Ба илм шахсони туфайлӣ (ба туфайли ин ё он хешу пайванд) ва тасодуфӣ хеле зиёд роҳ дода мешаванд, ки аслан омодагии ба дӯш гирифтани бори гарони илмро надоранд. Одамони тасодуфӣ ва ашхосе, ки моил ба тафаккур кардан намебошанд, набояд дар фазои илмӣ ҷоеро банд кунанд, зеро ҳам худ ва ҳам илм танҳо зарар мебинанд. Масалан, мо ба он иддае, ки бо таҳсилоти номутобиқ ба тадқиқоти илмӣ ва бахусус, ғоибона, ки дараҷаи он дар замони мо ниҳоят шубҳаовар ҳам мебошад, ба кори илмӣ машғул мешаванд, сахт шубҳа дорем.

Аз ин рӯ, ҷорӣ кардани низоми аттестатсияи солонаи кормандони илмӣ, ба хотири мушаххас кардани салоҳияти корӣ, мавқеи шаҳрвандии онҳо дар ҳаёти ҷомеа, барои эътибору мақом ва самараи воқеии илм дар ҳаёти кишвар хеле ҳатмӣ мебошад.

Шояд иддае андешаҳои моро дар мавриди ин масъалаи бунёдӣ, яъне, ҷаҳонбинии илмӣ, ки пояи тамоми рушду пешрафти имрӯзу фардои давлатдории худӣ ҳам мебошад, як назари ғайриолимона, ё “дур аз илм” ҳам арзёбӣ кунанд, ки довариро ба худашон мегузорем. Албатта, қазоват аз канор ҳамеша содатар аст ва мо низ нияти қадрношиносӣ ба саҳми калони илми ватанӣ надорем, зеро ҳар дастовард бе он ҳам моли мо аст. Вале кӯшиши мо дар ин сатрҳо фақат аз мавқеи мунсифона, ба воқеият ва монеаҳои фазои илмии кишвар, решаҳои мушкилот нигаристан ва онҳоро бо дигарон дар миён гузоштан аст.

Дар умум, аз дидгоҳи мо, натиҷаи ноқаноатмандӣ аз илм дар ҷомеаи тоҷикистонӣ сабабҳои ҷиддитар ва амиқтар дорад, яъне, он дар ҷаҳонбиниҳои дар ҷомеа бештар тасаллут дошта, реша дорад.

Дар замони ба истилоҳ гузариш, ки тавозуни ду ҷанбаи асосии ҳаёт- моддиёт ва маънавиётро ҷиддан барҳам задааст, ҷаҳонбиниҳои илмӣ ва фалсафӣ ва ғайра зери фишори рӯзгор то ҳадде поин рафта, ҷаҳонбини моҳвароӣ, динӣ, дар шаклҳои ғайрианъанавӣ, ки сахт бо сиёсат омехта шудаанд, баръакс, баландтар шудааст, ки дар натиҷа бисёре аз монеаҳои нав дар роҳи илм падид омадаанд.

Барои шарҳи ин далел, таҳлилҳои дар мулоқот ироашударо ба хотир меорем, ки Пешвои миллат бо намояндагони ҷомеа ва ходимони дин анҷом доданд.

Дар раванди ин мулоқот, ба масъалаҳои калидии тафаккури ҷомеа таъкидҳои хос ҳам шуда, возеҳ нишон дод, ки шиорҳои “эҳёи маънавиёт”, “озодии беҳудуди дин”, дар ниҳоят, боиси ба “беҳудудии бе ҳаду мантиқ” расидани таассубу хурофот анҷом ёфт. Аз сӯйе чунин вазъ аз бисёр ҷиҳатҳо баёнгари камтаъсиртар будани сатҳу сифати илм, фазои илмиро дар ҷомеаи кишвар ошкор кард. Бахусус, дар замони ба ном гузариш, ки Тоҷикистони ҷавон ҳанӯз он марҳиларо тай мекунад ва аз бисёр ҷанбаҳо, аз ҷумла натиҷаҳои амалии илм ҳанӯз ҳам осебпазир боқӣ мондааст.