Вобаста ба чунин ниёзманди воқеии ҷомеаи тоҷикистонӣ, робитаи доимии роҳбарияти сиёсӣ, тарроҳони сиёсӣ, сохтору ниҳодҳое, ки дар соҳаи идора ва мудирияти давлат ва ҷомеа фаъолият дошта, дар ин ё он масъала тасмимгиранда ҳам мебошанд, бо аҳли илм хеле муҳим аст, то роҳи рушди босуръаттари ҷомеа, дар пояи илм ҳамвортар шавад.

Дар тӯли таърих донишмандон дар мавриди илм ва сарват андешарониҳои фаровон доранд, ки танҳо чанде аз онҳоро пешкаши ҷавонон гардонданием: илм инсон, вале сарватро, худи инсонро муҳофизат мекунад: аз илм хазина андӯхта кунед, ки фақат зиёд мешаваду на кам, аммо сарват дар ҳар ҳолат камшаванда аст ва пойдор нест: илм ба инсон тавозуъ, таҳаммул меорад, сарват фақат такаббур ва ниҳоят: олим дӯстону ҳамақидаҳои бештар дорад ва сарват фақат дӯстони нони ё манфиатхоҳ.

Барои ин ҳам гузаштагони маърифати мо илмро дар мақоли пурмуҳтаво тафсир карданд, ки “қуфлкушои ҳама дарҳост илм”. Аз ин ба баъд қазоват ва тасмим ба дасти худи шумост.

Яке аз талаботҳои мантиқӣ, ба истилоҳ, тақозои “кӯтоҳбаёнӣ” аз илм аст, ки дар нигоҳи сатҳӣ хеле дуруст ҳам менамояд, аммо дар ҷомеаи мо ва воқеиятҳои он масъалаи баҳсбарангез ба назар мерасад.

Дар асл дар ин ҷо масъалаи асосӣ механизми расондани “илм ба мардум” аст. Яъне, агар дар тадқиқот такрори андеша набошад, дар чавкоти танҳо “кӯтоҳбаёнӣ” маҳдуд карданаш дуруст нест. Мисол, ҷомеаи суннатии мо, бо таассуф ва сабабҳои зиёди субъективию объективӣ (бахусус халалдор шудани тавозуни мантиқии байни моддигароӣ ва маънавӣ), алҳол сатҳи нисбатан пасттари ҷаҳонбинии илмӣ ва фалсафӣ дорад, ки инро бояд бидуни ранҷише пазируфт.

Бинобар ин, воқеият зарур аст, ки барои чунин ҷомеа бояд матлаб, мавзуъ ба тафсилтар расонда шавад, зеро агар аз зинаи боло ё мобайни масъала гуфта шавад, ба даркаш намерасад ва агар батадриҷ аз поён ба боло шарҳ дода шавад, аксаран вақту тоқати шунидани матлабро надорад. Аз ин рӯ, суханони умумӣ ва бидуни таҳлил, бахусус, шарҳу тафсил, муколамаву мубоҳиса, зуд фаромӯш мешаванд ва бенатиҷа мемонанд. Ба ибораи дигар, тамоми маълумоти шубҳаноку ташвиқотиро аз Фейсбуку дигар сомонаҳо мегирем, ки заҳмату андешиданро ҳам талаб намекунад. Дар натиҷаи аксари маълумоти ҷаълӣ (фейкӣ) қудрати қазовати мантиқиро аз даст медиҳем ва ба содагӣ ба ҳар маводи ҳангомаҷӯёна (сенсатсионӣ) мафтун мешавем.

Бинобар ин, масъалаҳои илмӣ-тадқиқотӣ мисли як дарахти кулл ҳастанд, ки иборат аз реша, тана, баргу шох ва мева мебошанд ва барои он ки дар бораи дарахт маълумот дода шавад, бояд аз реша то баргу шохи он ташреҳ шавад, дар акси ҳол маълумоти илмии мо дар бораи худи дарахт ва дарки он аз тарафи ҷомеа нокомил мемонад.

Бо як бардошти дигар, ки чаро дар ҷомеаи мо тафаккури техникӣ ва кӯшиш барои омӯзишу тадқиқи фанҳои дақиқу риёзӣ ба сатҳи лозимӣ рушд накардаст, табодули назар карданием. Аввалан, бояд эътироф кард, ки аксари аҳли ҷомеа ҳанӯз ҳам бештар тақдиргароянд.