НАҚШИ МАВЛОНО ҶАЛОЛИДДИНИ БАЛХӢ  РУШДИ ЗАБОНИ ТОҶИКӢ

Забони адабӣ оинаи тафаккур, ҷаҳонбинии миллӣ ва маънавияти ҳар як халқ аст. Он воситаи асосии ҳифз ва интиқоли арзишҳои фарҳангӣ, илмӣ ва ахлоқӣ ба наслҳои оянда ба шумор меравад. Забони адабии тоҷик, ки таърихи беш аз ҳазорсолаи рушду такомул дорад, тавассути осори бузургоне чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Носири Хусрав, Саъдӣ, Ҳофиз ва хусусан Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ ба қуллаҳои баланди камол расидааст.

Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ (1207–1273) яке аз шахсиятҳои нотакрори ҷаҳони адабу ирфон мебошад. Мероси ӯ, махсусан «Маснавии маънавӣ» ва ғазалиёт, барои такомули забони адабии тоҷик аҳамияти бузурги таърихӣ доранд. Агар Рӯдакӣ падари адабиёти тоҷик бошад, пас Мавлоно метавонад ҳамчун яке аз устодони такмилбахш ва ҷаҳонисозандаи забони адабӣ шинохта шавад.

ЗАБОНИ ОСОРИ МАВЛОНО – НАМУНАИ КОМИЛИ ЗАБОНИ АДАБӢ

1. Содагӣ ва фаҳмоӣ

Забони осори Мавлоно дорои равонӣ ва назокати хос аст. Вай ба воситаи калимаҳои одӣ ва ибораҳои мардумӣ маънӣ ва мафҳумҳои амиқи ирфониро ифода кардааст. Ин хусусият сабаб шуд, ки забони адабии тоҷик ба мардуми оддӣ наздик ва оммафаҳм гардад.

2. Захираи луғавӣ

Дар ашъори Мавлоно ҳазорон калима ва таркиботи ҷолиб, зарбулмасалу мақол ва ибораҳои фолклорӣ ҷой гирифтаанд. Ҳамин гуногунрангии луғавӣ забони адабиро бо забони зиндаи халқ пайванд медиҳад.

3. Санъатҳои бадеӣ

Мавлоно дар истифодаи санъатҳои адабӣ устоди камназир буд. Ӯ ташбеҳ, истиора, киноя, тазод, муболиға, такрор, саволу ҷавоби бадеӣ ва дигар шеваҳои зебосозиро ба камол расонд. Ин таҷрибаҳо имрӯз ҳам дар китобҳои дарсии фанни «Забон ва адабиёт» мавриди омӯзиш қарор доранд.

4. Мафҳумҳои умумибашарӣ

Мавзӯъҳои муҳаббат, адолат, хирад, дӯстӣ, инсондӯстӣ ва маърифат бо забони тоҷикӣ ба таври оламшумул баён шудаанд. Ин унсурҳо нишон медиҳанд, ки забони тоҷикӣ қобилияти ифодаи андешаҳои умумибашариро дорад.

НАҚШИ МАВЛОНО ДАР ТАКОМУЛИ ЗАБОНИ АДАБИИ ҲОЗИРАИ ТОҶИК

Меросгузории фарҳангӣ – Осори Мавлоно ҳамчун ганҷинаи забонӣ барои омӯзиши қонуниятҳои забони тоҷикӣ ва меъёрҳои адабӣ хизмат мекунад. Забони адабии ҳозира ба таври мустақим аз он ғанӣ гардидааст.

Пайванди давраҳо – Мавлоно бо осори худ забони адабиро аз давраи классикӣ то замони муосир робита дод. Имрӯз ҳам бисёр калимаҳо ва ибораҳои ӯ дар нутқи адабии тоҷик истифода мешаванд.

Таъсир ба адибони муосир – Шоирону нависандагони асри XX ва XXI, мисли Лоиқ Шералӣ, Бозор Собир ва дигарон, аз забон ва сабки Мавлоно илҳом гирифтаанд.

Нақши таълимӣ – Дар мактабҳо ва донишгоҳҳои Тоҷикистон осори Мавлоно ҳамчун намунаи олитарини забони адабӣ тадрис мешавад. Донишомӯзон бо асарҳои ӯ на танҳо забон, балки маърифат ва ахлоқро низ меомӯзанд.

МАВЛОНО ВА ТАҲКИМИ МАЪНАВИЁТИ ЗАБОНИ АДАБӢ

Забон танҳо воситаи гуфтор нест, балки рукни маънавият аст. Мавлоно бо забони пурҳикмати худ ба адабиёт ва ҷомеа паҳлӯҳои нав бахшид:

Забон ҳамчун воситаи тарбия – Мавлоно дар асарҳояш инсони комилро тарғиб мекунад ва забонро воситаи парвариши ахлоқи солим мешуморад.

Забон ҳамчун пайванди миллатҳо – Осори ӯ, ки ба забонҳои зиёди дунё тарҷума шудааст, забони тоҷикро ба як омили пайвасткунандаи фарҳангҳои гуногун табдил дод.

Забон ҳамчун сарчашмаи худшиносӣ – Тавассути осори Мавлоно миллате, ки соҳиби чунин мероси пурғановат аст, худро бо ҷаҳониён муаррифӣ менамояд ва ифтихор аз забонро афзун месозад.

ТАЪСИРИ ҶАҲОНИИ МАВЛОНО ВА ҶОЙГОҲИ ЗАБОНИ ТОҶИКӢ

Осори Мавлоно имрӯз дар беш аз 20 забони олам тарҷума ва тадрис мешавад. «Маснавии маънавӣ»-и ӯро на танҳо олимони шарқшинос, балки донишмандону мутафаккирони Ғарб низ меомӯзанд. Бо ин васила, забони тоҷик тавассути Мавлоно ба ҷаҳониён муаррифӣ гардид. Ин ҳолат собит месозад, ки забони адабии тоҷик қудрати ҷаҳонӣ шуданро дорад ва Мавлоно дар ин ҷода нақши ҳалкунанда бозид.

ХУЛОСА

Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ яке аз сутунҳои асосии адабиёти форсу тоҷик ва ҷаҳон аст. Забони равон, мазмунҳои пурғановат, санъатҳои баланд ва андешаҳои умумибашарии ӯ сабаб гардиданд, ки забони тоҷикӣ аз марҳалаҳои гуногун гузашта, то ба забони адабии ҳозира такмил ёбад.

Ӯ бо осори худ нишон дод, ки забони тоҷикӣ қобилияти ифодаи амиқтарин мафҳумҳои фалсафӣ, ирфонӣ ва иҷтимоиро дорад. Аз ин рӯ, осори Мавлоно то имрӯз сарчашмаи омӯзишу тарбия, таҳқиқ ва рушди фанни забон ва адабиёти тоҷик мебошад. Ба таври қатъӣ метавон гуфт, ки нақши Мавлоно дар рушду такомули забони адабии ҳозираи тоҷик на танҳо таърихӣ, балки ҳамеша зинда ва ҷовидонӣ аст.