Методология ва методҳои тадқиқоти сотсиологӣ

Тадқиқоти сотсиологӣ ва намудҳои он

Тадқиқоти сотсиологӣ яке аз тарзҳои асосии инкишофи донишҳои сотсиологӣ мебошад, ки тадқиқотчӣ ё гурӯҳи тадқиқотчиён онро барои ҳалли масъалаҳои муайяни иҷтимоии ҷомеа истифода мебаранд.

Мафҳуми «тадқиқоти сотсиологӣ»-ро аввалин бор соли 1897 сотсиологи фаронсавӣ Эмил Дюркгейм дар асараш «Худкушӣ» ба доираи истилоҳоти илмӣ ворид намудааст. Маҳз аз ҳамон вақт тадқиқотҳои сотсиологӣ ба бунёди донишҳои сотсиологӣ ва тарзи махсуси маърифати иҷтимоӣ табдил ёфтанд.

Аз охири асри XIX ва ибтидои асри XX тадқиқотҳои сотсиологӣ дар ҷаҳон васеъ истифода мешаванд. Дар табиатшиносӣ, мардумшиносӣ, иқтисодшиносӣ ва равоншиносӣ дар ин давра анъанаҳои тадқиқоти назариявӣ ва амалӣ аллакай устувортар гашта буданд.

Тадқиқотҳои сотсиологӣ дар аксарияти мамлакатҳои ҷаҳон ба мушоҳидаҳои иҷтимоию оморӣ такя мекарданд. Аввалин феҳристи амрикоӣ оид ба тадқиқотҳои иҷтимоӣ дар солҳои 1930 тартиб дода шуда буд, ки дар он номгӯйи 2775 тадқиқот оварда шудааст. Аксарияти онҳо аслан бо рушди донишҳои сотсиологӣ алоқамандӣ надоштанд.

Тадқиқоти сотсиологӣ маҷмӯи амалиёти мантиқан пайдарҳами методологӣ, методӣ ва ташкилию технологӣ мебошад, ки имкон медиҳад дар бораи ҳодисаю равандҳои омӯхташаванда маълумоти дақиқ ба даст оварда, онро дар амалияи идоракунии иҷтимоӣ истифода баранд.

Мафҳумҳои асосии тадқиқоти сотсиологӣ

Дар амалияи тадқиқоти сотсиологӣ ибораҳои «методологияи тадқиқоти сотсиологӣ», «амалиёти тадқиқоти сотсиологӣ», «олоти тадқиқоти сотсиологӣ», «техникаи тадқиқоти сотсиологӣ», «методикаи тадқиқоти сотсиологӣ», «методҳои тадқиқоти сотсиологӣ», «стратегия ва тактикаи тадқиқоти сотсиологӣ» зуд-зуд дучор мешаванд. Аз ин рӯ, шарҳи маъно ва моҳияти онҳо зарур аст.

Методологияи тадқиқоти сотсиологӣ қисми таркибӣ ва соҳаи махсуси маърифати сотсиологӣ мебошад. Мазмуни онро маҷмӯи принсипҳо ва тарзҳои ташкилу арзёбии донишҳои назариявию амалӣ, инчунин низоми меъёрҳо ва қоидаҳои ташкили тадқиқоти сотсиологӣ ташкил медиҳад.

Бар хилофи методология, методҳо ва амалиёти тадқиқот низоми қоидаҳои ба расмият даровардашудаи ҷамъоварӣ, коркард ва таҳлили иттилооти дастрасшуда мебошанд.

Амалиёти тадқиқоти сотсиологӣ мафҳуми умумӣ буда, низоми роҳҳои ҷамъоварӣ ва коркарди иттилооти сотсиологиро ифода мекунад. Амалиёт пайдарҳамии амалҳои маърифатӣ ва ташкилӣ, инчунин тарзҳои ташкили тадқиқот мебошад.

Методи тадқиқот усули асосии ҷамъоварӣ, коркард ва таҳлили маълумот мебошад.

Методикаи тадқиқоти сотсиологӣ маҷмӯи усулҳои хусусиест, ки имкон медиҳад ин ё он метод дар соҳаи муайяни омӯзиш барои ҷамъоварӣ ва банизомдарории маводи амалӣ истифода шавад.

Олоти тадқиқоти сотсиологӣ низоми воситаҳои методӣ ва техникии гузаронидани тадқиқот мебошад, ки дар шакли ҳуҷҷатҳои гуногун ифода меёбад: дастурамали мусоҳибагир, дастурамали гузаронидани мушоҳида, дастурамали интихобнамоӣ, дастурамали таҳлили ҳуҷҷатҳо, варақаҳои пурсиш, суратмаҷлисҳо, варақаҳои коркарди маълумот дар мошинаҳои электронии ҳисоббарор (МЭҲ) ва ғайра.

Тактикаи тадқиқоти сотсиологӣ гузаронидани тадқиқот бо сарфи камтарини қувваю имкониятҳо дар фосилаи кӯтоҳтарини вақт ва доираи маҳдуди фазо мебошад.

Стратегияи тадқиқоти сотсиологӣ гузаронидани тадқиқот бо истифодаи қувваю имкониятҳои зиёд дар фосилаи дарозтари вақт ва доираи васеи фазо мебошад.

Мафҳумҳои болоро бо мисолҳои зерин шарҳ додан мумкин аст:

• Метод — пурсиш бо ёрии саволнома.
• Методика — варақаи пурсиш якҷоя бо дастурамал барои пурсишгар.
• Техника — тарзҳои баёни саволҳо дар саволнома.
• Олот — варақаҳои саволнома ва қалам.

Бояд қайд намуд, ки дар сотсиология як қатор усулҳо, методикаҳо ва амалиёти илмҳои дигар низ истифода мешаванд: озмоиш, ҷадвалсозӣ, амсиласозии иҷтимоӣ, сотсиометрия, таҳлилҳои низомӣ, генетикӣ, таърихӣ ва ғайра.

Дар таҳқиқи оммавии ҳодисаҳо ва равандҳои иҷтимоӣ усулҳои миқдорӣ ва сифатӣ, аз ҷумла арзёбии коршиносон, санҷишномаҳо, усулҳои оморию риёзӣ ва фокус-гурӯҳҳо васеъ истифода мешаванд.

Марҳалаҳои гузаронидани тадқиқоти сотсиологӣ

Раванди гузаронидани тадқиқоти сотсиологӣ мураккаб ва бисёрмарҳала аст. Дар адабиёти сотсиологӣ вобаста ба тарзи гурӯҳбандӣ ду, чор, панҷ ё ёздаҳ марҳала нишон дода мешаванд.

Тақсимоти думарҳалагӣ чунин аст:

1. Омодагӣ.
2. Гузаронидани худи тадқиқот.

Тақсимоти чормарҳалагӣ инҳоро дар бар мегирад:

1. Омодагӣ ба тадқиқот.
2. Ҷамъоварии иттилооти ибтидоии сотсиологӣ.
3. Омода кардани иттилоот барои коркард ва коркарди он дар МЭҲ.
4. Таҳлили иттилооти коркардшуда, таҳияи ҳисобот аз рӯйи натиҷаҳои тадқиқот ва баёни хулосаҳо.

Сотсиологи рус А. Г. Здравомислов чунин ақида дорад, ки ҳар як тадқиқоти сотсиологӣ аз панҷ марҳалаи амалиёти тадқиқотӣ иборат аст:

1. Тартиб додани барномаи тадқиқот.
2. Муайян кардани объект ва воҳидҳои мушоҳида.
3. Таҳияи воситаҳои ҷамъоварии мавод — методикаи тадқиқот.
4. Ҷамъоварии мавод.
5. Таҳлили мавод ва ҷамъбасти онҳо.

Доктори сотсиология Ҷ. Масионис дар китоби дарсии «Сотсиология» (Москва, 2004) ёздаҳ марҳалаи зерини тадқиқоти сотсиологиро номбар кардааст:

1. Мавзуи тадқиқоти сотсиологӣ чист?
   Кунҷковӣ ва истифодаи диди сотсиологӣ боиси пайдоиши ғояҳои гуногуни тадқиқоти иҷтимоӣ мегарданд. Предмете, ки барои омӯзиш интихоб мекунед, эҳтимол, бароятон аҳамияти шахсӣ дорад.

2. Ба дигарон аллакай чӣ маълум аст?
   Эҳтимол, шумо аввалин шахсе нестед, ки масъалаи мазкурро баррасӣ мекунад. Ба китобхона равед ва бубинед, ки мавзуи тадқиқоти шуморо кӣ ва бо кадом усулу назарияҳо омӯхтааст. Ҳангоми таҳлили ин тадқиқотҳо ба пайдоиши саволҳо ё масъалаҳои нав диққат диҳед.

3. Дар тадқиқоти шумо кадом саволҳои мушаххас гузошта шудаанд?
   Оё мақсад тасвир кардани гурӯҳҳои муайяни одамон аст ё омӯзиши робитаҳои сабабию натиҷавии байни ҳодисаҳо? Агар тадқиқот хусусияти ҷустуҷӯӣ ё тасвирӣ дошта бошад, дақиқ кунед, ки киро ё чиро омӯхтан мехоҳед, тадқиқот дар куҷо гузаронида мешавад ва ба кадом саволҳо ҷавоб ёфтан лозим аст. Барои санҷиши фарзияҳо бояд фарзияи мувофиқ баён ва ҳар як тағйирёбанда ба нишондиҳандаҳои қобили мушоҳида ё ченкунӣ табдил дода шавад.

4. Барои гузаронидани тадқиқот ба шумо чӣ лозим аст?
   Чӣ қадар маблағ ва вақт доред? Оё барои гузаронидани тадқиқот ба таҷҳизот ё малакаҳои махсус ниёз доред?

5. Оё тадқиқотро мустақилона иҷро карда метавонед?
   Ҳангоми банақшагирии барномаи тадқиқот ба ин савол бояд ҷавоби дақиқ диҳед.

6. Кадом мушкилоти ахлоқӣ вуҷуд доранд?
   На ҳар тадқиқот бо мушкилоти ахлоқӣ рӯ ба рӯ мешавад, вале шумо бояд ба онҳо омода бошед. Нақшаи тадқиқот чӣ гуна имкон медиҳад, ки эҳтимоли зараррасонӣ пешгирӣ шавад? Оё метавонед махфияти маълумоти посухдиҳандагонро кафолат диҳед?

7. Аз кадом усулҳо истифода хоҳед бурд?
   Ҳамаи стратегияҳои асосии тадқиқот ва роҳҳои имконпазирро баррасӣ кунед. Дар хотир доред, ки интихоби усули мувофиқ аз хусусияти саволҳои гузошташуда ва захираҳои мавҷуда вобаста аст.

8. Маълумотро чӣ гуна сабт ва ҷамъбаст мекунед?
   Оё усули интихобкардаатон барои ҷамъоварии иттилоот мувофиқ аст? Иттилоотро бодиққат сабт кунед, то таҳлили минбаъдаи он осон гардад. Ба ҳар гуна ғаразнокӣ роҳ надиҳед, то беғаразии тадқиқот халалдор нашавад.

9. Маълумот аз чӣ шаҳодат медиҳад?
   Иттилооти бадастомадаро бо дарназардошти саволҳои ибтидоӣ омӯзед ва шарҳ диҳед. Агар дар тадқиқот фарзия пешниҳод шуда бошад, муайян кунед, ки натиҷаҳо онро дастгирӣ мекунанд, рад менамоянд ё зарурати тағйир додани онро нишон медиҳанд. Дар хотир доред, ки маълумотро аз нуқтаҳои назари гуногун, аз ҷумла дар доираи парадигмаҳои назариявии истифодашуда, арзёбӣ кардан мумкин аст. Ҳамаи шарҳҳои имконпазирро бояд ба назар гирифт.

10. Хулосаҳои шумо чӣ гунаанд?
    Ҳисоботи ҷамъбастиро бо баёни хулосаҳо, тавсияҳо ва пешниҳодҳои худ омода кунед. Тадқиқоти шумо кадом назарияи сотсиологиро такмил медиҳад? Оё он ба беҳтар шудани усулҳои тадқиқот мусоидат мекунад? Оё тадқиқоти шумо аҳамияти сиёсӣ дорад?

11. Оё ҷомеа метавонад аз кори шумо баҳра барад?
    Дар охир ба кори худ баҳо диҳед, масъалаҳои пайдошуда ва саволҳои беҷавобро қайд кунед.

Таҳлили дуюмбораи маълумот метавонад нисбат ба ҷамъоварии бевоситаи маълумоти нав самарабахштар бошад. Он инчунин имкони таҳқиқи ҳодисаҳои таърихиро фароҳам меорад.

Алоқамандии назария ва тадқиқотро бояд нишон дод. Тафаккури мантиқии дедуктивӣ аз назарияи умумӣ оғоз меёбад ва дар асоси он фарзияҳои мушаххаси қобили санҷиш пешниҳод мешаванд. Тафаккури мантиқии индуктивӣ аз мушоҳидаҳои хусусӣ ё алоҳида оғоз ёфта, баъдан ба баёни назарияи умумӣ мерасад.

Намудҳои тадқиқоти сотсиологӣ

Тадқиқоти сотсиологӣ намудҳои гуногун дорад. Интихоби ин ё он намуд аз омилҳои зерин вобаста аст:

• Мақсадҳои тадқиқот: амалӣ ё илмию назариявӣ.
• Хусусиятҳои ҳодисаи омӯхташаванда.
• Малакаҳои амалии сотсиолог ва дараҷаи донистани методикаю техникаи тадқиқоти сотсиологӣ.

Тадқиқоти сотсиологӣ аз рӯйи аломатҳои гуногун тасниф мешавад:

1. Аз рӯйи сатҳи донишҳои бадастомада: назариявӣ ва эмпирикӣ.
2. Аз рӯйи самти мақсадҳо ва вазифаҳо: фундаменталӣ ва ёрирасон.
3. Аз рӯйи амиқии таҳлили масъалаҳои иҷтимоӣ: иктишофӣ, тасвирӣ ва таҳлилӣ.
4. Аз рӯйи шароити гузаронидан: саҳроӣ ва лабораторӣ.
5. Аз рӯйи такроршавӣ: нуқтавӣ ё якдафъаина ва такрорӣ.
6. Аз рӯйи ҳаҷми фарогирии объекти тадқиқот: пурра ва интихобӣ.
7. Аз рӯйи ҳаҷм ва доираи фарогирӣ: маҳаллӣ, минтақавӣ, соҳавӣ, умумиҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ.

Тадқиқоти назариявӣ бо мақсади ҷамъбасти ҳамаҷонибаи адабиёти илмӣ ва маводи назариявӣ оид ба соҳаҳои умумии ҳаёт гузаронида мешавад.

Тадқиқоти эмпирикӣ ба ҷамъоварии маводи воқеӣ дар асоси мушоҳида, пурсиш, таҳлили ҳуҷҷатҳо ва маълумоти оморӣ, инчунин ба коркарди маълумот ва хулосабарорӣ диққати асосӣ медиҳад.

Тадқиқоти фундаменталӣ ба таҳия ва такмили назарияҳои сотсиологӣ ва методологияи тадқиқот равона шудааст.

Тадқиқоти ёрирасон бо мақсади омӯзиши масъалаҳои амалӣ, дигаргунсозии ҳаёти иҷтимоӣ ва таҳияи тавсияҳо оид ба ҳалли масъалаҳои дахлдори иҷтимоӣ гузаронида мешавад.

Тадқиқоти иктишофӣ дар матни мазкур ҳамчун тадқиқоти озмоишӣ тавсиф мешавад, ки бо мақсади санҷиши сифати омодагии маводи асосӣ ва амалиёти тадқиқотӣ гузаронида мешавад. Дар рафти он мақсадҳо, вазифаҳо ва фарзияҳо дақиқтар гардида, воситаҳои тадқиқот муайян мешаванд.

Ин тадқиқот дар доираи маҳдуди объекти омӯхташаванда гузаронида шуда, барои ба даст овардани иттилооти фаврӣ равона мегардад. Аксар вақт он ҳангоми зуд тағйир ёфтани ҳодисаҳо истифода мешавад.

Тадқиқоти тасвирӣ намуди мураккабтари омӯзиши объекти иҷтимоӣ мебошад. Он одатан ҳангоми таҳқиқи гурӯҳҳои калони одамон, ки хусусиятҳои гуногун доранд, истифода мешавад.

Тадқиқоти таҳлилӣ яке аз намудҳои мураккаби тадқиқот мебошад. Мақсади он на танҳо тасвири унсурҳои объекти омӯхташаванда, балки муайян кардани сабабҳои ҳодисаҳо ва равандҳои иҷтимоӣ аст. Гузаронидани чунин тадқиқот кори басо пурмасъулият буда, омодагии ҳамаҷонибаи барнома ва ҳамаи амалиёти онро талаб мекунад.

Вобаста ба ҳайати посухдиҳандагон, хусусият ва марҳалаҳои омӯзиш тадқиқоти трендӣ, панелӣ ва лонгитюдӣ фарқ карда мешаванд.

Тадқиқоти трендӣ дар доираи маҷмӯи ягонаи генералӣ бо фосилаҳои муайяни вақт гузаронида мешавад. Мақсади он таҳлили тағйирот дар гурӯҳи омӯхташаванда мебошад. Дар матни пешниҳодшуда омӯзиши когорта — гурӯҳи муайяни синнусолӣ — низ дар ҳамин замина зикр шудааст.

Тадқиқоти такрорӣ бо мақсади муайян кардани болоравӣ ё пастравии ҳодиса ва тағйироти рушди он гузаронида мешавад. Шумораи такрорҳо ва фосилаи байни онҳо аз мақсад ва мазмуни тадқиқот вобастаанд. Тадқиқоти панелӣ ва лонгитюдӣ аз ҷумлаи шаклҳои омӯзиши такрорӣ мебошанд.

Тадқиқоти панелӣ омӯзиши такрории ҳамон воҳидҳои муайяни тадқиқот, масалан, ҳамон посухдиҳандагон, дар фосилаҳои муайяни вақт мебошад. Бо ин роҳ тағйирот ва тамоюлҳои инкишофи онҳо муайян карда мешаванд.

Тадқиқоти лонгитюдӣ омӯзиши давомдори объектҳо ё иштирокчиён дар тӯли вақт мебошад. Он, аз ҷумла, барои омӯзиши таъсири омилҳои берунӣ — иҷтимоию иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангӣ — ва омилҳои дохилӣ — инфиродӣ ё гурӯҳӣ — ба гурӯҳҳои муайяни синнусолӣ истифода мешавад. Дар чунин тадқиқот робитаи тадқиқотчӣ бо посухдиҳанда метавонад солҳои зиёд идома ёбад.

Тадқиқоти нуқтавӣ як бор гузаронида мешавад ва имкон медиҳад, ки дар бораи ҳолат ё вазъи ҳодисаю раванди иҷтимоӣ дар лаҳзаи муайян маълумот ба даст оварда шавад.

Ташкилотҳои гузаронандаи тадқиқоти сотсиологӣ

Дар матни аслӣ як қатор ташкилотҳои Русия, ки тадқиқоти сотсиологӣ мегузаронанд, номбар шудаанд:

• ВЦИОМ — Маркази умумирусиявии омӯзиши афкори умум.
• «Фонд общественного мнения» — Хазинаи афкори умум.
• РОМИР — гурӯҳи тадқиқотӣ.
• ФИМОП — Хазинаи таҳқиқ ва амсиласозии равандҳои ҷамъиятӣ.
• Институти миллии тадқиқоти иҷтимоию равоншиносӣ.

Тибқи маълумоти овардашуда дар матн, соли 2009 дар Тоҷикистон тақрибан 22 ташкилоти ғайриҳукуматӣ дар гузаронидани тадқиқоти сотсиологӣ фаъолона иштирок доштанд. Аксарияти онҳо дар шаҳри Душанбе ҷойгир буданд. Дар байни онҳо ташкилотҳои зерин номбар шудаанд:

• Маркази ҷамъиятии тадқиқотии «Шарқ».
• Маркази тадқиқоти иҷтимоии «Зеркало».
• Маркази тадқиқоти сотсиологии «Афкор».
• Маркази тадқиқоти иҷтимоию сиёсии «Коршинос».
• Маркази тадқиқоти экологӣ.
• Маркази дастгирии ислоҳоти маорифи «Пульс».
• Маркази иттилоотию тадқиқотии «Соцсервис».
• Маркази тадқиқотии «Ҳамкорӣ».
• Фонди ҷамъиятии «Панорама» ва ғайра.