Панду андарзҳо
Суханони ҳикматомез, насиҳат ва маслиҳатҳое мебошанд, ки инсонро ба роҳи дурусти зиндагӣ, ахлоқи нек ва дониш ҳидоят мекунанд.
ҚАДАМИ АВВАЛ
Дар як шаҳр ҷавоне зиндагӣ мекард, ки идеяи наве дошт. Ҳар шаб ӯ орзу мекард, вале ҳар саҳар бо худ мегуфт: «Ҳоло вақти мувофиқ нест». Ӯ метарсид: аз нокомӣ, аз сухани мардум, аз гум кардани вақт. Рӯзе ӯ назди устоди доное рафт ва пурсид: — Вақти беҳтарин барои оғоз кай аст? Устод як дона тухмро ба замин гузошт ва гуфт: — Агар ин тухм имрӯз кошта нашавад, фардо дарахт намешавад. Ҷавон фаҳмид, ки идея низ мисли тухм аст: агар онро имрӯз бо амал якҷо накунӣ, ҳеҷ гоҳ самар намедиҳад. Ӯ ҳамон рӯз қадами аввалро гузошт. Роҳ осон набуд, хатоҳо бисёр буданд, вале ҳар хато ӯро қавитар кард. Пас аз муддате, идеяаш ба стартап табдил ёфт ва барои дигарон ҳам фоида овард. ХУЛОСА: Стартап аз қадами аввал оғоз мешавад, на аз комил будан.
ИНСОН ВА ДУНЁ
Падар аз рӯзи душанбе то шанбе хело зиёд кор кард ва хост саҳари якшанбе истироҳат кунад. Ба дасташ рӯзномаеро гирифту ба хондан шурӯъ намуд. Дар ҳамин лаҳза писарчааш омаду гуфт: - Падар, ин ҳафта ба берун ҳам набаромадем, биё ба синамо равем. Падар, ки намехост аз хона барояд, баҳонаеро фикр мекунад. Дар мобайни рӯзнома харитаи дунё чун туҳфа гузошта шуда буд. Падар харитаи дунёро мегираду ба чанд қисмат пора мекунад ва ба писар дода мегӯяд: - Агар ин харитаро дуруст карда, ба итмом расонӣ, туро ба синамо мебарам. Писар розӣ мешавад ва харитаро гирифта ба утоқаш медарояд. Падар худ ба худ мегӯяд, ки ҳатто профессори соҳаи ҷуғрофия то шаб аз ӯҳдаи он намебарояд. Баъд аз чанд лаҳза писар тозон ба назди падар меояду харитаи дурусткардаашро дароз мекунад. Падар дар ҳайрат мемонад ва мегӯяд; - Чӣ гуна дар муддатти кутоҳ дунёро васл карда тавонистӣ? Писар мегӯяд: - Пушти харитаи дунё расми инсон будааст. Онро дуруст кардам ва харитаи дунё ҳам дуруст шуд. Агар инсон дуруст бошад, пас, дунё худ дуруст мегардад. Дунё ба ҳамон зайле мешавад, ки шумо онро месозед.
Оҳанпора
Рӯзе донишманде ба шогирдонаш соати кӯҳнаро нишон дода пурсид: — Ба фикри шумо, ин соат чӣ арзиш дорад? Яке гуфт: «Оҳанпора аст». Дигаре гуфт: «Ёдгории гузашта». Донишманд табассум карда гуфт: — Агар ин соат як лаҳза ҳам ақиб монад ё пеш равад, тамоми кори инсон ба бетартибӣ меафтад. Пас, арзиши он дар вақти дуруст аст. Сипас ӯ гуфт: — Вақт мисли ҳамин соат аст. Агар онро эҳтиёт накунӣ, гум мешавад. Агар қадрашро донӣ, туро ба комёбӣ мерасонад. Шогирдон фаҳмиданд, ки вақт сарватест, ки бозпас намеояд. Он рӯз онҳо қарор доданд, ки ҳар лаҳзаи умрро беҳуда аз даст надиҳанд. Хулоса: Касе, ки қадри вақтро медонад, қадри зиндагиро медонад.
ДАР БОРАИ ТАРБИЯ ВА ОДОБ
Рӯзе муаллим аз хонандагон пурсид: — Кадом чиз инсонро зеботар мегардонад? Бачаҳо ҳар кадоме ҳар гуна ҷавобе доданд: яке либоси тоза гуфт, дигаре мошини замонавию сарвати зиёдро ном бурд. Ниҳоят, як писарбачаи хоксор оромона гуфт: — Одоб, хондани китоб ва тарбияи хуб. Муаллим табассум кард ва гуфт: — Дуруст гуфтӣ. Либос кӯҳна мешавад, мошин рӯзе кӯҳна ва сарвати зиёд тамом мегардад, аммо хондани китоб, тарбияи хубу одоби накӯ ҳамеша инсонро соҳибқадр нигоҳ медорад. Аз ҳамон рӯз бачаҳо фаҳмиданд, ки мутолиаи китоб, сухани ширин, эҳтиром ба калонсолон ва рафтори нек беҳтарин зебоии инсон будааст.
Нуқтаи сиёҳ
Устоде ба шогирдонаш як қоғазро нишон дода, онҳоро барои андеша кардан даъват намуд. Дар миёни қоғаз танҳо як нуқтаи сиёҳ буд. — Бигӯед, шумо чиро мебинед? — Нуқтаро, — гуфт шогирди аввал. — Нуқтаи сиёҳро? — гуфт дувумӣ. — Нуқтаи сиёҳу ғафсро, — шитобон ҷавоб дод сеюмӣ. — Афсӯс, — устод лаҳзае ба хаёл рафта, оҳиста сухан оғоз кард. — Ҳамаи шумо нуқтаи хурди сиёҳро дар рӯи қоғази сафед дидед, аммо он ҳудуди бузургу сафедеро, ки нуқта дар он ҷой гирифтааст, пай набурдед. Дар зиндагӣ низ чунин мешавад. Мо одамонро барои камбудиҳои ночизи онҳо айбдор мекунем. Ҳол он ки паси он нуқсони хурд дили бузург ва олиҷаноб нуҳуфтаро дарк намекунем. Ё ки дарк кардани онро намехоҳем …
Марди араб ва шутури гумшуда
Рӯзе марди арабе шутурашро гум кард. Ӯ дар кӯчаву бозор мегашт ва бо овози баланд эълон мекард: — Эй мардум! Ҳар кас шутури гумшудаи маро пайдо карда, ба ман баргардонад, ба ӯ ду шутур мукофот медиҳам! Мардум аз шунидани ин сухан ҳайрон шуданд ва гуфтанд: — Ин чӣ кори аҷиб аст?! Ту як шутурро гум кардаӣ, вале ба касе, ки онро пайдо кунад, ду шутур ваъда медиҳӣ! Магар ин зарари ту аз худи шутури гумшуда бештар намешавад? Марди араб табассум карду гуфт: — Шумо ҳанӯз лаззати пайдо кардани чизи гумшударо начашидаед. Барои ҳамин сухани маро намефаҳмед. Агар медонистед, ки инсон ҳангоми ёфтани чизи аздастрафтааш чӣ қадар шод мешавад, аз чунин ваъдаи ман ҳайрон намешудед! Маънои шеър Дар охири ҳикоят шоир чунин мегӯяд: Агар чизе, ки гум шудааст, ҳатто камарзиш бошад, нагӯед, ки ҷустуҷӯяш беҳуда аст. Зеро касе, ки қадри чизҳоро медонад, мефаҳмад, ки лаззати пайдо кардани чизи гумшуда гоҳе аз арзиши худи он чиз бештар аст. Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки арзиши ҳар чиз танҳо бо пулу мол андоза карда намешавад. Баъзан чизе, ки гум мекунем, арзиши зиёди моддӣ надорад, аммо пайдо кардани он ба мо шодии бузург мебахшад. Марди араб мехост бигӯяд, ки барои ӯ на танҳо худи шутур, балки хурсандии дубора ёфтани он низ бисёр арзишманд аст. Хулоса: «Гоҳе лаззати ёфтан аз худи чизи ёфташуда бештар аст».
Халифа ва марди зираки бодиянишин
Рӯзе халифа барраи бирёнеро пеши худ гузошта буд ва мехост хӯрок бихӯрад. Ногаҳон марди арабе аз биёбон омад. Халифа ӯро ба назди худ даъват кард ва дар сари дастархон нишонд. Марди бодиянишин бисёр гурусна буд. Ҳамин ки ба хӯрок даст расонд, бо иштиҳои зиёд ба хӯрдани гӯшти барра оғоз кард. Ӯ гӯштро чунон бо шитоб аз устухон ҷудо мекард, ки халифа аз дидани ин ҳолат ба ҳайрат афтод. Халифа хост бо ӯ шӯхӣ кунад ва гуфт: — Эй мард, чаро ин барраро ин қадар бераҳмона пора-пора карда мехӯрӣ? Магар падари ин барра туро бо шохҳояш зада буд, ки имрӯз аз бачааш қасос мегирӣ? Марди бодиянишин, ки бисёр ҳозирҷавоб буд, дарҳол гуфт: — Эй халифа, ман аз ин барра ҳеҷ кинае надорам! Аммо ту чаро ба он бо чунин меҳрубонӣ менигарӣ ва аз хӯрдани гӯшташ худдорӣ мекунӣ? Магар модари ҳамин барра туро шир додааст, ки ин қадар ба ӯ дилсӯзӣ мекунӣ? Халифа аз ин ҷавоби зиракона ва шӯхиомези мард бисёр хандид. Ҳозирҷавобии ӯ ба халифа чунон писанд омад, ки фармон дод ба мард ҳазор дирам мукофот диҳанд. Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят нишон медиҳад, ки зиракӣ ва ҳозирҷавобӣ танҳо хоси подшоҳону донишмандон нест. Ҳатто марди одии биёбоннишин метавонад бо сухани муносиб ва ҷавоби зарифона шахси бузургро ба ҳайрат оварад. Дар ин ҳикоят марди бодиянишин наранҷид ва ба сухани шӯхиомези халифа бо шӯхии дигар посух дод. Хулоса: Сухани зиракона, агар бо одоб ва дар вақти муносиб гуфта шавад, метавонад ҳам боиси хурсандӣ гардад ва ҳам ба инсон эҳтиром оварад.
Халифа ва марди бодиянишин
Рӯзе халифаи Бағдод бо марди арабе, ки аз биёбон омада буд, дар сари як дастархон нишаста, аз як табақ хӯрок мехӯрданд. Он мард тамоми умрашро дар биёбон гузаронида, ҳеҷ гоҳ шаҳр надида ва дар маҷлиси бузургон иштирок накарда буд. Ҳангоми хӯрок хӯрдан чашми халифа ба луқмаи меҳмонаш афтод. Ӯ дид, ки дар луқмаи мард як тори мӯй ҳаст. Халифа гуфт: — Эй марди араб, он мӯйро аз луқмаат дур кун! Марди бодиянишин дарҳол луқмаашро ба дастархон гузошт ва аз хӯрок даст кашид. Халифа аз ин рафтори ӯ ҳайрон шуд. Мард гуфт: — Аз дастархони касе, ки ба луқмаи меҳмонаш он қадар бодиққат менигарад, ки ҳатто як тори мӯйро мебинад, хӯрок хӯрдан мумкин нест! Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят дар бораи одоби меҳмондорӣ ва эҳтироми меҳмон аст. Марди бодиянишин аз он наранҷид, ки халифа мӯйро ба ӯ нишон дод. Ӯ аз он нороҳат шуд, ки соҳибхона ба ҳар луқмаи меҳмонаш диққат медод. Ҳикоят ба мо меомӯзад, ки меҳмон бояд дар хонаи мизбон худро озод ва роҳат ҳис кунад, на ин ки гумон барад, ки ҳар ҳаракату ҳар луқмаи ӯ зери назорат аст. Хулоса: Меҳмонро танҳо бо хӯрок не, балки бо эҳтиром, меҳрубонӣ ва кушодарӯӣ бояд пазироӣ кард.
Подшоҳ ва надими доно
Рӯзе подшоҳ ба яке аз надимони худ (ҳамсуҳбат ва мушовири наздики подшоҳ) гуфт: — Номи ҳамаи аблаҳони ин шаҳрро дар рӯйхате бинавис! Надим гуфт: — Ба як шарт: ҳар касеро, ки номашро нависам, ту набояд маро барои ин кор сарзаниш ё ҷазо диҳӣ. Подшоҳ розӣ шуд. Надим қаламу коғаз гирифт ва пеш аз ҳама номи худи подшоҳро навишт. Подшоҳ инро дида, ба ғазаб омад ва гуфт: — Агар исбот карда натавонӣ, ки ман аблаҳ ҳастам, туро сахт ҷазо медиҳам! Надим оромона ҷавоб дод: — Эй подшоҳ, магар ту ба яке аз хизматгоронат ҳуҷҷате ба маблағи сад ҳазор динор надодӣ, то ба кишвари дурдасте равад, он пулро бигирад ва баргардонад? Подшоҳ гуфт: — Бале, додам. Чӣ шудааст? Надим гуфт: — Ман он хизматгорро хуб мешиносам. Ӯ дар ин шаҳр на хонаю мулк дорад, на зану фарзанд. Агар он сад ҳазор динорро бигирад ва ба кишвари дигаре гурезад, ки ту дар он ҷо ҳеҷ қудрате надорӣ, чӣ кор мекунӣ? Подшоҳ андаке андеша карду гуфт: — Аммо агар ӯ фирор накунад, ба мо хиёнат наварзад ва ҳамаи пулро баргардонад, он гоҳ чӣ мегӯӣ? Надим бо табассум ҷавоб дод: — Он вақт номи туро аз рӯйхати аблаҳон пок мекунам ва ба ҷояш номи ҳамон хизматгорро менависам! Панду ҳикмати ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки ба дигарон бовар кардан хуб аст, аммо боварии беандеша метавонад инсонро ба зарари бузург гирифтор кунад. Инчунин ҳикоят бо зарофат нишон медиҳад, ки надим наметавонист хиёнати хизматгорро пешакӣ исбот кунад, вале подшоҳ ҳам барои супоридани чунин маблағи бузург эҳтиёткории кофӣ накарда буд. Хулоса: «Эътимод кун, вале эҳтиётро аз даст мадеҳ!»
МӮРЧА ВА ДОНАИ ГАНДУМ
Дар назди баъзе дарахтон мӯрчаи меҳнатдӯст зиндагӣ мекард. Ӯ ҳар рӯз донаҳои гандумро ҷамъ карда, ба лонааш мебурд. Як кабӯтар ӯро дида, хандид: — Эй мӯрча! Чаро ин қадар заҳмат мекашӣ? Биё, монда нашав, бозӣ кун, ширин аст ҳаёт! Мӯрча оромона ҷавоб дод: — Ман имрӯз меҳнат мекунам, то пагоҳ гурусна намонам. Рӯзҳо гузаштанд. Баҳор ба охир расид. Тобистон ҳам сипарӣ шуд. Вақте ки сармо омад, хӯрок дар саҳро дигар набуд. Кабӯтар гурусна гашт ва аз сардӣ ларзид. Ӯ ба лонаи мӯрча наздик шуд. Мӯрча ӯро дида гуфт: — Медонӣ, дӯстам, зиндагӣ танҳо бозӣ нест. Ҳар кас бояд барои фардои худ фикр кунад. Кабӯтар дарс гирифт ва дигар аз меҳнат наомад. Панд Он ки имрӯз меҳнат мекунад, пагоҳ осуда зиндагӣ хоҳад кард.
ПАНДИ СУДМАНДИ ҲАКИМ
Ҳакиме дар як коғази сафед бо ранги сиёҳ нуқтаи калоне гузошт ва ба шогирдонаш нишон дода пурсид: -Шумо чиро мебинед? Шогирдонаш гуфтанд: -Нуқтаи сиёҳро. Ҳаким гуфт: -Дидед, ки шумо чашматон дарҳол ба нуқтаи сиёҳ афтод, аммо сафедии коғазро надидед... Мо дар инсон низ дарҳол айбу нуқси ўро, ки мисли ҳамин нуқтаи сиёҳ аст, мебинем !Аммо, хубиву хислатҳои неки ўро, ки мисли сафедии коғаз зиёд аст, мо намебинем ё бинем низ нодида мегирем. Барои ҳамин, хуб нест, ки барои андаке сиёҳӣ, сафедиҳои ўро фаромўш карда, беқадру беэҳтиромӣ созем!
ДАРСИ АДАБ
Рўзе духтарак аз падараш пурсид: -Падарҷон, агар ман нафареро хеле дўст бидорам, аммо ў пайваста як кори баде анҷом диҳад, ман бояд чӣ кор кунам? Падар ҷавоб дод: - Бояд ба ў бигўӣ, ки ин кори хубе нест, онро накун. Боз пурсид: - Агар гуфта натавонам-чӣ? Падар гуфт: - Хуб, дар як порча коғаз бинавис ва дар ҷайбаш гузор. Субҳ, ки мард барои рафтан ба кор омода мешуд, аз ҷайбаш порчаи коғазе ёфт, ки дар он чунин навиштае буд: «Салом падарҷон. Сигор кашидан кори хубе нест, лутфан ин корро накунед».
ЛУТФИ НОЗУК
Марде дар ошхона нишаста буд. Пиру кампире ҳам ворид шуданд. Маълум буд, ки шароити хуб надоштанд. Мард ба пиру кампир таваҷҷуҳ мекард. Кампир ба шавҳараш гуфт: Дилам ош мехоҳад, ба андозаи ош пул дорӣ? Мўйсафед гуфт: Ин маротиб танҳо шўрбо хўрем, маротиби дигар ҳатман ош хоҳем хўрд. Ҳоло пули ошро надорам. Марде, ки дар наздикии онҳо нишаста буд ва суханрониҳои пиру кампир ба гўшаш мерасид, хеле ғамгин гашт. Сипас телефонашро аз ҷайбаш баровард ва каме суханронӣ кард. Баъд телефонро ба рўи миз гузошту бо овози баланд гуфт: - Барои ҳамаи нишастагон аз ҳисоби ман ош тақсим шавад. Ман фарзанддор шудам. Ба пиру кампир ҳам ош оварда шуд ва онҳо низ нўши ҷон карданд. Дуои хайр доданд. Ин ҳолатро марди дигаре ҳам назорат мекард. Аз байн чанд рўз гузашт. Рўзе нафари савумин марди оштақсимкунро бо ду фарзанди калонсолаш мебинад. Наздаш меравад ва мегўяд: -Ту чанд рўз пеш дар ошхона барои соҳиби фарзанд шуданат ош тақсим кардӣ, аммо мебинам, ки фарзандони калон дорӣ. Мард гуфт: Аҳвол ва суханронии пиру кампирро шунидам. Агар танҳо ба онҳо ош мегирифтам, шояд ба иззати нафсашон мерасидаму онҳоро ғамгин месохтам. Ба хотири наранҷидани онҳо барои тамоми нишастагон ош тақсим кардам. Дар тақсимоти садақа бояд чунон рафтор кард, ки ба иззати нафси дигаре нарасид. Садақа барои шод кардан аст, на барои ғамгин сохтан.
Ҳаққи мардум танҳо молу мулк нест
Вақте номи «ҳаққи мардум» ё «ҳаққуннос»-ро мешунавем, одатан ба ёди пул, қарз, молу мулки мардум ва муомила меафтем. Бале, ҳамаи инҳо ҳаққи мардуманд ва Ислом дар бораи поймол кардани онҳо сахт ҳушдор додааст. Аммо ҳаққи мардум танҳо ҳамин нест. Баъзан ҳаққи мардум дили шикаста, обрӯи рехта, рӯҳи озурда ва захмест, ки бо чашм дида намешавад. Ҳаққи мардум ин аст, ки моли дигаронро нахӯрем, дар муомила фиреб надиҳем ва қарзи касеро бе сабаб ба таъхир наандозем. Яъне ба ҷони инсонҳо эҳтиром гузорем, касеро назанем, натарсонем ва ба ӯ осеб нарасонем. Яъне нисбат ба моли ятим эҳтиёткор бошем ва дар ҳаққи ӯ зулм накунем. Яъне обрӯи мардумро ҳифз кунем, тӯҳмат назанем, ғайбат накунем ва сирри касеро фош насозем. Аммо як ҳақиқати муҳимро баъзан фаромӯш мекунем: Дил ва шахсияти инсон низ ҳурмат дорад. Бо дасту забонамон дигаронро озор надиҳем. Таҳқир накунем, дашном надиҳем, масхара накунем, эҳсосоти касеро бозича насозем ва қасдан дили касеро нашиканем. Аллоҳ мутаъол мефармояд: «Ва бо мардум сухани нек бигӯед.» Сураи Бақара, ояти 83 Расули Худо ﷺ фармудаанд: «Мусалмон касест, ки мусалмонон аз забон ва дасти ӯ дар амон бошанд.» Саҳеҳи Бухорӣ, ҳадиси 10; Саҳеҳи Муслим, ҳадиси 40. Баъзан инсон молашро аз даст медиҳад ва боз онро ба даст меорад, хонаашро аз даст медиҳад ва боз месозад. Аммо дили шикаста ва эътимоди аз даст рафта ҳамеша ба осонӣ барқарор намешавад. Чӣ қадар падароне ҳастанд, ки бо як ҷумла дили фарзандашонро шикастаанд... Чӣ қадар ҳамсароне ҳастанд, ки дар лаҳзаи хашм суханеро гуфтаанд, ки солҳо дар қалби ҳамсарашон боқӣ мондааст... Чӣ қадар инсонҳое ҳастанд, ки дар назди дигарон таҳқир шудаанд, табассум кардаву хомӯш мондаанд, аммо вақте ба танҳоӣ рафтаанд, ҳамон сухан борҳо дар зеҳнашон такрор шудааст. Ва дардноктар аз ҳама ин аст: Касе, ки дили дигареро мешиканад, шояд баъд аз чанд дақиқа фаромӯш кунад, ки чӣ гуфтааст. Аммо шахси ранҷидашуда метавонад он суханро солҳо бо худ бардорад. Пас, ҳаққи мардумро танҳо ба пулу мол маҳдуд накунем. Обрӯ, оромӣ, иззат ва дили инсонҳо низ ҳурмат доранд. Агар касеро ранҷонда бошем, узр бихоҳем. Агар ҳаққеро поймол карда бошем, ҷуброн кунем. Агар диле шикаста бошем, то ҷое ки метавонем барои шифо ёфтани он кӯшиш кунем. Пеш аз он ки бо як ҷумла касеро бишканем, лаҳзае таваққуф кунем ва аз худ бипурсем: Агар ҳамин суханро ба ман мегуфтанд, ҳоли ман чи мешуд? Забонамонро озод нагузорем, ки ҳар чӣ мехоҳад бигӯяд. Зеро шояд танҳо як калима аз даҳони мо берун шавад, аммо он калима солҳо дар қалби шахси дигар боқӣ монад. Ҳаққи мардумро ҷиддӣ бигирем, на танҳо он ҷо, ки сухан аз пулу мол меравад, балки ҳар ҷо, ки ҳақ, обрӯ, оромӣ ва иззати як инсон дар миён аст. Худовандо! Моро аз зулм кардан ба бандагонат нигоҳ дор. Ва агар ҳаққи касе бар гардани мо бошад, ба мо тавфиқи ҷуброн кардан, узр хостан ва талаби бахшишро ато фармо.
Оё тақдир вуҷуд дорад?
Рӯзе аммаам аз ман пурсид: — Оё тақдир вуҷуд дорад? Гуфтам: — Бале, имон ба тақдир яке аз шаш рукни имон аст. Дар «Оманту биллоҳ» ҳам мегӯем: ба Худо, фариштагони Ӯ, китобҳои Ӯ, паёмбарони Ӯ, рӯзи охират ва тақдир — неку бади он — имон овардам. Аммаам гуфт: — Агар тақдир вуҷуд дошта бошад, пас дигар аз дасти ман чӣ кор меояд? Ҳар чӣ навишта шудааст, ҳамон мешавад-ку! Гуфтам: — Аз дасти шумо корҳои зиёде меояд. Шумо метавонед омӯзед, меҳнат кунед, ба касе некӣ кунед, аз кори нодуруст даст кашед, барои хатои худ узр пурсед ва роҳи дигареро интихоб кунед. Имон ба тақдир ин масъулиятҳоро аз дӯши мо намебардорад. Масалан, вақте гурусна мешавем, намегӯем: «Агар сер шудан дар тақдирам бошад, бе хӯрок ҳам сер мешавам». Барои хӯрок ҳаракат мекунем. Вақте бемор мешавем, ба табиб муроҷиат мекунем. Вақте мехоҳем чизеро ёд гирем, мехонему машқ мекунем. Пас чаро вақте сухан аз ислоҳи рафтор ва интихоби дуруст меравад, баъзан мегӯем: «Тақдирам ҳамин будааст»? Мо намедонем, ки фардо бароямон чӣ муқаддар шудааст. Аммо имрӯз медонем, ки кадом корро бояд анҷом диҳем. Аммаам пурсид: — Пас тақдирро чӣ гуна фаҳмем? Гуфтам: — Калимаи «қадар» бо маънои андоза ва муайян кардан иртибот дорад. Дар масъалаи имон, сухан аз он меравад, ки ҳеҷ чиз аз илм ва ҳукмронии Худованд берун нест. Ӯ гузашта, ҳозира ва ояндаи моро медонад. Барои Ӯ чизе пинҳон нест. Вале ин ҷо бояд ду чизро аз ҳам фарқ кунем: донистани он ки касе чӣ интихоб мекунад ва маҷбур кардани ӯ ба ҳамон интихоб. Аз он ки Худо амали моро медонад, худ ба худ барнамеояд, ки мо онро беихтиёр анҷом медиҳем. Аммаам гуфт: — Як мисоли одӣ биёр, то беҳтар фаҳмам. Гуфтам: — Тасаввур кунед, ки дар кӯча шахси мастеро мебинед. Ӯ калавида роҳ меравад ва худро базӯр нигоҳ медорад. Шумо ба ҳамроҳатон мегӯед: «Эҳтиёт, ин одам ҳозир меафтад». Пас аз чанд лаҳза ӯ воқеан меафтад. Оё ӯ аз он сабаб афтод, ки шумо гуфтед: «Меафтад»? — Не, албатта. — Дуруст. Шумо аз рӯйи ҳолати ӯ афтиданашро пешбинӣ кардед. Гуфтани шумо ӯро наафтонд. Агар шумо ӯро тела медодед, он гоҳ дар афтиданаш нақш медоштед. Аммо мушоҳида ва пешбинӣ бо тела додан як чиз нест. Албатта, ин мисол маҳдуд аст: мо аз рӯйи нишонаҳо тахмин мекунем ва мумкин аст хато кунем. Илми Худованд тахмин нест ва хато надорад. Мисол танҳо ҳамин нуктаро равшан мекунад, ки донистани як амалро набояд бо маҷбур кардан ба он амал яксон гирифт. Аммаам гуфт: — Яъне Худо медонад, вале ман ҳам интихоб дорам? Гуфтам: — Бале, инсон ихтиёр дорад, аммо ихтиёраш мутлақ ва аз Худо мустақил нест. Мо на ҳама шароити зиндагиро интихоб мекунем ва на ҳар натиҷаро идора карда метавонем. Бо вуҷуди ин, дар доираи тавоноии худ интихоби воқеӣ дорем ва барои амалҳои ихтиёриамон масъул ҳастем. Аз ҳамин сабаб, дурусттар он аст, ки бигӯем: Худованд ҳама чизро медонад ва ҳеҷ чиз аз ҳукмронии Ӯ берун нест; дар айни ҳол, инсон барои интихоби ихтиёрии худ ҷавобгар аст. Аммаам каме фикр карду пурсид: — Агар Худо пешакӣ медонад, ки мо чӣ мекунем, пас чаро моро ба дунё овард? Чаро ҳам дунё ҳасту ҳам охират? Магар натиҷаро аз аввал намедонад? Гуфтам: — Медонад. Озмоиши зиндагӣ барои он нест, ки Худованд чизеро, ки намедонист, бифаҳмад. Яке аз ҳикматҳои он ин аст, ки интихобу амалҳои мо воқеан сурат гиранд ва натиҷаи онҳо барои худи мо низ ошкор шавад. Мо дар ин зиндагӣ фақат дар бораи некӣ сухан намегӯем — имкони анҷом додани онро пайдо мекунем. Сабр, ростгӯӣ, адолат, бахшиш ва тавба дар зиндагии воқеӣ маъно пайдо мекунанд: ҳангоми душворӣ, ҳангоми интихоб ва ҳангоми муносибат бо дигарон. Қуръон мефармояд, ки Худованд марг ва зиндагиро офарид, то инсонҳоро биозмояд, ки кадомашон некӯкортар аст. Сураи «Мулк», ояти 2 Барои наздиктар шудани маъно тасаввур кунед, ки касеро барои коре, ки ҳанӯз анҷом надодааст, гунаҳкор эълон кунанд. Ӯ табиатан мепурсад: «Ман кай ин корро кардам? Кай имкони интихоб доштам?» Ин мисол тамоми ҳикмати офаринишро шарҳ намедиҳад, аммо ба фаҳмидани як ҷиҳати он ёрӣ мерасонад: дар зиндагӣ инсон имкони амал меёбад ва дар охират бо амалҳои воқеии худ рӯ ба рӯ мешавад. Дар Қуръон ҳам яке аз ҳикматҳои фиристодани паёмбарон ин дониста шудааст, ки пас аз расидани паём барои мардум дар пешгоҳи Худо ҳуҷҷате боқӣ намонад. Сураи «Нисо», ояти 165 Аммаам гуфт: — Пас зиндагӣ фурсатест, ки мо интихобамонро бо амал нишон диҳем? Гуфтам: — Бале. Ва зиндагӣ фурсати бозгашт ҳам ҳаст. Инсон метавонад хато кунад, баъд хатояшро эътироф намояд, тавба кунад ва то ҷое ки метавонад, зарари расондаашро ҷуброн созад. Набояд бо гуфтани «ман ҳамин хел офарида шудаам» дари ислоҳро ба рӯйи худ бандад. Аммо як чизро ҳам фаромӯш накунем: ҳар ранҷу мусибате, ки ба инсон мерасад, ҳатман натиҷаи гуноҳ ё интихоби нодурусти худаш нест. Одамон бемор мешаванд, ба офатҳои табиӣ гирифтор мегарданд ё аз зулми дигарон осеб мебинанд. Дар чунин ҳолатҳо вазифаи мо ёрӣ расондан ва ҳамдардӣ кардан аст. Масъулияти инсонро бояд ба он чизе вобаста донем, ки воқеан дар доираи ихтиёру тавоноии ӯст. Аммаам пурсид: — Пас имон ба тақдир дар зиндагии ҳаррӯза ба мо чӣ медиҳад? Гуфтам: — Ба мо меомӯзад, ки вазифаи худро анҷом диҳем ва натиҷаро бо таваккал ба Худо бисупорем. Пеш аз кор фикр кунем, машварат гирем, сабабҳоро фароҳам созем ва кӯшиш намоем. Агар хато кардем, масъулиятро бипазирем ва ислоҳ кунем. Агар бо вуҷуди кӯшиш натиҷаи дилхоҳ ба даст наомад, худро дар ҳасрати беохири «кош чунин мекардам» маҳбус насозем. Паёмбар(сав) низ ба ҳамин маъно роҳнамоӣ кардаанд: барои он чӣ ба ту фоида мерасонад, кӯшиш кун, аз Худо ёрӣ бихоҳ ва оҷизӣ пеша макун; пас аз расидани мушкил ҳам худро гирифтори «агар»-ҳои фарсоянда насоз. «Саҳеҳ»-и Муслим 2664. Пас, агар бемор шудед, табобат кунед ва дуо намоед. Агар дониш мехоҳед, омӯзед. Агар касеро ранҷондаед, узр пурсед. Агар ҳаққи касеро гирифтаед, баргардонед. Агар роҳи хато рафтаед, бозгардед. Ҳамаи ин кӯшишҳо низ дар зиндагие ҷой доранд, ки Худованд ба шумо ато кардааст. Аммаам гуфт: — Акнун фаҳмидам: аз он ки Худо медонад, ман набояд даст аз кӯшиш кашам. Гуфтам: — Ҳамин тавр. Мо тақдири пинҳони худро намедонем, то онро баҳона кунем. Он чӣ имрӯз дар ихтиёр дорем, фурсати интихоб ва анҷом додани кори дуруст кунем. Имон ба тақдир бояд ҳангоми кӯшиш ба мо умед диҳад ва ҳангоми душворӣ сабр. Мо вазифадорем қадами дурустро гузорем ва ба илм, ҳикмату раҳмати Худованд такя кунем.
Қадри умр
Мол аз баҳри осоиши умр аст, на умр аз баҳри гирд кардани мол! Оқилеро пурсиданд, ки некбахт кисту бадбахт кист? Гуфт: «Некбахт он, ки хӯрду кишт ва бадбахт он, ки мурду ҳишт». Макун намоз бар он ҳеҷ кас, ки ҳеҷ накард, Ки умр дар сари таҳсили мол карду нахӯрд! --- Ду кас ранҷи беҳуда бурданду саъйи бефоида карданд: яке он, ки андӯхту нахӯрд ва дигар он, ки омӯхту амал накард. Илм чандон, ки бештар хонӣ, Чун амал дар ту нест, нодонӣ! На муҳаққиқ бувад, на донишманд, Чорпое бар ӯ китобе чанд! Он тиҳимағзро чӣ илму хабар, Ки бар ӯ ҳезум аст ё дафтар? --- Олими нопарҳезгор — кӯри машъаладор аст! Бефоида ҳар кӣ умр дарбохт, Чизе нахариду зар бияндохт. --- Се чиз бе се чиз пойдор намонад: мол бе тиҷорату илм бе баҳс ва мулк бе сиёсат. --- Раҳм овардан бар бадон — ситам аст бар некон ва афв кардан аз золимон — ҷавр аст бар мазлумон! Хабисро чу тааҳҳуд кунию бинвозӣ, Ба давлати ту нигаҳ мекунад ба анбозӣ.
ШАҲПАРАК
Шаҳпараки холдор, Боли ту - нақшу нигор. Нақшу нигорат бувад Манзараи навбаҳор. Болу парат - ранги гул, Ҷону дилат - беқарор. Ҳар гули боғу чаман - Дар раҳи ту интизор. Файз барад гул зи ту, Гул зи ту ояд ба бор. Аз бари гул омадӣ? Сӯйи гулӣ раҳсипор? Балки худат як гулӣ, Як гули фасли баҳор! ЁРИ Бинам, Нигор-хола Бо мушкилӣ равон аст, Дар ҳар ду дасти ӯ - бор, Бораш басе гарон аст. Аз рӯи меҳрубонӣ Ман кӯмакаш бидодам, То хона бурда бораш, Пеши дараш ниҳодам. Хам гашта аз рухи ман Ӯ бӯса карду гуфто: — Чизе диҳам бароят, Аз чизи хубу зебо. Аз меҳр ӯ ба ман дод Як себаки гулобӣ. Ман гуфтамаш: — Ташаккур! Гуфт ӯ: — Камол ёбӣ.
Чистон
Чӣ чиз аст он раванда тираки хурд?! Чӣ чиз аст он палолактеғи буррон?! Яке андар даҳони ҳақ забон аст, Яке андар даҳони марг дандон?! Ланги даванда-ст, гуш неву суханёб, Гунги фасеҳ аст, чашм неву ҷаҳонбин. Тезии шамшер дораду равиши мор, Колбади ошиқону гунаи ғамгин?! Он чист, бар он табақ ҳаметобад Чун мулҳами зери шаъри уннобӣ?! Соқаш ба масал чу соъиди ҳуро, Пояш ба масал чу пойи мурғобӣ?!
ШИКАСТАНИ БУТҲО АЗ ҶОНИБИ ИБРОҲИМ ЪЛАЙҲИ-С-САЛОМ
Яке аз рӯзҳо дар деҳае, ки Иброҳим (а) зиндагӣ мекард, рӯзи ид фаро расид. Мардум ҳама хушҳолӣ мекарданд. Ҳамаи мардум аз хонаҳояшон барои гаштугузор берун баромаданд. Кӯдакҳо низ барои сайру тамошо берун рафтанд. Озар падари Иброҳим (а) ҳам ҳамроҳи мардум ба гашту гузор баромад ва ба писараш Иброҳим (а) гуфт: “Ту ҳамроҳи мо ба тамошо намеравӣ?” Ҳазрати Иброҳим (а) “Ман каме беморам” гуфт. Мардуми деҳа ҳамагӣ ба сайру тамошо баромаданд, аммо Иброҳим (а) дар хона худаш танҳо монд. Иброҳим (а) ба бутхона омад ва гуфт: “Оё гап намезанед?! Оё сухани маро гӯш намекунед?! Марҳамат, хӯрданӣ ва нӯшиданиҳо дар пешатон тайёр аст. Чаро намехӯред ва наменӯшед?!” Ҳарчанд Иброҳим (а) сухан мегуфт ва бутҳоро ба хӯрдану нӯшидан таклиф мекард, аммо онҳо хомӯш буданд. Зеро он бутҳо аз санг сохта шуда ва гап задан наметавонистанд. Иброҳим (а) боз такрор кард: "Шуморо чӣ шудааст, ки гап намезанед?!" Аммо бутон ҳамоно хомӯш буданд ва гап намезаданд. Дар ҳамин ҳолат Иброҳим (а) аз хомӯшии бутҳо ба ғазаб омад ва табари калонеро гирифту ба шикастани онҳо сар кард. Вай ҳамаи бутҳоро шикаст, магар як бути калонро боқӣ гузошт ва табарро бар гарданаш овезон кард
НАСИҲАТИ ИБРОҲИМ ЪАЛАЙҲИ-С-САЛОМ БА ПАДАРАШ ОЗАР
Иброҳим (а) доим падарашро насиҳат карда мегуфт: “Эй Падарҷон! Чаро ин бутҳоро мепарастед?! Эй Падарҷон! Чаро назди ин бутҳо саҷда мекунед?! Эй Падарҷон! Чаро ҳоҷатҳоятонро аз ин бутҳо мепурсед?! Охир, ин бутҳо гап задан ва гӯш кардан наметавонанд-ку! Охир, инҳо зарар ва фоида расонидан наметавонанд-ку! Эй Падарҷон! Чаро назди ин бутҳо таом мегузоред?! Охир, онҳо хӯрдан ва нӯшидан наметавонанд-ку!” Озар падари Иброҳим (а) аз ин суханони фарзандаш ба ғазаб меомад, аммо ҳақ будани онро намефаҳмид. Иброҳим (а) ҳамчунин ҳамдеҳагонашро насиҳат мекард, лекин онҳо ҳам аз суханони Иброҳим(а) қаҳрашон меомад ва ҳақ будани онро намефаҳмиданд. Як рӯз Иброҳим (а) худ ба худ гуфт, акнун ман ин бутҳоро бо дастони худам мешиканам, ана баъд ин мардум арзандаи парастиш набудани бутҳоро мефаҳманд.
Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Дунё