Оё тақдир вуҷуд дорад?

Рӯзе аммаам аз ман пурсид:

— Оё тақдир вуҷуд дорад?

Гуфтам:

— Бале, имон ба тақдир яке аз шаш рукни имон аст. Дар «Оманту биллоҳ» ҳам мегӯем: ба Худо, фариштагони Ӯ, китобҳои Ӯ, паёмбарони Ӯ, рӯзи охират ва тақдир — неку бади он — имон овардам.

Аммаам гуфт:

— Агар тақдир вуҷуд дошта бошад, пас дигар аз дасти ман чӣ кор меояд? Ҳар чӣ навишта шудааст, ҳамон мешавад-ку!

Гуфтам:

— Аз дасти шумо корҳои зиёде меояд. Шумо метавонед омӯзед, меҳнат кунед, ба касе некӣ кунед, аз кори нодуруст даст кашед, барои хатои худ узр пурсед ва роҳи дигареро интихоб кунед. Имон ба тақдир ин масъулиятҳоро аз дӯши мо намебардорад.

Масалан, вақте гурусна мешавем, намегӯем: «Агар сер шудан дар тақдирам бошад, бе хӯрок ҳам сер мешавам». Барои хӯрок ҳаракат мекунем. Вақте бемор мешавем, ба табиб муроҷиат мекунем. Вақте мехоҳем чизеро ёд гирем, мехонему машқ мекунем. Пас чаро вақте сухан аз ислоҳи рафтор ва интихоби дуруст меравад, баъзан мегӯем: «Тақдирам ҳамин будааст»?

Мо намедонем, ки фардо бароямон чӣ муқаддар шудааст. Аммо имрӯз медонем, ки кадом корро бояд анҷом диҳем.

Аммаам пурсид:

— Пас тақдирро чӣ гуна фаҳмем?

Гуфтам:

— Калимаи «қадар» бо маънои андоза ва муайян кардан иртибот дорад. Дар масъалаи имон, сухан аз он меравад, ки ҳеҷ чиз аз илм ва ҳукмронии Худованд берун нест. Ӯ гузашта, ҳозира ва ояндаи моро медонад. Барои Ӯ чизе пинҳон нест.

Вале ин ҷо бояд ду чизро аз ҳам фарқ кунем: донистани он ки касе чӣ интихоб мекунад ва маҷбур кардани ӯ ба ҳамон интихоб. Аз он ки Худо амали моро медонад, худ ба худ барнамеояд, ки мо онро беихтиёр анҷом медиҳем.

Аммаам гуфт:

— Як мисоли одӣ биёр, то беҳтар фаҳмам.

Гуфтам:

— Тасаввур кунед, ки дар кӯча шахси мастеро мебинед. Ӯ калавида роҳ меравад ва худро базӯр нигоҳ медорад. Шумо ба ҳамроҳатон мегӯед: «Эҳтиёт, ин одам ҳозир меафтад». Пас аз чанд лаҳза ӯ воқеан меафтад.

Оё ӯ аз он сабаб афтод, ки шумо гуфтед: «Меафтад»?

— Не, албатта.

— Дуруст. Шумо аз рӯйи ҳолати ӯ афтиданашро пешбинӣ кардед. Гуфтани шумо ӯро наафтонд. Агар шумо ӯро тела медодед, он гоҳ дар афтиданаш нақш медоштед. Аммо мушоҳида ва пешбинӣ бо тела додан як чиз нест.

Албатта, ин мисол маҳдуд аст: мо аз рӯйи нишонаҳо тахмин мекунем ва мумкин аст хато кунем. Илми Худованд тахмин нест ва хато надорад. Мисол танҳо ҳамин нуктаро равшан мекунад, ки донистани як амалро набояд бо маҷбур кардан ба он амал яксон гирифт.

Аммаам гуфт:

— Яъне Худо медонад, вале ман ҳам интихоб дорам?

Гуфтам:

— Бале, инсон ихтиёр дорад, аммо ихтиёраш мутлақ ва аз Худо мустақил нест. Мо на ҳама шароити зиндагиро интихоб мекунем ва на ҳар натиҷаро идора карда метавонем. Бо вуҷуди ин, дар доираи тавоноии худ интихоби воқеӣ дорем ва барои амалҳои ихтиёриамон масъул ҳастем.

Аз ҳамин сабаб, дурусттар он аст, ки бигӯем: Худованд ҳама чизро медонад ва ҳеҷ чиз аз ҳукмронии Ӯ берун нест; дар айни ҳол, инсон барои интихоби ихтиёрии худ ҷавобгар аст.

Аммаам каме фикр карду пурсид:

— Агар Худо пешакӣ медонад, ки мо чӣ мекунем, пас чаро моро ба дунё овард? Чаро ҳам дунё ҳасту ҳам охират? Магар натиҷаро аз аввал намедонад?

Гуфтам:

— Медонад. Озмоиши зиндагӣ барои он нест, ки Худованд чизеро, ки намедонист, бифаҳмад. Яке аз ҳикматҳои он ин аст, ки интихобу амалҳои мо воқеан сурат гиранд ва натиҷаи онҳо барои худи мо низ ошкор шавад.

Мо дар ин зиндагӣ фақат дар бораи некӣ сухан намегӯем — имкони анҷом додани онро пайдо мекунем. Сабр, ростгӯӣ, адолат, бахшиш ва тавба дар зиндагии воқеӣ маъно пайдо мекунанд: ҳангоми душворӣ, ҳангоми интихоб ва ҳангоми муносибат бо дигарон.

Қуръон мефармояд, ки Худованд марг ва зиндагиро офарид, то инсонҳоро биозмояд, ки кадомашон некӯкортар аст. Сураи «Мулк», ояти 2

Барои наздиктар шудани маъно тасаввур кунед, ки касеро барои коре, ки ҳанӯз анҷом надодааст, гунаҳкор эълон кунанд. Ӯ табиатан мепурсад: «Ман кай ин корро кардам? Кай имкони интихоб доштам?»

Ин мисол тамоми ҳикмати офаринишро шарҳ намедиҳад, аммо ба фаҳмидани як ҷиҳати он ёрӣ мерасонад: дар зиндагӣ инсон имкони амал меёбад ва дар охират бо амалҳои воқеии худ рӯ ба рӯ мешавад. Дар Қуръон ҳам яке аз ҳикматҳои фиристодани паёмбарон ин дониста шудааст, ки пас аз расидани паём барои мардум дар пешгоҳи Худо ҳуҷҷате боқӣ намонад. Сураи «Нисо», ояти 165

Аммаам гуфт:

— Пас зиндагӣ фурсатест, ки мо интихобамонро бо амал нишон диҳем?

Гуфтам:

— Бале. Ва зиндагӣ фурсати бозгашт ҳам ҳаст. Инсон метавонад хато кунад, баъд хатояшро эътироф намояд, тавба кунад ва то ҷое ки метавонад, зарари расондаашро ҷуброн созад. Набояд бо гуфтани «ман ҳамин хел офарида шудаам» дари ислоҳро ба рӯйи худ бандад.

Аммо як чизро ҳам фаромӯш накунем: ҳар ранҷу мусибате, ки ба инсон мерасад, ҳатман натиҷаи гуноҳ ё интихоби нодурусти худаш нест. Одамон бемор мешаванд, ба офатҳои табиӣ гирифтор мегарданд ё аз зулми дигарон осеб мебинанд. Дар чунин ҳолатҳо вазифаи мо ёрӣ расондан ва ҳамдардӣ кардан аст. Масъулияти инсонро бояд ба он чизе вобаста донем, ки воқеан дар доираи ихтиёру тавоноии ӯст.

Аммаам пурсид:

— Пас имон ба тақдир дар зиндагии ҳаррӯза ба мо чӣ медиҳад?

Гуфтам:

— Ба мо меомӯзад, ки вазифаи худро анҷом диҳем ва натиҷаро бо таваккал ба Худо бисупорем. Пеш аз кор фикр кунем, машварат гирем, сабабҳоро фароҳам созем ва кӯшиш намоем. Агар хато кардем, масъулиятро бипазирем ва ислоҳ кунем. Агар бо вуҷуди кӯшиш натиҷаи дилхоҳ ба даст наомад, худро дар ҳасрати беохири «кош чунин мекардам» маҳбус насозем.

Паёмбар(сав) низ ба ҳамин маъно роҳнамоӣ кардаанд: барои он чӣ ба ту фоида мерасонад, кӯшиш кун, аз Худо ёрӣ бихоҳ ва оҷизӣ пеша макун; пас аз расидани мушкил ҳам худро гирифтори «агар»-ҳои фарсоянда насоз. «Саҳеҳ»-и Муслим 2664.

Пас, агар бемор шудед, табобат кунед ва дуо намоед. Агар дониш мехоҳед, омӯзед. Агар касеро ранҷондаед, узр пурсед. Агар ҳаққи касеро гирифтаед, баргардонед. Агар роҳи хато рафтаед, бозгардед. Ҳамаи ин кӯшишҳо низ дар зиндагие ҷой доранд, ки Худованд ба шумо ато кардааст.

Аммаам гуфт:

— Акнун фаҳмидам: аз он ки Худо медонад, ман набояд даст аз кӯшиш кашам.

Гуфтам:

— Ҳамин тавр. Мо тақдири пинҳони худро намедонем, то онро баҳона кунем. Он чӣ имрӯз дар ихтиёр дорем, фурсати интихоб ва анҷом додани кори дуруст кунем.

Имон ба тақдир бояд ҳангоми кӯшиш ба мо умед диҳад ва ҳангоми душворӣ сабр. Мо вазифадорем қадами дурустро гузорем ва ба илм, ҳикмату раҳмати Худованд такя кунем.