳаёт.

Оташи моро ба ҷони худ занад,

Ҷавҳари ӯ хокро одам кунад.

Арҷи мо аз арҷмандиҳои ӯ,

Мо ҳама аз нақшбандиҳои ӯ.

Ҳақ туро додаст агар тоби назар,

Пок шаву қудсияти ӯро нигар.

Шоир дар ин ҷо на фақат дар осори назм симои зан ва чеҳраи ӯро тасвир додааст, балки дар осори худ мавқеи иҷтимоии занро инъикос кардааст. Дар таърихи Байҳақӣ бошад, тасвири зан ҳамчун модар бо суханони дилнавозу хирадмандонааш бисёр воқеӣ ба назар мерасад. Ҳамчунин модари Абдуллоҳ Забир дар осори Байҳақӣ хеле ҳайратовар ва соҳибэҳтиром тавсиф гардидааст.

Дар «Калила ва Димна» модари шер ва бархурдҳои бохирадона ва огоҳии ҳамаҷонибааш нисбат ба замон, макон ва шахсиятҳо ва навъи раҳнамоии фарзандаш дар рӯёрӯӣ бо Димна нишон аз дороият ва дарки зан дорад. Ба ҳар ҳол, ҳайвонҳои достони «Калила ва Димна», ҳар як истиораи он аз ҷинсият шахсият ва гувоҳи иҷтимоӣ аст. Бояд тазаккур дод, ки файласуфони асримиёнагии мусулмон аксаран ба андешаҳои фалсафаи юнонӣ такя намуда, масъалаи мақоми зан, нақши занро дар насли инсон (ҳомиладоршавӣ ва таваллуди фарзанд) дида, фазилатҳои неки ӯро мавриди баррасӣ қарор медоданд.

Ҳамчунин тафсири ниҳоят консервативии ҳуқуқҳои занони мусалмон вуҷуд дорад, ки онҳоро танҳо ба соҳаи хонагӣ вобаста мекунанд ва баръакс, ақидае вуҷуд дорад, ки Ислом ба зан барои худшиносӣ имкониятҳои васеъ фароҳам оварда, ҳадди аққал эҳтимолияти ҳуқуқӣ медиҳад ва заминаи фарҳангӣ барои баробарии воқеии гендерӣ фароҳам меорад. Махсусан дар бораи мавқеъ ва нақши зан дар хона ва оила рисолаҳо оид ба хоҷагӣ ва хонасозӣ аз ҷониби Ибни Сино, Н.Тўсӣ ва Ҷ.Давонӣ навишта шудааст. Ибни Сино бо муайян кардани он ки зани нек, беҳтарин зан чи гуна бояд бошад, таъкид мекунад: «Зани ҳақиқатан солеҳ шарики мард дар моли ӯ, соҳиби молу мулк ва ҷонишини давраҳои набудани ӯ бошад.

Ва беҳтарин зан зани оқил, худотарсу шармсор, бофаросат, хушмуомила, пурсамар, забони кӯтоҳ, яъне кӯтоҳ, хоксор, вале сарфакор, мӯъмин дар ғоиб (шавҳар), содиқ дар маҷлис аст. Аз намуди зоҳириаш ифтихорманд, шаклаш боҳашамат, дар гаштугузор зебо, дар тиҷорат чолок ва дар хидмати шавҳар созгор, рӯзгорро хуб ба роҳ монда, онро афзун намуда, майда-чуйдаҳоро бо маҳорати худ ба корҳои бузург табдил медиҳад, бо рафтори неки худ ташвишҳои ӯро аз байн мебарад. бо навозишҳои нарм ғамҳояшро берун карда метавонад.»1. Ибни Сино хислатҳоеро, ки бояд зани «беҳтарин» дошта бошад, номбар карда, асосан чунин рӯйхат медиҳад: «1. Бояд хирадманд бошад. 2. (бояд) диндор бошад. 3. (бояд) шармгин. 4.

(бояд) доно ва зирак бошад. 5. муҳаббат ва пазиро бошад. 6. Забони дароз надошта бошад. 7. (бояд) мутеъ бошад. 8. (Бояд) нафси пок дошта бошад. 9. Дар набудани шавҳар бояд молу мулки ӯро нигоҳ дорад. 10. (Бояд) ором бошад. 11. Дар хидмати шавҳар набояд такаббур кунад, балки мутеъ бошад. 12. (Бояд) дар тиҷорат оқилу доно бошад. 13. Моли (хурди) шавҳарашро бояд афзун намояд. 14. Шавҳарро ҳангоми хафа шуданаш бояд ором созад...» ва ғ. Ибни Сино низ се асли асосиро баён мекунад, ки бар асоси он шавҳар тавони идораи зани худро дорад: 1. Шиддати бебаҳс, яъне зан бояд бисёр битарсад аз риоя накардани дастури шавҳар. 2. Эҳтироми комил ба шаъну шарафи зан мавҷуд бошад. Фикри аъзоёни оила бояд бо кори пурмазмун банд бошад. Баъдан, Ибни Сино моҳияти ҳар як муқаррароти болоро шарҳ дода, ҳушдор медиҳад: «Агар зан аз шавҳараш натарсад, пас ба ӯ беэътиноӣ мекунад ва чун ба ӯ беэътиноӣ кунад, ба дастури ӯ гӯш намедиҳад ва ба сарзанишҳои ӯ диққат медиҳад. Зан бо ин қаноат накарда, шавҳарро ба ихтиёри худ тобеъ хоҳад кард, дар натиҷа зан ба подшоҳ табдил меёбад ва шавҳар ба тобеият табдил меёбад, зан фармон медиҳад ва шавҳар иҷро мекунад, зан ба усто ва шавҳар ба ёвар табдил меёбад...»

Вой бар ҳоли чунин шавҳар! Он чиро, ки нофармонӣ ва нафси вай ба сари ӯ оварда наметавонад ва он чиро, ки ба сабаби сабукфикрӣ ва худсарии вай ба даст намеорад! Вақте ки ба аспи нафси худ, ки боиси бешарму беномус, маргу харобӣ мегардад, менишинад, нафси ӯ ба сӯи ӯ мешитобад...»4. Ибни Сино низ таъкид мекунад: «Инак, тарси зан аз иродаи шавҳар асос ва пояи сиёсати шавҳар нисбат ба зан аст...».

Мутафаккир андешаи худро дар бораи тарси зан аз шавҳар ошкор намуда, менависад: «1. Шавҳар бояд эҳтироми худро нигоҳ дорад. 2.(Шавҳар) бояд дин ва мавқи худро нигоҳ дорад. 3. Ваъдаю таҳдиди худро иҷро кунад...» 1. Муносибати шавҳар ба занаш бояд аз рӯи принсипҳои зерин сурат гирад: 1) ӯро дар ҳолати хуб нигоҳ доштан; 2) молу мулки худро исроф накунад ё тасарруф накунад; 3) фикрашро бо кори пурмазмун банд кардан: «...агар зан бекор монад ва дар кораш чандон заҳмат накашад, аз ҳад зиёд шодравон мешавад, худро оро медиҳад ва худро ба намоиш мегузорад.

Аз ин рў, ў мепиндорад, ки эҳтиром ва эҳтироми шавҳар аз ў поинтар аст...»2. Ҳамин тавр, Ибни Сино дар асарҳои худ идеяи мавқеи мутлақи тобеи зан дар оила, зарурати тарс аз шавҳар ва итоат кардани занро ҳамчун принсипи асосии муносибатҳои зану шавҳар пеш гирифта буд. Аммо вазифаи асосии шавҳар ин аст, ки зеҳни занашро бо кор банд кунад, вагарна зан метавонад «вайрон» кунад, дар бораи худ фикр кунад ва «вазифаи асосӣ» - эҳтироми шавҳарро фаромӯш кунад. Аз ҷониби вай танҳо як намуди фаъолият нисбат ба шавҳар имконпазир аст: бо ҳар гуна найрангҳо кўшиш ба харҷ дода шавад, ки муносибати нек ва боэҳтироми шавҳарашро, агар бошад, дароз кунад. Ҳамин тариқ, анъанаи фалсафаи асримиёнагии мусулмонӣ фаҳмиши дуалистии ҳастӣ ва инсонро дар чунин категорияҳо, аз қабили рӯҳ/материя, ҷисм/ҷон, сабаб/таъсир ва ғайра тасдиқ мекунад, ки дар он мард бо сабаб, рӯҳ ва ҷон алоқаманд аст ва занро бошад бо модда, табиат, ва бадан алоқаманд медонад.

Се фарзияи асосие (бартарии мард дар насли инсон; нақши ягонаи зан ба сифати насл; - «зан майдони шавҳар аст»), ки мавриди таҳлил қарор дода шудааст, дар навиштаҳои Муқаддасӣ низ сабт шудааст. Дар фалсафаи асримиёнагии мусулмонӣ, чун дар бисёре аз низомҳои фалсафии он замон, ақл, тавоноии шинохти Худованди мутаъол сифате маҳсуб мешавад, ки танҳо ба мардон хос буд, ки ба тасвиби ниҳонии андросентризм ва маскулинизм ҳамчун принсипҳои низомсози инсоният сабаб шуд.

3. Оид ба мавқеи иҷтимои занони асримиёнагӣ дар асари Усмонова З.М. «Андешаҳо оид ба мақом ва нақши зан дар заминаи фалсафаи асримиёнагии тоҷик» фалсафаи асримиёнагии тоҷик бидуни рафъи дуализм, дар ташаккули минбаъдаи фарҳангӣ-назариявӣ ва парадигмаҳои иҷтимоии марбут ба муносибати зану мард омӯхта шудааст.

Мувофиқи иерархияи гендерӣ, фарқиятҳои табиии байни мардон ва занон бевосита ҳама чизи дигарро ба монанди онтологӣ, ахлоқӣ, маънавӣ, молиявӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ, сиёсӣ муайян мекунад.

Тоҷикистон давлати дунявӣ аст ва низоми сиёсии он ба ин комилан мувофиқ аст. Вале бо вуҷуди он, дар муносибатҳои иҷтимоӣ ва фарҳангӣ асосан қолабҳои фарҳанги исломӣ роҳнамоӣ гардида, аз ҷониби марказҳои исломӣ ва исломшиносӣ назорат карда мешаванд.

Яъне пас аз паҳн гардидани дини ислом дар давраи асрҳои миёна Қуръон ва суннат сарчашмаҳои асосии тафаккури иҷтимоӣ-фалсафӣ буда, ба ҳаёти иҷтимоӣ ва фарҳангии тоҷикон таъсири худро нагузошта наметавонист.