Об : Аз хусусият то захира

Матнро аз ҷиҳати имло, услуб ва мазмун ислоҳ кардам. Иддаоҳои беасоси илмӣ, аз ҷумла полимер ё «биокомпютер» будани обро, бо шарҳи дақиқтар иваз намудам.

Дар фалсафаи Юнони Қадим андешаҳои амиқ доир ба об ва аҳамияти он барои табиат ва ҳаёти инсон вуҷуд доштанд. Аз ҷумла, файласуф ва риёзидони Юнони Қадим Фалеси Милетӣ, ки дар асрҳои VII–VI пеш аз милод зиндагӣ мекард, обро мабдаи ҳамаи чизҳо медонист. Ин андеша аз кӯшишҳои аввалини шарҳи табиии пайдоиши олам ба шумор меравад. Аммо онро бо хулосаҳои илми муосир яксон донистан дуруст нест. Манбаъ: нақли Арасту дар бораи Фалес.

Об яке аз ҷузъҳои асосии таркиби организмҳои зинда буда, дар фаъолияти ҳаётии онҳо нақши муҳим мебозад. Ҳамаи шаклҳои маълуми ҳаёт ба об ниёз доранд. Масъалаи чӣ гуна ва дар кадом муҳит пайдо шудани ҳаёт то ҳол мавриди таҳқиқи олимон қарор дорад.

Қисми зиёди бадани инсон аз об иборат аст. Масалан, дар мардони калонсол ин нишондиҳанда тақрибан 60 дарсад буда, вобаста ба синну сол, ҷинс ва таркиби бадан тағйир меёбад. Об дар интиқоли моддаҳои ғизоӣ, танзими ҳарорати бадан, муҳофизати узвҳои муҳим, фаъолияти буғумҳо ва хориҷ кардани маҳсулоти партови мубодилаи моддаҳо иштирок мекунад. Аз ин рӯ, он барои фаъолияти муътадили организм зарур аст. Манбаъ: Хадамоти геологии ИМА.

Об сарвати бебаҳои табиат аст. Он дар уқёнусҳо, баҳрҳо, дарёҳо, кӯлҳо, пиряхҳо, қабатҳои зеризаминӣ ва атмосфера мавҷуд буда, тавассути гардиши об пайваста аз як муҳит ба муҳити дигар мегузарад. Об барои сабзидани тухм, рушди растаниҳо ва идомаи фаъолияти ҳаётии организмҳо шароити зарурӣ фароҳам меорад.

Олимон масъалаҳои дастрасӣ ба оби тоза, истифодаи самараноки захираҳои об ва ҳифзи онҳоро пайваста таҳқиқ мекунанд. Бо вуҷуди пешрафти илм, бисёр масъалаҳои марбут ба хусусиятҳои об ва таъсири он ба равандҳои табиӣ ҳанӯз ба омӯзиши бештар ниёз доранд.

Молекулаи об аз ду атоми ҳидроген ва як атоми оксиген иборат аст. Байни молекулаҳои он пайвандҳои ҳидрогенӣ ба вуҷуд меоянд, ки дар ташаккули бисёре аз хосиятҳои об нақши муҳим доранд. Ин пайвандҳо дар оби моеъ пайваста канда шуда, аз нав пайдо мешаванд. Аз ин рӯ, обро полимер ё маҷмӯи молекулаҳои ҷудонашаванда номидан дуруст нест. Манбаъ: таҳқиқот дар Nature Communications.

Барои гарм кардан ва бухор намудани об миқдори зиёди энергия лозим мешавад. Ин хусусият, ки бо таъсири мутақобилаи молекулаҳо алоқаманд аст, ба об имкон медиҳад дар танзими ҳарорати муҳити зист ва организмҳо нақши муҳим бозад.

Об дар табиат дар се ҳолат — моеъ, сахт ва газмонанд — дучор мешавад. Ях ҳолати сахт ва буғи об ҳолати газмонанди он аст. Моддаҳои дигар низ метавонанд дар ин се ҳолат вуҷуд дошта бошанд. Хусусияти муҳими об дар он аст, ки ҳар се ҳолати он дар шароити табиии Замин васеъ паҳн шудаанд.

Уқёнусҳо ва дигар захираҳои об дар нигоҳдорӣ ва интиқоли гармӣ, ташаккули иқлим ва гардиши моддаҳо саҳм доранд. Бе об шароити Замин аз вазъи имрӯза ба куллӣ фарқ мекард. Аммо барои иддаои он ки ҳарорати Замин бе об ҳатман ба 70 дараҷа мерасид, дар матни пешниҳодшуда далели илмӣ оварда нашудааст.

Дар бораи «хотираи об» ва таъсири фикр, сухан, мусиқӣ ё дуо ба сохтори он низ иддаоҳо пешниҳод шудаанд. Вале онҳоро ҳамчун ҳақиқатҳои исботшудаи илмӣ баён кардан дуруст нест. Тағйирпазирии сохтори молекулавии об маънои дарк кардани сухан ё нигоҳ доштани маънои иттилоотро надорад. Таҳқиқоти сохтори об нишон медиҳанд, ки шабакаи пайвандҳои ҳидрогении он дар фосилаҳои ниҳоят кӯтоҳи вақт тағйир меёбад; ин натиҷаҳо барои «биокомпютер» номидани об асос намедиҳанд. Манбаъ: таҳқиқот дар Nature.

Матнро таҳрир кардам. Рақамҳои бе манбаи муайян ва иддаоҳои тасдиқнашударо бо маълумоти санҷидашуда ё баёни дақиқтар иваз намудам.

Дар баъзе анъанаҳои динӣ ва боварҳои мардумӣ ба об хусусиятҳои шифобахш нисбат медиҳанд. Нӯшидани об бо нияти нек барои бархе аз мардум аҳамияти маънавӣ дорад. Аммо андешаи он ки бо нӯшидани об ҳар ният ҳатман амалӣ мешавад, далели илмӣ надорад. Аз нигоҳи тиб, об барои фаъолияти муътадили организм ва пешгирии камобӣ зарур аст, вале давои ҳамагуна беморӣ нест.

Олимон хусусиятҳои об ва роҳҳои истифодаи самараноки онро пайваста меомӯзанд, то инсон аз ин сарвати бебаҳои табиат дуруст баҳра барад. Дар ин ҷо саволе ба миён меояд: об чӣ гуна ба танзими ҳарорати Замин мусоидат мекунад?

Яке аз хусусиятҳои муҳими об гармиғунҷоиши хоси баланди он аст. Гармиғунҷоиши хос миқдори энергияест, ки барои як дараҷа баланд кардани ҳарорати воҳиди массаи модда лозим мешавад. Об метавонад миқдори зиёди гармиро фурӯ барад, бе он ки ҳарораташ якбора боло равад. Уқёнусҳо дар давраҳои гарм гармиро захира карда, дар давраҳои сард онро тадриҷан ба муҳит медиҳанд. Ин раванд тағйироти ҳароратро, махсусан дар минтақаҳои соҳилӣ, мулоим мекунад. Манбаъ: Хадамоти геологии ИМА.

Ҳаҷми умумии оби Замин тақрибан 1,386 миллиард километри мукаабро ташкил медиҳад. Аз ин миқдор тақрибан 96,5 дарсад дар уқёнусҳо ҷойгир аст. Танҳо тақрибан 2,5 дарсади тамоми оби Замин ширин мебошад. Қисми зиёди оби ширин дар пиряхҳо ва қабатҳои зеризаминӣ захира шудааст; ҳиссаи дарёҳо ва кӯлҳо нисбатан кам аст. Манбаъ: маълумоти USGS оид ба тақсимоти об.

Дарёҳо, кӯлҳо, обанборҳо ва обҳои зеризаминӣ аз манбаъҳои муҳими таъмини аҳолӣ ва хоҷагии халқ бо об мебошанд. Обанборҳо барои захира кардани об, обёрӣ, тавлиди неруи барқ ва танзими ҷараёни дарёҳо истифода мешаванд. Ҳангоми овардани маълумоти оморӣ бояд ҳаҷми об бо километри мукааб ва масоҳати сатҳи он бо километри мураббаъ ифода карда шавад.

Инсоният обро асосан дар кишоварзӣ, саноат ва хоҷагии коммуналӣ истифода мебарад. Мувофиқи маълумоти СММ, тақрибан 72 дарсади оби ширини аз манбаъҳо гирифташуда ба кишоварзӣ, 16 дарсад ба саноат ва 12 дарсад ба истифодаи коммуналӣ рост меояд. Манбаъ: UN-Water.

Миқдори оби дар рӯзгор истифодашаванда вобаста ба кишвар, иқлим, шароити зиндагӣ ва тарзи ҳисоб фарқ мекунад. Онро набояд бо миқдори обе, ки инсон барои нӯшидан ниёз дорад, яксон донист. Талаботи бадан ба моеъ аз синну сол, фаъолияти ҷисмонӣ, ҳарорати муҳит ва вазъи саломатӣ вобаста аст. Аз ин рӯ, «ду литр об барои ҳама кифоя аст» қоидаи умумӣ нест. Қисме аз моеъи зарурӣ тавассути ғизо ва дигар нӯшокиҳо низ ба организм ворид мешавад. Манбаъ: Хадамоти миллии тандурустии Британия.

Дар баробари миқдор, сифати об низ аҳамияти калон дорад. Оби олуда метавонад сабаби паҳншавии бемориҳои сироятӣ гардад. Дастрасӣ ба оби бехатар, беҳдошти муҳит ва шустани дастҳо аз роҳҳои муҳими пешгирии бемориҳои дарунравӣ мебошанд. Манбаъ: Созмони ҷаҳонии тандурустӣ.

Норасоии оби бехатари ошомиданӣ яке аз мушкилоти ҷиддии ҷаҳонӣ боқӣ мемонад. Тибқи гузориши Созмони ҷаҳонии тандурустӣ ва ЮНИСЕФ, дар соли 2024 тақрибан 2,1 миллиард нафар ба хизматрасонии бехатари оби ошомиданӣ дастрасӣ надоштанд. Ин маънои тамоман бе об мондани ҳамаи онҳоро надорад: сухан аз обе меравад, ки дар маҳалли зист дастрас бошад, ҳангоми зарурат мавҷуд бошад ва аз олудагии хатарнок эмин бошад. Манбаъ: гузориши СҶТ ва ЮНИСЕФ.

Об дар муносибатҳои иқтисодии байни давлатҳо низ нақш дорад. Масалан, Сингапур тибқи созишномаи байнидавлатӣ аз дарёи Ҷоҳори Малайзия об мегирад. Манбаъ: Агентии миллии оби Сингапур.

Барои коҳиш додани вобастагӣ ба манбаъҳои маҳдуди об, баъзе кишварҳо аз ширинсозии оби баҳр, ҷамъоварии оби борон ва истифодаи дубораи оби тозашуда баҳра мебаранд. Сингапур ин роҳҳоро дар низоми таъмини оби худ истифода мекунад. Ҳифзи манбаъҳо ва сарфакорона истифода бурдани об низ ҷузъи муҳими таъмини устувори аҳолӣ бо об мебошанд. Манбаъ: низоми таъмини оби Сингапур.

Матнро аз ҷиҳати имло, услуб ва дақиқии маълумот таҳрир кардам. Рақамҳои бе манбаи муайян ва иддаои таъсири махсуси оби пиряхӣ ба рушди растаниву ҷӯҷаҳоро хориҷ намудам.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги обӣ мебошад. Тибқи маълумоти Вазорати корҳои хориҷии кишвар, дар қаламрави он 947 дарёи дарозиашон зиёда аз 10 километр ва тақрибан 1300 кӯл мавҷуд аст. Дар баландкӯҳҳои Тоҷикистон захираҳои бузурги барфу ях ҷой гирифтаанд, ки дар ташаккули ҷараёни дарёҳо нақши муҳим доранд. Манбаъ: маълумоти умумӣ дар бораи Тоҷикистон.

Барфу пиряхҳо аз манбаъҳои муҳими ғизогирии дарёҳои Тоҷикистон мебошанд. Онҳо обро дар давраҳои сард захира карда, ҳангоми обшавӣ ба дарёҳо ворид месозанд. Ин раванд барои таъмини аҳолӣ бо об, обёрии заминҳои кишоварзӣ ва истеҳсоли неруи барқ аҳамияти калон дорад. Бо вуҷуди ин, хусусият ва сифати обро бояд аз рӯи таркиби кимиёвӣ ва нишондиҳандаҳои микробиологии он арзёбӣ кард; пайдоиши пиряхӣ худ аз худ бехатарӣ ё бартарии биологии обро исбот намекунад.

Дар асри XXI дастрасӣ ба оби бехатари ошомиданӣ ба яке аз мушкилоти ҷиддии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Афзоиши аҳолӣ, олудашавии манбаъҳои об, истифодаи ғайриоқилонаи захираҳо ва тағйирёбии иқлим ин мушкилотро шиддат медиҳанд.

Афзоиши консентратсияи гази карбон ва дигар газҳои гулхонаӣ дар атмосфера таъсири гулхонаиро тақвият дода, боиси гармшавии иқлим мегардад. Баланд шудани ҳарорат ба коҳиши пиряхҳои кӯҳӣ ва яхпӯшҳои қутбӣ мусоидат мекунад. Обшавии яхҳои хушкӣ ва васеъшавии ҳаҷми оби уқёнус ҳангоми гармшавӣ сатҳи миёнаи уқёнуси ҷаҳониро баланд мебардоранд. Аз ин рӯ, паст шудани сатҳи баъзе кӯлҳо ё баҳрҳои дохилиро набояд бо тағйироти сатҳи уқёнуси ҷаҳонӣ яксон донист. Манбаъ: гузориши IPCC.

Тағйирёбии иқлим ба захираҳои оби Тоҷикистон низ фишор меорад. Коҳиши пиряхҳо метавонад реҷаи ҷараёни дарёҳоро тағйир дода, ба таъмини дарозмуддати минтақа бо об таъсир расонад. Атласи тағйироти муҳити зисти Тоҷикистон, ки Барномаи СММ оид ба муҳити зист соли 2025 муаррифӣ намуд, зарурати ҳифзи захираҳои об ва тақвияти ҳамкории фаромарзиро таъкид мекунад. Манбаъ: СММ дар Тоҷикистон.

Таваҷҷуҳи роҳбарони кишварҳо ва созмонҳои байналмилалӣ ба масъалаҳои об асоснок аст, зеро таъмини об ба рушди иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ҳифзи муҳити зист бевосита алоқаманд мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун узви ҷомеаи ҷаҳонӣ дар пешбурди ҳамкории байналмилалӣ дар ин самт саҳм мегузорад.

Бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, Маҷмаи Умумии Созмони Миллали Муттаҳид соли 2003-ро «Соли байналмилалии оби тоза» эълон кард. Дар доираи ин ташаббус аз 29 август то 1 сентябри соли 2003 дар шаҳри Душанбе Форуми байналмилалии оби тоза баргузор гардид. Манбаъ: иттилоияи расмии СММ.

Дар қаламрави Тоҷикистон қисми муҳими захираҳои оби Осиёи Марказӣ ташаккул меёбад. Аммо фаровонии манбаъҳои табиӣ маънои дастрасии пурраи ҳамаи сокинон ба оби бехатарро надорад. Барои истифодаи самараноки ин захираҳо рушди инфрасохтори обрасонӣ, маблағгузорӣ ва идоракунии дуруст зарур аст. Манбаъ: суханронии Президенти Тоҷикистон дар Форуми умумиҷаҳонии об.

Коҳиши пиряхҳо боиси нигаронии ҷиддӣ мебошад. Дар суханронии расмии Тоҷикистон дар конфронси иқлимии COP28 соли 2023 гуфта шуд, ки тайи чанд даҳсолаи гузашта аз тақрибан 13 ҳазор пиряхи кишвар ҳазор пирях комилан аз байн рафтааст. Ин рақам бояд бо зикри манбаъ ва давраи арзёбӣ истифода шавад. Манбаъ: суханронии Тоҷикистон дар COP28.

Дар идомаи ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон Созмони Миллали Муттаҳид солҳои 2005–2015-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» ва солҳои 2018–2028-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» эълон намуд. Ин ташаббусҳо ба тақвияти ҳамкорӣ, беҳтар кардани идоракунии захираҳои об ва ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои об мусоидат мекунанд. Даҳсолаи «Об барои ҳаёт», Даҳсолаи «Об барои рушди устувор».

Рӯзи 28 ноябри соли 2016 дар пойтахти Маҷористон — шаҳри Будапешт — Саммити об ба кори худ шурӯъ кард. Дар ин чорабинӣ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. Манбаъ: АМИТ «Ховар».

21 декабри соли 2016 дар доираи иҷлосияи 71-уми Маҷмаи Умумии СММ қатъномаи 71/222 оид ба эълони Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018–2028 қабул гардид. Манбаъ: қатъномаи СММ.

19 сентябри соли 2017 Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳангоми суханронӣ дар чорабинии сатҳи баланд таҳти унвони «Дар роҳи татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор”, солҳои 2018–2028» чунин иброз намуданд:

«Ба назари мо, ҳамкории самараноки фаромарзӣ метавонад ба мудирият ва истифодаи оқилонаву устувори захираҳои об мусоидат намуда, боиси коҳиши хатари хароҷоти беасос ва таъмини тавозун байни шаклу навъҳои гуногуни истифодаи захираҳои об шавад».

Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Антониу Гутерриш ҳангоми сафар ба Тоҷикистон аз кӯли Сарез дидан намуд. Тибқи гузориши АМИТ «Ховар», ӯ сарбандҳои табиии Тоҷикистонро неъмати бебаҳои Худованд арзёбӣ карда, чунин гуфтааст:

«Зимни сафарҳои худ ман қиёс меорам. Масалан, зодгоҳи ман Португалия барои бунёди сарбандҳо маблағҳои ҳангуфт, миллионҳо маблағ сарф намуд, аммо Худованд ба кишвари дилписанди шумо сарбандҳои табиӣ ато кардааст. Ин шаҳодати ҳикматест, ки шумо мардуми назаркарда мебошед». Манбаъ: АМИТ «Ховар».

Ҳамчунин, дар матни пешниҳодшуда суханони зер ба Антониу Гутерриш нисбат дода шудаанд:

«Худ далели он, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ташаббуси Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор”-ро манзур намуд, шаҳодат аз он медиҳад, ки то чӣ андоза роҳбарияти олии кишвар, Президенти муҳтарами Тоҷикистон ба мавзӯи ҷаҳонии об аҳамияти хоса зоҳир менамояд».

Мо бояд дар хотир дошта бошем, ки муносибати оқилона ба об барои рушду нумуъ ва ободии Тоҷикистони азизамон, инчунин барои таъмини дастрасии кишварҳои ҳамсоя ба оби тоза аҳамияти бузург дорад. Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки обро сарфа карда, манбаъҳои онро аз олудашавӣ ҳифз намоем.

Баҳри ободиву шукуфоии Ватан ва дастгирии ҷомеаи ҷаҳонии ниёзманд бояд аз ташаббусҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар соҳаи об ҳамаҷониба пуштибонӣ кунем. Истифодаи оқилонаи захираҳои оби ошомиданӣ яке аз заминаҳои таъмини ояндаи дурахшони наслҳои инсон аст.

Эзоҳ: санаи қабули қатънома 21 декабри соли 2016 аст, на 23 декабр. Матни дақиқи иқтибоси охирини ба Антониу Гутерриш нисбатдодашуда дар манбаи аввалияи расмӣ тасдиқ нашуд.