ШАРОИТИ ТАЪРИХӢ ВА ИҶТИМОИЮ

ФАРҲАНГИИ ИНКИШОФИ АҚИДАҲОИ ҶАҲОНБИНИИ

АБУРАЙҲОН БЕРУНӢ

Мирзоев Фарҳод Абдураҳмонович, Мирзоев Мирзо Низомуддинович – муаллимони калони кафедраи таърихи умумӣ ва муносибатҳои байналхалқии ДДОТ ба номи С. Айнӣ

Олим, муҳаққиқи соҳаҳои гуногуни илм Абӯрайҳон Берунӣ дар таърихи рушди башар яке аз мутафаккирони бузург маҳсуб шуда, мероси илмии ӯ яке аз муҳимтарин дастовардҳои на танҳо халқҳои Шарқ, балки тамоми башарият ба шумор меравад. Баррасиҳои баланди мӯътамад, ки аз ҷониби муҳаққиқон аз манотиқи мухталифи ҷаҳон дода шудаанд, нишондиҳандаи бузургии Абӯрайҳони Берунӣ мебошанд, ҳамчун далели ин гуфтаҳо метавон аз адабиёти илмии замонҳои гуногун ва мардумони гуногун дар бораи устувории Берунӣ мисолҳои зиёде овард. Яке аз файласуфони маъруф Розен арзиши баланди илмии мероси Беруниро арзёбӣ намуда, бар ин назар аст, ки асари «Ҳиндустон»-и Берунӣ дар байни осори илмии Шарқу Ғарб баробарарзиш надорад.

Абӯрайҳони Берунӣ, яке аз донишмандон, мутафаккирон ва энсиклопедистҳои маъруфи Осиёи Марказӣ дар замони бесуботии сиёсии Мовароннаҳр ва Хуросон, ҳаракати оммавии қабилаҳои туркҳои бодиянишин аз Сибир, Муғулистон ва қаламравҳои ғарбии муосири Чин ба Осиёи Марказӣ зиндагӣ кардааст. Сарфи назар аз ҷангҳо ва бархӯрдҳои замон, ӯ барои наслҳои оянда мероси гаронбаҳо гузошт, ки барои ташаккул ва инкишофи соҳаҳои гуногуни илм шароит фароҳам овард. Ноустувории сиёсии замони ӯ ба ҷаҳонбинӣ ва фаъолияти илмии ӯ таъсири калон расонд. Дар осори Берунӣ гуногунҷабҳа ва фарогир будани қобилият ва маҳорати ўро дар бахшҳои гуногуни илми он замон мушоҳида кардан мумкин аст. Бояд гуфт, ки дар ташаккул, рушд ва такмили сатҳи ҷаҳонбинии ў чанд омили илмӣ мавҷуд буд, ки ба асосноккунии афкори илмии Берунӣ таъсир расониданд. Ба ин омилҳо пайдо шудани шаҳрҳои калон, инкишофи минбаъдаи савдои байналхалқӣ, ба вуҷуд омадани муносибатҳои иқтисодӣ, сиёсӣ ва мадании байни халқҳои Шарқу Ғарб, муборизаи байни синфҳо ва табақаҳои гуногуни аҳолӣ дохил мешаванд.

Омилҳои афзоиши босуръати иқтисодӣ, тараққиёти системаи обёрикунӣ, баланд гардидани мақоми шаҳрҳо, савдо ва ғайра. дар Осиёи Миёна дар асри X на танҳо ба инкишофи ҷаҳонбинӣ ва афкори илмии Берунӣ, балки ба тамоми муҳити илмию эҷодии он замон таъсир расонд. Инро дар фаъолияти донишмандон ва шарикони бузурги Абурайҳони Берунӣ:

Абумаҳмуди Хуҷандӣ, Муҳаммад Хоразмӣ, Ибни Сино, инчунин Носири Хусрав, Рўдакӣ, Фирдавсӣ, Балъамӣ, Умари Хайём ва дигарон дидан мумкин аст. Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмад ал-Берунӣ дар замони бесуботии сиёсӣ тақрибан дар тамоми Осиёи Марказӣ зиндагӣ ва фаъолият мекард. Чунон ки маълум аст, дар асрхои VII-VIII. Арабҳо Осиёи Миёнаро ишғол карданд. Аз тарафи арабҳо забт карда шудани Осиёи Миёна давраи муборизаи дуру дарози байни ашрофон ва деҳқонон ҳисоб меёбад. Арабҳо ҳамаи шаҳрҳо ва маҳалҳои калони Осиёи Миёнаро забт намуда, аскарони худро сафарбар намуда, бо ёрии онҳо аҳолии маҳаллиро мутеъ намуда, аз онҳо 25 намуди андоз ситонида мешуд. Баъди аз тарафи Хилофати араб забт шудани Осиёи Миёна аҳволи аҳолӣ хеле бад шуд ва ба ин хеле бераҳм будани истилогарон мусоидат кард. Тибқи маълумоти таърихӣ, арабҳо ба дасти одамоне, ки исломро қабул кардаанд, мӯҳр мегузоштанд. Масалан, дар вақти забти Самарқанд яке аз ҳокимони истилогари араб Қутайба ба бародараш, ки лашкари арабро сарварӣ мекард, фармуд: Ҳеҷ мушрикро пеш аз он ки мӯҳр (гилин) бар дасташ гузошта нашавад, аз дарвозаи Самарқанд берун наравад ва агар гил пеш аз он ки аз шаҳр берун шавад, хушк шуда бошад, ӯро бикушанд ва агар бо ӯ корди оҳанин пайдо кунанд, қатл карда шаванд ва агар пас аз бастани дарвозаҳо шаб касеро дар шаҳр пайдо кунанд, ӯро низ қатл намоянд.

Маълум аст, ки арабҳо пас аз як давраи истилогарӣ, ғоратгарӣ ва зуроварӣ аввал барои онҳое, ки дини исломро қабул кардаанд, пул дода, имтиёзҳои муайяне медоданд. Эҳтимол, ин дар баробари маҷбурӣ яке аз сабабҳои муҳими ба зудӣ ба тасарруф ва мутеъ шудани мардуми Осиёи Миёна ва пазируфтани дини ислом дар як муддати нисбатан кӯтоҳ буд. Дар нахуст халқҳои Осиёи Миёна ба муқобили хилофати араб бебарор мубориза бурданд ва сабаби асосии қабули ин гардиши воқеаҳо дар он буд, ки дар Хоразм шуриши халқӣ сар зад, ки ба он бародари Хоразмшоҳ Хурзод роҳбарӣ мекард. Қутайба аз ин муборизаи дохилии давлати Хоразм истифода бурда, бо баҳонаи ёрӣ ба Хоразмшоҳ аскарони худро ба Хоразм фиристод ва бо ў сулҳнома баст. Ҳамин тариқ, ў Хоразмро ба ҷониби худ мекашад ва ҳамроҳаш ба Самарқанд меравад. Дар давраи кирдорҳои таҷовузкоронаи арабҳо дар Осиёи Миёна мулкҳои гуногун вуҷуд доштанд, ки ба онҳо ҳокимони мустақил ҳукмронӣ мекарданд. Дар ҳудуди Мовароннаҳр он вақт зиёда аз 15 мулкҳои хурди мустақил мавҷуд буд.

Барои арабҳо ва хилофати араб Осиёи Миёна макони ғоратгарӣ гардид.

Арабҳо, ки дини исломро паҳн ва барпо карданд, арзишҳои бебаҳои илмию фарҳангии халқҳои Осиёи Миёнаро, ки дар тӯли чанд аср ба даст оварда буданд, нобуд карданд. Дар баробари забт ва ҷангҳои арабҳо дар Осиёи Миёна, дар натиҷа шаҳрҳои калон, ки муддати дароз маркази маданият буданд, хароб гардиданд. Аламовартарин оқибати амали харобиовари арабҳо дар Мовараннаҳр оташ задани арзишҳои фарҳангӣ, дастовардҳои илмии тамаддуни Хоразмиён буд, ки дар ин ҷо аз қадим вуҷуд дошт. Он дар баробари дигар марказҳои фарҳангии эронизабон дар Осиёи Миёна, аз қабили суғдӣ, бохтарӣ арзи вуҷуд дошт. Арабҳо на танҳо дастхатҳо ва китобҳои бостониро несту нобуд карданд, балки аҳли илм, нигоҳдорони маданияти марказҳои хоразмиёнро низ нобуд намуданд. Берунӣ бо алам ёдовар мешавад. Танҳо дар асрҳои IX-X дар натиҷаи муборизаи бардавоми зидди хилофати арабҳо халқҳои Осиёи Миёна ниҳоят аз юғи хилофати араб қисман озод кардани Осиёи Миёна имконпазир гардид. Дар нимаи аввали асри IX зимоми ҳукумат ба дасти Сомониён ва Хоразмшоҳиён гузашт. Дар натиҷаи аз дасти истилогарони хориҷӣ озод карда шудани Осиёи Миёна иқтисодиёт ва маданият аз нав барқарор карда шуда, сохти феодалӣ аз нав инкишоф ёфт. Давраи Сомониёнро метавон ба давраи бузургтарини инкишофи сохти фелдалӣ шуморид.

Аз ҷониби дигар, дар аҳди Сомониён ҳокимият тадриҷан аз дасти як амир ба амири дигар мегузашт. Дар давраи ҳукмронии писари калони Нуҳ-Абдумалик 1 (954-961) мавқеи аскарони туркӣ мустаҳкам шуда, қариб тамоми корҳои давлатӣ ба дасти онҳо гузашт. Амири Сомониён бе иҷозати сарлашкари туркҳо Алп-тегин ҳатто касеро ба ягон вазорат таъин карда наметавонист. Пас аз задухӯрдҳои зиёди сарони Сомониён, ки дар Балх ба вуқӯъ пайваст, Алп-тегин ба Ғазна рафт ва дар соли 962 дар он ҷо ҳокимиятро ба дасти худ гирифт. Пас аз чанд сол давлати Сомониён комилан шикаст хӯрда, як қисми муайяни қаламрави он ба тобеияти Ғазнавиён ва қисми дигар ба тобеияти Қарахониён гузашт. Давраи салтанати Сомониён давраи гул-гулшукуфии бузургтарини илму санъат ва адабиёти халқи тоҷик ба ҳисоб мерафт. Аз шоироне, ки дар қаср хидмат кардаанд, метавон Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ (858-941), Абулқосим Фирдавсӣ (934-1020), донотарин вазир Абуфазли Балъамӣ, Абулҳасан Шаҳиди Балхӣ, Абушакури Балхӣ (тав. 915-), Дақиқиро (ваф. 977) ва бисёр дигаронро номбар кард, ки дар мустаҳкам ва инкишоф ёфтани жанрҳои насру назм, қасидаву ғазалҳои адабиёти тоҷику форс саҳм гузоштаанд. Ва олимону мутафаккирони сершумор сари вақт ба дарбори Сомониён даъват мешуданд. Дастовардҳои илмии олимони қасри Сомониён аз дастовардҳои адабӣ кам набуданд. Бо таассуф метавон гуфт, ки қариб тамоми асарҳои илмие, ки дар он замон олимону мутафаккирони сарой таълиф карда буданд, ба забони арабӣ нашр мешуданд. Сабаби асосии интишори осори донишмандону мутафаккирон ба забони арабӣ шояд ба дасти арабҳо забт шудани қисми зиёди Осиёи Миёна ва эътирофи забони арабӣ ба унвони забони илмӣ бошад. Ба забони модарӣ нашр шудани асарҳои илмӣ доираи нашр ва пешниҳоди асарҳои муаллифони маҳаллиро то андозае танг кард. Аммо дар баробари ин тамоюли дигар пайдо шуд - ватандӯстӣ. Вай суръат гирифт ва тадриҷан аз ҷониби амирони Эрону Тоҷик дастгирӣ ёфт. Бисёре аз мутафаккирон ва олимони замони Сомониён бо осори барҷастаи худ ба мардуми тоҷик шуҳрат овардаанд. Дар байни онҳо Ибни Кутайба (828- 829), Абунасри Форобӣ (870-950), Абуалӣ ибни Сино (980-1037) ва ғайра машҳур буданд. Ибни Кутайба (828 - 889) аз маъруфтарин донишмандони замони Сомониён ба шумор мерафт, ки дар соҳаи адабиёт ва таърих асарҳо эҷод кардааст. Оид ба таърихи «Китоб-ал-маориф» («Китоби дониш») ва адабиётшиносии «Китоб-аш-шер-ин-аш-шуаро» («Китоби ашъор ва шоирон»), осори илмӣ таълиф кардааст, ки арзиши баланд доранд. Абӯмашар Ҷаъфар ибни Муҳаммади Балхӣ, яке аз донишмандон ва ситорашиносони барҷастаи қарни IX, ки қаблан ҳадис гирдоварӣ мекард, баъдан, дар синни 47-солагӣ дар Бағдод ба омӯзиши улуми риёзӣ шурӯъ кард. Баъдтар илми ситораҳо диққати ўро ба худ ҷалб намуда, оид ба астрономия қариб 40 асар навишт. Мувофиқи баъзе маълумотҳо қариб 100 сол умр дида, соли 886 вафот кардааст.

Абубакри Наршахӣ, муаллифи «Таърихи Бухоро» аз маъруфтарин солноманависони даврони Сомониён ба шумор меравад. Ӯ ин асарро, ки яке аз беҳтарин сарчашмаҳои таърихи минтақаҳои алоҳидаи Бухоро ва Мовераннаҳр маҳсуб мешавад, ба забони арабӣ навиштааст. Мувофиқи маълумоти баъзе маъхазҳо соли 1128 Абунасри Кубавӣ онро ба тоҷики тарҷума кардааст. Абӯнасири Форобӣ зодаи Фороби лаби дарёи Сир, аслан суғдӣ, бино ба фарзияи дигар, дар хонаводаи як сарлашкари эронӣ ба дунё омадааст. Диққати Форобиро дидгоҳҳои фалсафии Арасту ва маҳфили энсиклопедии «Ихвон ус-сафо» ба худ ҷалб кард. Форобӣ дар зери таъсири таълимоти мулоҳизакории Арасту ба чунин муваффақият ноил гардид, ки ҳанўз дар замони ҳаёташ ўро «Муаллими дуюм» (пас аз Арасту) меномиданд. Бо қалами Форобӣ асарҳои сершумор мутааллиқ мебошад.

Абуалӣ ибни Сино дар байни олимон ва зиёиёни замони Сомониён мақом ва эътибори хоса дошт. Ҳамзамонон Ибни Синоро «Шайх — роҳнамои олимон» меномиданд. Илова бар ин, Абуалӣ ибни Сино ҳамчун табиб, олим, пажӯҳишгар ва энсиклопедисти барҷаста машҳур буд. Воқеан, чунон ки қайд кардем, давраи ҳукмронии Сомониён давраи бузургтарини рушди фарҳанг, илм ва маънавиёти халқҳои Осиёи Миёна ба ҳисоб рафта, барои боварибахш будани ин ақидаҳо вожаҳои зеринро метавон ҳамчун далел овард. Китобхонаи қасри Сомониён яке аз бузургтарин китобхонаҳои кишварҳои Осиёи Марказӣ маҳсуб мешуд ва тавре Абӯалӣ ибни Сино қайд мекунад: «Боре аз Нӯҳ ибни Мансур иҷозат пурсидам, ки ба китобхонааш ворид шавам, то китобҳои тиббии дар он ҷо мавҷудбударо омӯзам… Ў он китобҳоро мутолиа намуда, тамоми чизҳои муфидеро, ки дар онҳо буд, аз худ намудам ва дараҷаи ҳар як муаллифро дарк намудам» Мавҷудияти чунин китобхонаи бузург бешубҳа ба дараҷаи инкишофи илм ва маънавиёти халқҳои Осиёи Миёна дар асри IX мебошад. Тибқи маъхазҳои гуногун Ибни Сино ба Хоразм фирор намуда буд. Вазъият дар Хоразм то кунун барои эҷодкорӣ ором буд, зеро тибқи маълумоти Берунӣ, ки дар «Ёдгориҳои наслҳои гузашта» оварда шудааст, аҳолии он (Хоразм) ба дарахти бузурги халқҳои форсӣ тааллуқ дошта, ба илм майли хоса дошт. Дар Бухоро, аз як тараф, бархурди хонадони Қарахониён ва Сомониён, аз тарафи дигар, Ғазнавиён ба муқобили Сомониён суботи сиёсиро вайрон намуда буданд, ки дар натиҷа доираи фаъолияти илмии олимон ва мутафаккирон то як дараҷа танг гардида буд. Дар ин давраи нооромиҳо Хоразм ҳифз шуда, ба гуфтаи Макдиси, пойтахти Хоразм - шахри Гурганҷ, ки сераҳолӣ буд, хеле зич сохта шуда буд, ки ба дохили он кашидани каналҳои обёрӣ душвор буд. Дар он вақт Гурганҷ шаҳре буд, ки дар он илму маданият хеле тараққӣ карда буд. Мувофики натиҷаҳои ба даст овардаи муҳаққикон Хоразм бо Сурия, Миср ва мамлакатҳои соҳили баҳри Сиёҳ робитаи зичи тиҷорати дошт. Дар ин ҷо Академияи Маъмун низ машҳур буд, ки яке аз маъруфтарин марказҳои илмию фарҳангии Осиёи Марказӣ маҳсуб мешуд, ки дар ин ҷо олимони барҷастае ба мисли Абурайҳони Берунӣ, Абусаҳл Масеҳӣ, Абунасри Ироқӣ ва Абулхайр Ҳаммор ҷамъ омада буданд. Аз ин рў, Ибни Сино бо ҳамроҳии дигар олимон ба далели бесуботии сиёсӣ ва суқути Бухоро ба Хоразм фирор карда буд.

Дар ин давра бархе аз кишварҳое, ки зери тасарруфи Сомониён буданд, зери тасарруфи хонадони Ғазнавиён қарор гирифтанд. Дар қисмати ғарбӣ хилофати Аббосиён амал мекард. Ва дар Хоразм ва пойтахти он Кят охирин намояндагони оилаи Афрогидҳои Хоразмшоҳ Абуабдуллоҳ Муҳаммад ҳукмронӣ мекард.

Дар соли 955 амири Гурганҷ Маъмун ибни Муҳаммад шаҳри Кётро забт намуда, ҳамаи намояндагони Афрогидҳоро несту нобуд кард ва унвони Хоразмшоҳро ба ихтиёри худ гирифт. Аз он вақт инҷониб Гурганҷ ягона маркази хонаводаи Хоразмшоҳиён гардид. Подшоҳи Хоразм Маъмун ибни Муҳаммад (992-997) ва ҷонибдорони ӯ ба корҳои сиёсии кишварҳои аз баҳри Арал то Поволжа, қисматҳои шимолии Қафқоз ва Киеви Русия дахолат мекарданд. Мувофиқи маълумоти баъзе муаррихони Осиёи Миёна дар асрҳои IX-X раванди ташаккули шаҳрҳои феодалӣ ба охир расид. Рушди босуръати ҳунармандӣ, савдо, дар муддати кўтоҳтарин аз самтҳои гуногун васеъ шудани шаҳрҳо, шаҳрсозии Самарқанд, Бухоро, Марв ва дигар шаҳрҳои калон, ба мисли Хоразм, Гурганҷ, Киёт ба муҳимтарин марказҳои фарҳангии Осиёи Миёна табдил гардида буд. Дар навбати худ, Хоразм яке аз он марказҳо ба шумор мерафт, ки дар он илму маданият ба дараҷаи баланди тараққиёти худ расида буд. Ба қавли Берунӣ, ситорашиносони Хоразм аз замонҳои пеш «пешгӯии ситораҳоро аз арабҳо беҳтар медонистанд», дар ҳоле ки ба гуфтаи Берунӣ, дониши арабҳо дар бораи осмон (астрономия) ба маҳорат ва фикру ақидаҳои як кишоварзи оддии маҳалҳо зиёд набуд. Берунӣ дар тасдиқи гуфтаҳои худ аз номҳои хоразмии аломатҳои бурҷи дувоздаҳгона (зодиак) мисол оварда аз солшумории хоразмиёнро ба ёд меорад, ки аз мавҷудияти қадимаи донишҳои астрономии хоразмиён нисбат ба арабҳо шаҳодат медод. Илова бар ин, чунон ки Берунӣ таъкид кардааст, солшумории халқҳои Хоразм нисбат ба форсҳо бештар ба солшумории суғдиён шабоҳат дорад. Муҳимтарин комёбиҳои илмии олимон ва мутафаккирони Хоразм ва шаҳрҳои наздик ба боз ҳам инкишоф ёфтани ҳаёти халқҳо ёрӣ расонданд. Бозёфтҳои соҳаи математика, дастовардҳои арзишманди ҷаҳонӣ (масалан, таҳияи алгебраи Ал-Хоразмӣ (мафҳуми «алгоритм» аз он бармеояд, асарҳои Ибни Ироқ, Абу Райҳони Берунӣ, Масеҳӣ ва чанде дигарон) ба дараҷаи баланди тараққиёти илм ва маданияти Хоразм шаҳодат медиҳанд. Тавре дар боло қайд кардем, Академияи Маъмун яке аз муҳимтарин марказҳои илмӣ ва фарҳангии халқҳои Хоразм ба шумор мерафт. Ба вучуд омадани маркази илмию фарҳангии «Академияи Маъмун» тасодуфӣ набуд. Илми Хоразм дар он замон дар таърихи илми Шарқ нақши пешбарандаро бозидааст.

Муносибатҳои иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангии Хоразм бо кишварҳои мухталифи Шарқу Ғарб сабаб шуд, ки маркази он шаҳри Гурганҷ дар кӯтоҳтарин муддат ба маркази тиҷорӣ ва фарҳангӣ табдил ёбад. Ба пеш менигарем, ки баъдтар, яъне соли 1221 Хоразм ба дасти муғулҳо забт карда шуд. Ба гуфтаи Ҷувайнӣ, муғулҳо дар задухӯрдҳои хиёбонӣ дар маркази Хоразм хароб шуданд қисми зиёди аҳолӣ, боқимондааш ба микдори 100 ҳазор нафар одамоне, ки соҳиби ҳунарҳои гуногун буданд, ба Муғулистон фиристода шуданд. Занону кудакон низ ба Муғулистон фиристода шуданд. Боқимондаи аҳолиро истилогарон нобуд карданд. Дар охири асри Х, бино бар маълумоти муаллифи «Худуд-ул-олам» Гурганҷ аз ду қисм — дохилӣ ва берунӣ иборат буд.

Фоизи зиёди аҳолии Гурганҷ мисли дигар шаҳрҳо косибон ташкил медоданд.

Ташаккул ва инкишофи минбаъдаи муносибатҳои иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ, инчунин ташаккули маҳорат, санъат, муносибатҳои ҳарбӣ, низоми идораи давлатӣ ба рушди минбаъдаи соҳаҳои гуногуни илм мусоидат кард. Дар ин асос илмҳои тиб, химия, ҷуғрофия, геодезия, астрономия, фалсафа, таърих инкишоф ёфтанд. Ҳар як ҳоким кӯшиш мекард, ки дар қасри худ олимони соҳаҳои гуногунро гирд оварад ва ба ин васила заминаи илмии қаср ва китобхонаи худро пур кунад. Бархе шоҳону ҳокимон, ки аҳли илмро ба қаср наздик мекарданд, хеле хирадманд буданд. Яке аз онҳо Қобус ибни Вушмагир ва дигаре Маъмун ибни Маъмун буд. Ин маълумоти муфассал дар бораи ин шаҳрҳо ва ҳокимон ба он асос ёфтааст, ки ҳаёт ва фаъолияти Берунӣ дар ин ҷо сурат гирифтааст ва ин ба эҷодиёти ӯ таъсир расонидааст. Аз саҳнаи Гурганҷ рафтани сулолаи Хоразмшоҳҳо ва ба қудрат расидани Маъмуниён тақрибан соли 995 Беруниро маҷбур кард, ки як муддат зодгоҳашро тарк кунад. Соли 995 охирин намояндаи сулолаи Афрогиён Абуабдулоҳ Муҳаммад аз ҷониби амири Урганҷ Маъмун ибни Муҳаммад кушта шуд ва Хоразм ба Урганҷ ҳамроҳ карда шуд ва Маъмун унвони Хоразмшоҳиро гирифт. Дар ин маврид тарафдорон ва пайравони Абуабдул ба қатл расонида шуданд. Берунӣ Хоразмро тарк карда, муддате дар сарзамини бегона зиндагӣ мекунад.

Маъмун ибни Маъмун ба Берунӣ эълон кардааст, ки «илм чунон муҳите аст, ки гаронарзиш аст ва нархи он аз ҳама болотар аст ва ҳеҷ чиз бо он муқоиса карда наметавонад». Баъдтар, дар замони Абӯаббос Маъмун ибни Маъмун (1009-1017) Берунӣ, ки ба муддати кӯтоҳ ба Хоразм баргашт, дар қасри Маъмуниён ҳамчун олим ва сиёсатмадор эътироф гардид. Дар ин давра дар Мовароуннаҳр сулолаи Қарахониён ҳукмронӣ мекард. Соли 1017 Маҳмуди Ғазнавӣ Хоразмро забт намуда, сулолаи Маъмуниёнро аз ҳокимият дур кард ва Хоразмро ба давлати худ ҳамроҳ кард. Дар замони камолоти Берунӣ авзои сиёсии Хоразм бад шудан гирифт, вале бо вуҷуди ин далелҳо дар Хоразм рушди фарҳангӣ, ахлоқӣ, сиёсӣ ва иқтисодӣ мушоҳида мешуд. Бозёфтҳои таърихӣ ва бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки асри Х давраи бузургтарини муносибатҳои иқтисодӣ ба ҳисоб меравад. Тараққиёти пуравҷи иқтисодӣ имкон дод, ки шаҳрҳои хурду калони Хоразм инкишоф ёбад. Мувофиқи маълумоти Табарӣ, ки дар бораи забт шудани Хоразм аз тарафи арабҳо қайд намудааст, Хоразм се шаҳрро дар бар мегирифт: Кят (Фир), Ҳазорасп ва Урганҷ. Мувофиқи маълумоти Ал Истахрӣ, ба Хоразм 30 шаҳр, аз қабили Хоразм (Кос), Даргон, Ҳазорасп, Хива, Хушмисон ва ғайра. Мувофиқи маълумоти муаллифи «Ҳудуд-ал- Олам» Хоразм аз 9 шаҳр (Касс, Хушмисан, Нузабон, Гургач, Карднажос, Бадминия, Дехи Каратегин, Кардар, Хева) иборат буд.

Мувофиқи маълумоти охирини соли 985, тибқи навишти Макдисӣ, муайян шудааст, ки давлати Хоразм 32 шаҳрро дар бар мегирифт. Ба шаҳру мулкҳое, ки дар асрҳои VIII-IX сохта шудаанд, шаҳраки Бурғуткалъаро мансуб донист ва Норинҷонро низ ба ин ҷо дохил кардан мумкин аст. Шаҳрҳое, ки дар асри Х сохта шудаанд, ба мисли Гулдурсун, Кавтқалъа, Чангикқалъа, Дауданқалъа ва ғайраҳо ягон қалъа надоштанд, балки танҳо шаҳристон буданд. Дар баробари шаҳрсозии Хоразм дар шаҳрҳои гирду атроф кулолгарӣ ривоҷ ёфт. Кулолгарон кӯзаҳои хурду калон месохтанд, ки аҳолӣ истифода мебурд. Сохтмони тадриҷан шаҳрҳо аз инкишофи системаи хоҷагӣ ва устувории муносибатҳои иқтисодии Хоразм бо мамлакатҳои ҳамсоя шаҳодат медод. Мувофиқи маълумоти муаррихи араб Табарӣ ҳангоми забт шудани Осиёи Миёна аз тарафи арабҳо Хоразмро бародари Хоразмшоҳ Хурзод (Хурраззод) бо истифода аз дастгирии тарафдорони худ ваколатҳои шоҳро маҳдуд намуда ҳокимони маҳаллиро ба худ мутеъ менамуд. Хоразмшоҳ бо Қутайба робитаи зич барқарор намуда, ўро ба муқобили халқи худ даъват намуд.

Арабҳо вориди Ҳазорасп шуда Қутайба Хурзодро асир гирифта, бо Хоразмшоҳ шартнома баста аз ў 10000 cap чорво талаб намуд. Онҳо ҳамчунин 4000 асирро аз шуришгарон бо сардории Хурзод ба қатл расониданд. Ба гуфтаи Белязурӣ, дарҳол пас аз рафтани аскарони араб хоразмиҳо ба хоини подшоҳ муқобилият намуда, ӯро ба қатл расониданд, ки ба гуфтаи Берунӣ ва Ибни Асир, сабаби ба ин сарзамин мароттибаи дуюм баргаштани Қутайба гардид. Дар натиҷа Аскаҷамук писари шоҳи хоин ба тахт менишинад ва бародари Қутайба Абуабдуллоҳ намояндаи арабҳо таъин мегардад. Қутайба бародарашро ба яке аз духтарони хонадони Хоразмшоҳи Афрогидҳо хонадор менамояд. Қутайба Хоразмро забт намуда, гаронбаҳотарин ҳуҷҷатҳои таърихии хоразмиёнро несту нобуд карда, як қисми муайяни олимону мутафаккиронро несту нобуд кард ва як қисми дигарро аз кишвар бадарға намуд. Абӯрайҳони Берунӣ дар чунин як фазои пурталотуми сиёсии Хуросону Мовароуннаҳр зиндагӣ мекард, вале бо вуҷуди ин ҳама мушкилоту озмоишҳое, ки дар ҳаёти ў ба амал омад, аз худ осори бебаҳо гузоштааст. Дар навбати худ Маҳмуди Ғазнавӣ низ олимон, мутафаккирон ва шоиронро дар қасри худ дар Ғазна (Афғонистон) гирд овард. Дар байни ин намояндагони интихобшуда Берунӣ низ буд. Маҳмуди Ғазнавӣ ба донишмандон ва бузургони сарой баҳои баланд дода, дар баробари ин ба онҳо фишор меовард. Дар ҳар шаҳр олимони бисёре зиндагӣ мекарданд, ки аз ашрофон пинҳон шуда буданд. Дар ташаккул ва инкишофи афкори илмӣ ва фалсафии ин давра ҳаракатҳои ҷамъиятию сиёсӣ, аз қабили ҳаракати қарматиён, зиндикиён, муътазилиён ва ғайра, ки бо роҳбарии Аббосиён ба амал меомад нақши бузург бозиданд. Султон Маҳмуд таҳти шиори «ғазавот» - муборизаи зидди «кофирон» ҷангҳои шадид мебурд. Ҳамин тариқ, фарҳанги Хоразмӣ дар соли 407-и ҳиҷрӣ нобуд карда шуд. Бо таҳлили шароити таърихӣ ва иҷтимоъию фарҳангии инкишофи ҷаҳонбинии Берунӣ ба чунин хулоса омадан мумкин аст, ки Абурайҳони Берунӣ дар даврае кору зиндагӣ намудааст, ки баъзе муҳаққиқон онро «давраи изтироб» меноманд ва ё ба қавли муҳаққиқи фаронсавӣ Адам Метс «Эҳё дар сарзамини мусулмонӣ дар кишварҳои Шарқ».

Абурайҳони Берунӣ бо дастовардҳои шоистаи илмии худ тавонист роҳи саройи Хоразмшоҳро пайдо кунад ва дар байни олимон ва махсусан –вазирони қаср ва дар рушду неруи илмии давру замон нақши бузург бозидаст. Дар маъхазҳо робитаҳои хоси ў бо Маҳмуди Ғазнавӣ, ки қудраташ аз сарзамини Амударё то Ҳиндустонро фаро гирифта шуда буд, тадриҷан бисёре аз ҳокимон ва халқҳои Ҳиндустон, як қисми хилофати Бағдод, заминҳои Қарохониён, сарзамини Хоразмро мутеъ карда буд, ёдовар мешаванд. Дар ин бора бархе аз муҳаққиқон андешаҳои ҷолибе баён мекунанд, ки Маҳмуд иродаи Беруниро, ки комилан мутеъи илм ва ҷустуҷўи ҳақиқат буд, натавонистааст, мутеъ созад.