Боязиди Бастомӣ

Боязиди Бастомӣ аз бузургони табақаи аввали аҳли тасаввуф буд. Номи пурраи ӯ Тайфур ибни Исо ибни Одам ибни Сурӯшон аст. Бобояш зардуштӣ буд ва баъдтар дини исломро пазируфт.

Боязид ҳамасри Аҳмади Хизравия, Абӯҳафс ва Яҳёи Муоз буд. Вай Шақиқи Балхиро низ дида буд. Соли 261 ҳиҷрии қамарӣ (874–875 милодӣ) аз дунё гузашт.

Устоди ӯ марде курд буд. Боязид васият кард:

— Қабри маро поинтар аз қабри устодам қарор диҳед, то ҳурмати ӯ нигоҳ дошта шавад.

Боязид аз пайравони аҳли раъй буд, аммо даре аз вилояти маънавӣ ба рӯяш кушода шуд, ки дар он тафовутҳои мазҳабӣ дигар намоён набуданд.

Шайхулислом гуфт:

— Ба Боязид суханони дурӯғини бисёр нисбат додаанд. Аз ҷумла, гуфтаанд, ки ӯ чунин сухан гуфтааст: «Рафтам ва дар баробари Арши Худо хайма задам».

Сипас Шайхулислом гуфт:

— Ин сухан аз нигоҳи шариат куфр ва аз нигоҳи ҳақиқат нишонаи дурӣ аз Худост. Оё мехоҳӣ бо бузург нишон додани худ ба ҳақиқат бирасӣ? Ҳақиқат чист? Ҳақиқат раҳо шудан аз худ аст! Ҳақиқатро бо аз байн бурдани худбинӣ метавон дарёфт. Худро баробари Арш донистан куфр аст. Оё мехоҳӣ тавҳидро бо дугонагӣ собит кунӣ? Мақсад расидан ба ҳақиқат аст, на худро ба он баробар донистан.

Ҳусрӣ гуфтааст:

— Агар Аршро бинам, кофир бошам.

Ҷунайд дар роҳи маърифат устувор ва соҳибмақом буд. Ӯ амру наҳйи шариатро бузург мешуморид ва корҳои худро бар асоси устувор бунёд мекард. Аз ҳамин сабаб, ҳамаи гурӯҳҳо ӯро пазируфта буданд.

Рӯзе аз Ҷунайд пурсиданд:

— Ватани ту куҷост?

Гуфт:

— Зери Арш.

Мақсади ӯ аз ин сухан чунин буд: «Ниҳояту орзуи ман, баландтарин мақсади ман, оромгоҳи ҷонам ва анҷоми роҳи ман ҳамон аст, ки Худованд ба Мӯсо (а) фармуд: “Ту ғариб ҳастӣ ва Ман ватани ту ҳастам”».

Нақл мекунанд, ки ҳангоми намоз хондани Боязид аз устухонҳои синааш садои махсусе мебаромад, ки дигарон онро мешуниданд. Ин ҳолатро ба ҳайбати Худованд дар дили ӯ ва эҳтироми бузургаш ба шариат нисбат медоданд.

Ҳангоме ки Боязид дар остонаи марг қарор дошт, чунин дуо кард:

— Илоҳо! Мо закартука илло ъан ғафлатин ва мо хадамтука илло ъан фитратин.

Яъне:

— Худоё! Ҳаргиз Туро ёд накардам, магар бо ғафлат, ва ҳаргиз Туро ибодат накардам, магар аз рӯйи фитрат.

Ин суханро гуфт ва аз дунё гузашт.

Абӯмӯсо, ки аз шогирдони ӯ буд, нақл мекунад:

Боязид гуфт:

— Худовандро дар хоб дидам ва пурсидам: «Худоё, роҳи расидан ба Ту чӣ гуна аст?»

Ҷавоб омад:

— Агар аз худ гузаштӣ, ба Ман расидӣ.

Шайхулислом гуфт:

— Роҳи шинохтани Худованд осон аст, аммо роҳи ба мақоми қурби Ӯ расидан душвор ва гаронбаҳост.

Нақл мекунанд, ки пас аз вафоти Боязид ӯро дар хоб диданд ва пурсиданд:

— Ҳолат чӣ гуна аст?

Гуфт:

— Аз ман пурсиданд: «Эй пир, бо худ чӣ овардӣ?»

Ман ҷавоб додам:

— Вақте дарвеше ба даргоҳи подшоҳ меравад, аз ӯ намепурсанд: «Чӣ овардӣ?» Балки мепурсанд: «Чӣ мехоҳӣ?»

Ҳамчунин нақл мекунанд, ки дар Нишопур пиразане бо номи Ироқия зиндагӣ мекард. Вай аз дари хонаҳо садақа мепурсид.

Рӯзе он пиразан аз дунё гузашт. Баъд аз маргаш ӯро дар хоб диданд ва пурсиданд:

— Ҳолат чӣ гуна аст?

Гуфт:

— Аз ман пурсиданд: «Бо худ чӣ овардӣ?»

Ман гуфтам:

— Оҳ! Тамоми умр, вақте аз мардум чизе мехостам, маро ба даргоҳи Худованд ҳавола мекарданд ва мегуфтанд: «Худо диҳад!» Акнун, ки ба даргоҳи Ӯ омадаам, боз мепурсанд: «Чӣ овардӣ?»

Он гоҳ гуфта шуд:

— Рост мегӯяд. Ӯро ба ҳоли худ гузоред.