Ба ҳавлии куҳнасохти мўйсафед мошини навбаромади гулобиранг наздик меомад. Ва паҳлўи даровоза қарор гирифт.

Аз он ду кас баромаданд. Яке марди босалобат, дигаре ҷавони айнакдор.

Онҳо дарвозаи ҳавлии мўйсафедро қулфзада дарёфта буданд. Яқин кадом муҳиме доштанд, ки ҳоло бе илоҷ монда.

Ин лаҳза Бўр дар кўчаҳои нисбатан холию оромшудаи шаҳристони азим фойтунро кашида қадам бармезад.

Шамолаки даргузар ёлҳои фаххаи варо, яъне зулфони варо парешон ҳамекард.

Мўйсафед ба ҳавои помонии Бўр зери лаб ба тараннуми сурудаи қадима шурўъ карда буд, ки чунин нақорот дошт:

Чину чину чину чин,

Зулфи ту қамчину чин...

Чашмону қиёфаи Сўҳроб аз фараҳу ифтихорот моломол буд, балки дар ҳавои суруд калла меҷунбонд.

Ниҳоят фойтуни ранга ба ҳавлии мўйсафед наздик бигардид. Ҳавлие, ки ин ҷо мошини гулобиранг ва ду нафар истода буданд.

Пеши роҳи аспро марди босалобат ва ҳамроҳаш гирифтанд.

Ва худро муаррифӣ намудан бихостанд:

- Мо аз «Тоҷикфилм», - бо кафи даст бо шотуи ароба ва гардани асп тап-тап бизаданд, гўё санҷиданӣ буданд ин ҳамаро ва баъд сари мақсад биомаданд: - Барои филми навбатии мо ҳамин хел аспу ароба лозим.

Биафзуданд:

- Инҳоро барои мо намефурўшед, амак?

Мўйсафед як тааммул карда буд, балки ҳайрон монда.

- Аспу аробатона намефурўшед барои мо? - такрор намуданд ду нафар. - Мо шуморо розӣ мекунем, амак, пули калон медиҳем...

Лабони ба ҳам фишўрдашудаи мўйсафед, дар ниҳоят, ба ҷумбиш омада буданд:

- Касе дўсташро бифурўшад, магар дўсти ҳақиқӣ бошад?

Ва мўйсафед боз афзуда буд:

- Дўстонро намефурўшанд. Агар фурўшанд рўи дунё инсоф камтар мемонад…

Ин посух лол карда буд марди босалобатро.

Мўйсафед бошад ба Сўҳроб рўйовар бишуд:

- Шодии имрўза ба ману Бўр, бо шарофати ту низ насиб бигардид. Ташаккури зиёде!.. Акнун бирав хонатон, ки хавотир шудагистанд падару модарат… Худо нигаҳбонат бошад!...

Сўҳроб аз фойтун фаромада, бо мўйсафед хайрухуш намуд.

Марди бо салобат мисли одамони афсуншуда аз ҷо намеҷунбиду ҳамоно аз асп чашм намеканд.

- Дўстонро намефурўшанд…- такрор бикард мўйсафед хулосаи худро ва лаҷомро, ниҳоят, ҷунбонд: - Чуу, ошнои азизи ман!...

Аспу ароба сўи дарвозаи ҳавлии куҳнасохт равона бишуданд.

Марди бо салобату ёрдамчиаш, ҳанўз ин ҷо монда буданд.

Баъде ки мўйсафед аспу аробаро ба ҳавлӣ даровард ва дарвозаро пўшонд, ҷавони айнакдор ба марди босалобати ҳампаҳлўш изҳор бидошт:

- Зиқ нашавед, Абдураҳим Қуддусов. Ман аспи аз ин беҳтарро мекобам ва меёбам барои филми Шумо! Ҳоо…

- Ба ман аспи дигар лозим нест, - иброз дошт марди босалобат оҳиста. - Балки ана ҳамин хелаш лозим: аспи солхўрда, бо тамкин, чашмонаш мисли чашмони мўйсафедон пурҳикмат. - Ҷониби дарвозаи пўшидаи мўйсафед нигаристу таъкид намуд: - Ҳоо, бе ин асп наворгирии филмро шурўъ кардани мо маънӣ надорад! Балки бе ин асп филми дилхоҳ ба миён намеояд…

XV

Сўҳроб ҳар қадар ба дари хонаашон наздик бишавад, дар қиёфааш он қадар хавотирию бим пайдо мегардид.

Тахмин мезад нохушие интизораш. Ин мадори пойҳояшро хушк мекард. Дар ниҳоят, бе ҷуръатона, тугмачаи занги хонаашонро пахш намуда буд.

Дарро модараш кушод, пурмаъно ба вай дида бидўхт.

Сўҳроб дарун даромад.

Падар дар фароғаткурсӣ менишасту ба вай менигарист.

Балки нигоҳаш ва андомаш норизоӣ дошт.

- Ман ягон кори бад накардаам, - фаҳмондан бихост

Сўҳроб.

- Ҳар чизе, ки дар кисаат ҳаст, бароварда, рўи миз гузорӣ чӣ, - фармуд модар.

Сўҳроб ҳайрон менигарист ба ў.

- Ба ту гуфтам, ки барору гузор болои миз! - баланд кард овози худашро модар. - Чӣ қадар пул кор кардӣ бо фиребу найранг имрўз а?!

Сўҳроб кисаҳояшро чаппа намуд: кордчаи қаламтарошӣ, кадом як қоғази ғиҷимкардаи лўнда.

Модар чанг зада, коғазро баргирифт.

- Агар аз дарунаш пул биёбам, аз худат гила бикун! Бас нест, ки мо барои пул дар ду смена умрамонро барбод медиҳему боз ту-уъ?!...

Аммо дар қоғаз пул печондагӣ набуд, фақат сурати кашидаи аспи сафед ба назар мерасид. Яқин онро худи бача кашида. Модар суст шуд, коғазро оҳиста рўи миз гузошт.

Вале падар ором намегирифт: аз ғояти ғазаб раги пешониаш барҷаста метофт.

- Пагоҳ сад илоҷ карда, роҳхат меёбам! Яъне ба лагер меравӣ, бача! - бо қаҳр ба ҳуҷраи паҳлў даромад, дарро сахт пўшид.

Баъд хомўшии вазнину тўлонӣ фитода буд дар миён.

Балки ниҳоят овози хастаи модар омада:

- Ягон чиз мехўрӣ а?

Сўҳроб бо аломати инкор оҳиста калла ҷунбонд.

- Набошад рафта хоб бира-ав а!

Сўҳроб ба хонаи хобаш бигзашт, худро рўи ҷогаҳ партофт.

Дар ҳастии вай осори шодии имрўза ва озори навхеста омезиш мехўрданд ҳанўз…

XVI

Хонаи хоби падару модарро шабчароғ хираравшан мекард. Он ҷо падару модар рўи ҷойгаҳ бедорӣ мекашида.

Аз даруни торикӣ аранг-аранг ҳиқ-ҳиқи гиря меомад ба гўшашон, балки аз хонаи шафат буд. Яъне Сўҳроб гиря мекард.

Ниҳоят модар дигар тоб наоварда, болопўшро яктарафа намуду бархест.

- Мон азобаша бикашад. Ин барои гуноҳаша фаҳмидан фоида до-рад, - овози омиронаи падар буд: - Нара-ав а!

- Ди-га-ар наметаво-о-на-ам. Дили ман аз санг нест-ку!…

Дар хонаи паҳлў ба болишт фурў рафта буд сари Сўҳроб, китфони харобаш меларзид аз таъсири гиря.

Модар оҳиста ба лаби кат нишаст, баъд дасташро оҳиста ба китфи писараш гузошт.

- Гиря накун… Айби худат. Хабар дода, баъд рафтанат лозим буд… Мо хавотир шудем, албат…

Сўҳроб якбора сар бардошта буд.

- Ман лагер намеравам, оча. Ҳар қадар боодоб шудан лозим бошад, ҳамин ҷо мешам. Фақат монед, биистам назди аспу мўйсафед…

-…Падарат хаста шудааст, аз ташвишҳои зиёд, - баъди андешае фузуда буд: - Кори вай аз ҳад бисёр. Асабҳош озурда.

Ташвиши вобастаи ту бархестаро бардошта наметавонад дигар… Инро фаҳмиданат лозим. Баъд ба лагер равӣ, дили худат ҳам ором мегирад. Он ҷо бачаҳои бисёр, бозиҳои гуногун, даву тоз…

Сўҳроб аз нав рўяшро ба болишт пахш намуда буд.

- Оча…- бо овози нимшунавои гиряолуд иброз дошта буд.

- Ақаллан, иҷоза бидеҳ, пагоҳ, биравем бо аспу мўйсафед беруни шаҳр. Мо ҳамроҳи мўйсафед чунин маслиҳат кардаем… Илтимо-ос оча-а!...

-…Май-лат…- дар ниҳоят розӣ шуд модар. - Вале аз ёд набарор: ин дафъаи охирин бошад, яъне дар муносибати туву мўйсафед… Набошад падарат дигар намебахшад на туро, на маро… Хоса, ки ҳамсояҳо вайро шўронидаанд ва боз мешўронанд…

XVII

Саҳарии тобистон. Хуршеди ҷануб аллакай анвори сўзони худро ба болои шаҳристон мерехт. Вале дар дуриҳои дур қуллаҳое метофтанд, ки аз шуои хуршед пиряхҳои ҳазорсолаи торашон амсоли садаф худнамоӣ дошта.

Се нафар қадам мезаданд ҷониби баландиҳои кўҳистон: пешопеш мўйсафед, аз қафо бача, аз охир Бўр.

Биноҳои сафедтобу баландошёни шаҳристон дар қафо мондаанд, торафт хурд мешаванд.

Пайроҳи танаи кўҳ пурпеч гашта, муттасил боло мерафта.

Мўйсафед фўтаи миёнашро кушода, арақи сару гарданашро покиза менамуд.

- Бобо, барои чӣ ба асп савор намешавед а? - суоле омада буд аз ҷониби бача.

- Баъди тўю тантанаи дирўза хаста шудагӣ ин ҷонвар.

Умуман, одам ба дўсти бемадоршуда бори зиёдатӣ нагардад, бояд.

Онҳо ҳамоно равона буданд. Яъне мўйсафед ба асп савор нашуда, онро этак карда мебурд дар паҳлўи бача.

- Бобо, барои чӣ шумо намехоҳед Бўра бигиранд ба кино а? Агар вая дар кино бинем, чӣ қадар аҷиб метофта-ги-ист!

- Ин киноҳоя медонам ман, - изҳор намуда буд мўйсафед.

- Дар онҳо аспҳо каллапеч меғалтанд, маъюб мешаванд, аз зўрии дард шиҳа мекашанд. Аммо касе ба додашон намерасад.

Ҳама ба ғами худ ва манфиатҳои худ овораанд дар ун киноҳо.

- Дар мактаб ба мо гуфтанд, ҳама воҳима ва афтухези кино фақат дар намудаш.

- Намедонам, бачаҷонам. Намедонам, - изҳор дошта буд мўйсафед, - Ҳар чизе дар киноҳо дидам, ҳамонро гуфтам...- ба хайёл рафта, илова карда: - Аммо, ҳатто, дар ҷанг мо аспҳоро эҳтиёт мекардем бародарамон барин. Асп солим бошад, ин кушоиш буда дар набард, асп бардам бошад, ин маънои пирўзии соҳибашро ҳам дошта…

- Бўр ҳам дар ҷанг буд, бобоҷон?

Мўйсафед ҷойи аз тир захмбардоштаи тани аспро сила намуд, ба хаёле банд бигардид, пасон сар бардошта, суол намуд:

- Ту ягон бор галаи аспонро дидаӣ а?

-…Надидаам…

- Ман бошам, миёни гала ба дунё омадаам. Пеш аз он ки роҳгардиро биомўзам, болои асп нишастанро ёд гирифтаам.

Сонитар Бўрро парваришу калон кардам, он замонаҳо, ҳеҷ кас, баробар намеомад ба ману Бўр, яъне дар давутоз, дар паришу дар ҷаҳише…

Ҳоло дар овози мўйсафед эҳсоси бачагӣ ва тозагии ҷавонӣ пайхас ва ҳувайдо мешуд.

- Аз Бўр аспи кўпкории нағз баромаданаш яқин буд.

Вале солҳои баъдиҷангӣ идома дошт… ташвиш аз мўи сар зиёд мешуд: яъне шаҳр сохтан лозим меомад, корҳои зиёди дигарро ба анҷом расонидан зарур мешуд, - ба поён, ба иморатҳои басо дурмондаи Душанбешаҳр ишора карда буд, - барои ҳамин Бўра ба ароба бастам. Он солҳо мошин кам буд.

Мо чанд сол бо аспу ароба ба сохтмонҳо болору тахта, сангу шағал ва масолеҳи дигари бинокорӣ мекашонидем. Бўр хизмати бисёр кардагӣ…

Онҳо дар пайроҳи пурпечи душворбаро роҳи худро идома медоданд ба сўи боло.

Ин ҳама то даме буд, ки аз пеш баромад кушодие, алафи он ҷо то зону мезада. Миёни кушодӣ, дар кафи харсангҳо, кўлобае ба назар бирасид. Ба сони як пора осмони нилуфар буд, ки гўё канда шуда, ин ҷо фитодааст.

- Чӣ аҷоиб ъа! - нидо барзад Сўҳроб яку якбора. -

Мўъҷиза бари-ин а!

Бўр ин ҷоро, аз афташ, нағз медонист, ки пеш гузашт, рўи сабзаҳо қадам бармезад.

- Бобоҷон, оббозӣ кунам, мумкин а-аст? - савол дод бача баногаҳ.

- Боз нағўтӣ аа?

Бача либосашро кашида, худашро даруни об партофт, моҳӣ барин шино мекард пасу пеш.

- Эҳҳ! - фарёд баровард аз миёни об. - Эҳҳ-ҳе-еъ!

Аз деворҳои сангини кўҳистон акси садо биомад:

- Эҳҳ- ҳе-е-е!…

Бача аспро ҳам фарёд барзад:

- Бў-ўр! Би-и-ё, а!…

Ин дафъа фарёдашро оби кўл гўё такрор намуд:

-…Би-иё-ё аа…

Бўр гўшҳояшро сих бикард.

- Би-иё! - такрор намуд бача.

- Ра-ав, - ишора кард мўйсафед барои саманд.

Ва ҷонвар фиқ-фиқ карда, ба об даромад, шино намуд, назди бача бирасид. Ёли сап-сафедаш миёни об мавҷ мезаду чашмро мебурд, мисли ёли аспи фасонавӣ метофт.

Онҳо, яъне Сўҳробу саманд ин тараф ё он тараф шино мекарда.

Чун асп аз об баромад, Сўҳроб шиновариро давом дода, ғўта бизад бар қаър.

Ғайримуқаррар ба назар мерасид зери кўлоба: хонаю кўчаҳои собиқро обсабзҳо пўшонида буда ва гўё як вақтҳо ин ҷо деҳкадаи фасонавии зериобӣ вуҷуд дошт, баъд гўё нимвайрон ва фатарот гардида.

Сўҳроб чанд маротиб аз олами пурасрори зериобӣ худашро ва сарашро берун баргирифт, шушашро аз ҳаво пур намуд, аз нав ғўтта бизад ба умқи умқе. Баъди шиноварии зиёд, дар ниҳоят, монда шуду сарашро баровард, кўчаю биноҳои зери обсабзаҳо аз чашмаш панаҳ гардиданд.

Вале чашмони пиронаи мўйсафеде, ки лаби кўл менишаст, ҳанўз канда набуд аз об: гўё қаъри онро медид ҳамоно.

Дар бараш меистод саманди пир.

Балки Бўр сари мўйсафеди маҳзунро мелесид ва мўйсафед пойҳои аспро сила мекард бо як дасташ.

- Бобо, барои чӣ шумо нағз мебинед ин ҳад зиёд Бўра?

- Барои чӣ? - суол дод мўйсафед ҳамчунин. - Барои чӣ нағз мебинам ин кўҳсора? Ин мурғони ҳавоя, ин дарахтона, ин осмона?... Боз туя?... Ана барои чӣ ту падару модаратро нағз мебинӣ?

- Нағз мебинам, вале, ростӣ, намедонам барои чӣ?

- Нағз мебинӣ, вассалом! Албат, ман аз тойчагиаш калон кардагӣ Бўра, ба даҳанаш шир андохтагӣ аз ҷумаки чойник.

Бале…- чанде хомўш монда буд, сипас канда-канда ва бо душворӣ идома бидод: - Баъд барои ман Бўр ягона ёдгорӣ бошад аз гузашта. Аз гузаштаи дури дуршудаи ин ҷо…

Тўлонӣ хомўш монда буд.

- Дар ин ҷо, - сўи кўлоба ишора бикард, - Дар ин ҷо як вақто буд деҳа, дар гўшаи он меистод хонаю дари ман. Ин ҷо писари ман… ва модари ў рўз мегузаронида. Он вақтҳо писари ман дар сине буд, ки… Акнун ин ҷо нест… Ҳеҷ чиз нест дигар ин ҷо… - овози мўйсафед ларзид, балки аз сухан бимонд.

Балки нигоҳи чашмонаш ба қаъри кўл ғутидан мехоста аз нав.

Чашми Сўҳроб низ аз кулоб канда намешуд. пеши назараш аз нав падидор мегардид манзари деҳи умқи кўл, хонаю кўчаи зери обсабзо. Яъне манзаре, ки дида буд вақти шиноварӣ дар қаъри об.

- Барои чӣ ин тавр шуд а, бобо? Яъне дар ин ҷо…

- Заминҷунбӣ… Фалокати табиӣ…- овози мўйсафед ва танаш меларзиданд бештар.

Манзари пурдаҳшати собиқ паси пардаҳои ларзишдори оби чашм намоён мешуд барои мўйсафед.