Олами Афсонаҳо
Афсонаҳо ва шеърҳо ба кӯдакон некӣ, дӯстӣ, ҳурмати калонсолон ва ростгӯиро меомӯзонанд.
ҲИКОЯИ ПАНДОМЕЗ
Муаллиме нақл мекунад: Дар мактаби ибтидоӣ дарс медодам. Муддате буд, бачаҳоро барои як маҳфиле омода мекардам. Падару модарашро ҳам даъват карда будам. Бо бачаҳо чандин маротиба тамрин кардем. Ҳама хуб буд. Маҳфил шуруъ шуд. Ногаҳон духтаре аз ҷамъ ҷудо шуду ба ҷойи хондани суруди якҷо ба ҳаракатҳои ҳархела шуруъ кард. Дасту по меҷунбонд ва худашро ақибу пеш мебурд ва ҳаракатҳои аҷибе анҷом медод. Дигар бачаҳо ҳам сурудро мехонданд ва ҳам механдиданд. Каме монда буд, ки ба хотири хандаашон ҳама он чизе, ки омӯзонда будам, барбод равад. Ба худ гуфтам: Чаро ин духтар чунин мекунад? Чаро аз рафтораш шарм намедорад? Ин ки қаблан дар мактаб духтари заранг ва оқила буд. Намунаи хубе дар байни бачаҳо буд. Рафтам рӯ ба рӯяш ва ба сӯяш ишора кардам. Гӯё маро нафаҳмид. Ҳамон қадар асабониям кард, ки ҳатто, оби даҳонамро наметавонистам қурт диҳам. Ба зӯр худамро идора мекардам ва оромона пешаш рафтам. Аммо ӯ дуртар рафту ҳамоно чунин нағмаҳояшро идома медод. Саҳна пур аз одам буд, ҳама механдиданд. Нигоҳам ба мудири мактаб афтод, рангаш иваз шуда буд. Аз асабоният ва шарм аз сару рӯяш арақ мерехт. Аз ҷояш бархост ва ба наздам омад, сарашро наздик овард ва бо ғазаб гуфт: - Чаро ин духтар чунин мекунад? Ман ҷавобе надоштам. Модари духтар дар канорам буд. Ба тамом механдид ва пештар рафта, кафкӯбӣ мекард. Духтарак ҳам бо ташвиқи модар гармтар аз пештар шуда буд. Ҳамин ки суруд тамом шуд, бо қаҳр ба саҳна рафтаму бозуи духтарро гирифтам ва гуфтам: -Чаро ин коро кардӣ? Чаро бо рафиқонат суруд нахондӣ? Духтарак ҷавоб дод: -Охир модарам инҷост, барои модарам ин корро мекунам! Ман, ки сахт ғазабнок будам, гуфтам: -Охир намебинӣ, ҳама мисли ту падару модарҳояшон инҷост? Чаро онҳо чунин накарданд ва худро мисли ту шарманда насохтанд? Дидам, ки дар чашмонаш ашк пайдо шуд ва гуфт: -Муаллим, сабр кунед, бигзор, модарам хабардор нашаванд. Модари ман мисли дигар модарҳо нестанд. Модари ман кар ва лол аст. Намешунавад ва ман бо ҳаракатҳоям шодӣ ва калимоти зебои сурудро барояш мефаҳмондам, то ӯ ҳам мисли ҳама модарон шодиро ҳис кунад, ин кори ман рақсу пойкӯбӣ набуд, ин забони ишора аст, забони кару лолҳо. Ҳамин ки ин суханонро гуфт, мисле, ки зонуҳоям карахт шуд. Худамро дошта натвонистам. Духтаракро дар оғӯш гирифта, дар ҳоле, ки ашкам мерехт, ба ӯ таҳсин гуфтам: - Офарин, духтарҷон! Ту беҳтарини ин саҳна будӣ. Модараш, ки дар як кунҷи саҳна менишаст, аз шодӣ дар куртааш намеғунҷид. Як лаҳза ҳама хомӯш монд. Ба гӯши ҳамдигар гап мезаданд ва сипас, ҳама кафкӯбӣ карданд. Чун ҳама аз вазъ огоҳ шуданд, мисли ман зудқазоваткардаҳо ба гиря даромаданд. Аз ҳама ҷолибтар ин ки мудир омада, унвони донишомӯзи намунавиро ба ӯ тақдим намуд. Духтарак дасти модарашро гирифту пеш-пеши модараш ҷасту хез мекард, то модарашро шод кунад. Дарси ин ҳикоя ин аст, ки зуд асабонӣ нашавем. Сабр дошта бошем ва барвақт қазоват накунем! Аз "Маърифати омӯзгор"
Ҳазор гумбаз
Дар замонҳои хеле қадим, дар биёбони васеъ шаҳри хурде буд. Он ҷо мардум бо меҳнат зиндагӣ мекарданд, вале рӯзе шоҳи шаҳр гуфт: — Ман мехоҳам, ки шаҳри мо зеботарин дар ҷаҳон шавад! Ӯ устоҳо ва меъморони беҳтаринро даъват кард. Онҳо бо хишти хом ва гил масҷид, мадраса, хона ва қалъа сохтанд. Вақте ки кор ба поён расид, дар рӯйи осмон садҳо гумбаз мисли тулӯи офтоб медурахшиданд. Рӯзе яке аз мусофирон аз дур ба шаҳр нигарист ва гуфт: — Ин чӣ зебоӣ аст! Аз дур мисли садҳо офтоб медурахшад! Мардум гуфтанд: — Ин Хива аст — шаҳри ҳазор гумбаз! Аз ҳамон вақт то имрӯз Хива бо гумбазҳои кабуду сабз, масҷиду мадрасаҳои куҳан ва роҳҳои хомаш машҳур аст. Ҳар як гумбази он нишонаи дониш, имон ва ҳунари мардумаш мебошад. Гумбази зебо аз хишт сохта мешавад, вале шаҳри ҳақиқӣ бо дониш, меҳнат ва ягонагӣ бунёд меёбад.
РИВОЯТ ДАР БОРАИ ШАҲРИ БУХОРО
Гӯянд, ки дар замонҳои бисёр қадим, дар водии Зарафшон танҳо биёбони паҳновар буд. Рӯзе корвони савдогарон аз ин ҷо мегузашт. Онҳо аз ташнагӣ ва хастагӣ монда буданд. Ногаҳ яке аз онҳо дид, ки гӯшае сабзу обод аст ва об аз зери замин мешорад. Сардори корвон гуфт: «Ин макон баракат дорад. Дар ин ҷо метавон шаҳр сохт, то ҳар раҳгузар аз ташнагӣ наҷот ёбад.» Онҳо чоҳ кофтанд ва деҳае сохтанд. Ба гуфтаи ривоят, номи аввалини он деҳа “Бухоро” аз калимаи “вихора” гирифта шудааст, ки дар забони бостон маънои макон ё маъбади муқаддас дорад. Солҳо гузаштанд, ва аз ин деҳа шаҳре бузург ба миён омад. Бухоро ба маркази тиҷорат, илм ва фарҳанг табдил ёфт. Дар замони Сомониён, вақте Исмоили Сомонӣ бар тахт нишаст, Бухоро мисли офтоби пурҷило шукуфт. Мадрасаҳо, китобхонаҳо ва бозорҳои серодам сохтанд. Ҳама мегуфтанд: «Агар дар Шарқ макони дониш ва одоб ҷӯӣ — он Бухоро аст.» Гӯянд, шабҳо чароғи масҷидҳо ва мадрасаҳои Бухоро чунон равшан буданд, ки мусофирон ҳанӯз аз масофаи дур нурро мебинанд ва медонистанд — наздик ба Бухоро шудаанд.
ҚИМАТИ ЗАБОНИ МОДАРӢ
Рӯзе подшоҳе аз вазираш пурсид: — Чӣ чиз дар дунё аз ҳама қиматтар аст? Вазир гуфт: — Эй подшоҳ, бисёр чизҳо арзиш доранд: тилло, гавҳар, илму дониш… Вале агар иҷозат диҳӣ, ман ҷавоби беҳтарро аз як деҳқони одӣ мешунавам. Подшоҳ розӣ шуд. Вазир ба деҳа рафт ва ба деҳқон савол дод. Деҳқон гуфт: — Барои ман аз ҳама қимат — забони модарӣ аст. Вазир ҳайрон пурсид: — Чаро? Деҳқон бо табассум ҷавоб дод: — Зеро бо ҳамин забон аввалин калимаи “модар” гуфтам. Бо ҳамин забон дуо кардан, дӯст доштан ва шукр гуфтанро ёд гирифтам. Агар забони модариро фаромӯш кунам, гӯё решаҳои худро аз даст медиҳам. Вазир сухани деҳқонро ба подшоҳ расонд. Подшоҳ ором гуфт: — Ҳақ аст. Касе, ки забони модариашро пос дорад, миллаташро пос медорад. Панд: забони модарӣ ганҷи бебаҳоест, ки решаи ҳувият ва ифтихори ҳар инсон аст.
Бузургтарин ганҷина
Рӯзе як донишманд аз шогирдонаш пурсид: – Ба андешаи шумо, бузургтарин ганҷина барои инсон кадом аст? Яке гуфт: молу сарват, дигаре гуфт: саломатӣ, сеюм гуфт: дӯстон ва ёрон. Донишманд гуфт: – Ҳамаи инҳо неъмат аст, вале ганҷинаи аслӣ забони модарӣ мебошад. Сипас ӯ ривояте овард: Дар як деҳа писаре буд, ки аз кӯдакӣ ба забони модариаш сухан мегуфт. Вақте барои таҳсил ба шаҳре дур рафт, дӯстонаш аз ӯ хостанд, ки забони худро фаромӯш кунад ва танҳо бо забони дигар ҳарф занад. Аммо писар ҳаргиз розӣ нашуд. Солҳо пас, чун донишманду соҳибэътибор баргашт, мардум аз ӯ пурсиданд: – Чӣ чиз туро муваффақ гардонд? Ӯ ҷавоб дод: – Ман решаҳои худро бо забони модарӣ нигоҳ доштам. Чун дарахт бех дошта бошад, ба осмон мерасад. Агар забонро фаромӯш кунам, решаамро буридаам. Панд: Забони модарӣ пояи ҳастии миллат аст. Ҳар кӣ забони модариашро пос медорад, худшиносӣ ва фарҳанги худро зинда нигоҳ медорад.
Одами хирадманд ва се савол
Боре шогирде ба назди устоди хирадмандаш бо се савол омад: — Устод, қиматтарин чиз дар дунё чист? — Бузургтарин талафот чист? — Ва роҳи дурусттарин кадом аст? Ҳаким табассум карда гуфт: — Аз ҳама қиматтарин ин вақт аст. Мо онро бо пул харида наметавонем ва бозпас гирифта наметавонем. Ҳар як нафас бебаҳост. — Бузургтарин талафот аз даст додани боварист. Барқарор кардани он хеле душвор аст. — Роҳи аз ҳама дуруст — роҳи ҳалол ва меҳнат аст. Он метавонад баъзан тӯлонӣ ва душвор бошад, аммо дар охир он ҳамеша ба муваффақият оварда мерасонад. Шогирд сар ҷунбонд ва аз ҳамон рӯз саркарда ба қадр кардани вақт, ба нигоҳ доштани боварӣ ва аз меҳнат натарсиданро ёд гирифт.
Адаб
Гуфтаанд, як шогирд назди устодаш омад ва гуфт: — Эй устод, ман бисёр китоб хондам, илм омӯхтам, вале дар миёни мардум ҳанӯз эҳтиром надорам. Сабаб чист? Устод табассум карда гуфт: — Эй фарзанд, илм бе адаб монанди шамшер бе дастак аст: ҳар касе бигирад, худро захмӣ мекунад. Агар мехоҳӣ, ки илм ба дилҳо роҳ ёбад, аввал худро бо адаб биоро. Он гоҳ шогирд пурсид: — Пас адаб чист? Устод ҷавоб дод: — Адаб он аст, ки хурдонро меҳрубонӣ кунӣ, бузургонро эҳтиром намоӣ, суханро бо ҳикмат бигӯӣ ва дигаронро бо кори нек шод гардонӣ. Аз он рӯз шогирд илму адабро ҳамроҳ кард ва мардум ӯро на танҳо донишманд, балки инсони соҳибахлоқ низ медонистанд. Панд: Илм бидуни адаб беарзиш аст, аммо адаб бидуни илм ҳам инсонро дар миёни мардум дӯстдоштанӣ мегардонад.
РИВОЯТ ДАР БОРАИ ОДАМИГАРӢ
Мегӯянд, ки дар замони қадим ду ҳамсоя зиндагӣ мекарданд: яке марди доро, дигаре марди камбағал. Марди доро ҳамеша ба сарват ва мансабаш ифтихор мекард, вале ба дигарон дастгирӣ намекард. Марди камбағал бошад, ҳарчанд рӯзгори вазнин дошт, аммо дилу нияти соф ва дасту дили кушода дошт. Як рӯз қаҳтӣ фаро расид. Халқ аз набудани ғизо ранҷ мекашид. Марди сарватманд анборҳои пур аз ғалла ва ғизо дошт, вале ба ҳеҷ кас чизе намедод. Марди камбағал бошад, охирин нонеро, ки дошт, бо кӯдаки ятиме, ки дар роҳ дид, тақсим кард. Хабар ба подшоҳ расид. Подшоҳ ҳарду мардро ба ҳузур хонд ва гуфт: — Ман мехоҳам бидонам, ки кӣ аз шумо одамигарӣ ва инсони ҳақиқӣ дорад. Марди сарватманд бо кибр гуфт: — Ман дороиямро бо меҳнат ба даст овардаам ва онро нигоҳ медорам. Марди камбағал бо оромӣ ҷавоб дод: — Одамигарӣ дар дороӣ нест, балки дар он аст, ки ту бо ҳамдардӣ ва саховат дили дигареро шод гардонӣ. Подшоҳ аз ҷавоби марди камбағал хурсанд шуда, гуфт: — Сарват мегузарад, мансаб нопойдор аст, вале одамигарӣ ҳамеша дар дилҳо боқӣ мемонад. Аз ҳамон рӯз мардум ба марди камбағал эҳтироми бузург мекарданд ва номи ӯро ҳамчун намунаи одамигарӣ ёд менамуданд. Панд: Одамигарӣ дар кӯмак ба дигарон, дилсӯзӣ ва ҳамдардист, на дар сарват ва мансаб.
АФСОНАИ «ҲАФТ ХАЗИНА»
Замоне дар як деҳа писарбачае ба номи Сино зиндагӣ мекард. Ӯ орзу дошт, ки ганҷи бузургеро пайдо кунад. Як рӯз пирамарде ба ӯ гуфт: – Эй фарзанд, ганҷҳо дар табиатанд. Агар ҳафт хазинаро пайдо кунӣ, хушбахт мешавӣ. Сино роҳ ба роҳ шуд... 1. Хазинаи аввал – Об Ӯ ба рӯдхона расид. Об ба ӯ гуфт: – Ман ташнагии одамонро мешиканам. Маро тоза нигоҳ дор, зеро бе ман зиндагӣ намешавад. 2. Хазинаи дувум – Ҳаво Боди нарм вазид ва гуфт: – Ман нафаси ту ҳастам. Агар маро ифлос кунӣ, худат тангӣ мекашӣ. 3. Хазинаи сеюм – Офтоб Офтоб нур бар рӯи Сино рехт ва гуфт: – Ман ба ҳама гармӣ мебахшам. Бе ман на гандум мерӯяд ва на ҷаҳон равшан мешавад. 4. Хазинаи чорум – Замин Сино ба замини сабз расид. Замин гуфт: – Ман модари ҳамаи шумо ҳастам. Сабр кунӣ, ба ту ҳосил медиҳам. 5. Хазинаи панҷум – Гиёҳ Гиёҳи сабзе аз хок баромада гуфт: – Ман бо қуввати худ гуруснагӣ ва бемории шуморо дафъ мекунам. Ман рамзи умедам. 6. Хазинаи шашум – Асал Занбури асал ба ӯ як қатра асал дод ва гуфт: – Ширинии зиндагӣ дар заҳмат аст. Ҳар қатра асал меваи сабру меҳнати ман аст. 7. Хазинаи ҳафтум – Мурғ Мурғе ба осмон парид ва гуфт: – Ман озодиро меомӯзам. Рӯҳи инсон низ бояд поку озод бошад. Сино ҳамаи хазинаҳоро ҷамъ кард. Ба пирамард баргашта гуфт: – Ман ганҷи тилло наёфтам, вале ҳафт ганҷи бузургро дарёфтам: об, ҳаво, офтоб, замин, гиёҳ, асал ва мурғ. Пирамард хандид: – Ҳамин аст ганҷи ҳақиқӣ, фарзанд. Агар онҳоро дӯст дорӣ ва нигоҳ дорӣ, ҳамеша хушбахт мешавӣ. Панд: Ганҷи ҳақиқӣ дар табиат аст ва касе, ки онро ҳифз мекунад, зиндагии ширин ва хушбахт меёбад.
КАЙҲОННАВАРДИ ХУРДАКАК
Он шаб Амин хеле хастаҳол буд. Ӯ ба ҷойгаҳаш рафт ва зуд хобаш бурд. Амин дар хоб табассум мекард. Ӯ хоб медид, ки кайҳоннавард шудааст: як кайҳоннаварди хурд – бо либоси сабз ва як кулоҳи сафед. Ӯ дар осмон парвоз мекард. Наздики абрҳо, наздики парандаҳо. Кайҳоннаварди хурдакак мехост тамоми дунёро бигардад. Ӯ аз болои кӯҳҳо, ҷангалҳо, дарёҳо ва шаҳрҳо парвоз кард. Парвоз дар осмон хеле зебо буд. Кайҳоннаварди хурдакак ба болои абрҳо рафт. Ӯ ба кураи Замин нигоҳ кард. Кураи Замин хеле хурд буд: мисли тӯби кабуд ранг. Сипас, кайҳоннаварди хурдакаки мо ба сӯйи кураи Моҳ рафт. Моҳ мисли Замин гирд ва аз Замин хурдтар буд: мисли тӯби сафеди бисёр хурд. Кайҳоннаварди ҷасур ба сӯйи Офтоб сафар кард. Офтоб хеле гарм буд. Нури он хеле зиёд буд. Офтоб аз кураи Замин хеле бузургтар буд: мисли як тӯби зарди калон. Кайҳоннаварди хурдакак ба сӯйи ситораҳо парвоз кард. Ситораҳо мисли Офтоб нуронӣ буданд. Онҳо хеле зиёд ва аз кураи Замин хеле дур буданд. Кайҳоннаварди хурдакак мехост ба охири осмон бирасад. Ӯ рӯзҳову шабҳо парвоз кард. Ӯ аз кураи Замин хеле дур шуда буд, вале кайҳоннаварди хурдакак натавонист ба охири осмон бирасад. Модари Амин ба хона даромад. Ӯ Аминро бедор кард. Амин ба осмони кабуд нигоҳе кард. Ӯ ба худаш гуфт: «Ба ростӣ, осмон чӣ қадар бузург аст!» Дориюши Содиқӣ ва Фотимаи Надофӣ
ГАП БАЙНИ ХУДАМОН МОНАД…
Меҳрубон қуттии қаламҳои рангаро гирифту ба долон баромад. Каме торик буд. Чароғро равшан кард. Ба худ гуфт, ки модараш аз бозор меояду қоил мешавад. Ба духтараш офарин мегӯяд, сарашро сила мекунад, аз рухсораҳояш мебӯсад. Ҳамсояҳоро садо мекунаду ҳунари Меҳрубонҷонро бо ифтихор намоиш медиҳад. Аз қуттӣ қалами сиёҳро баровард. «Танаи дарахт сиёҳ-ку, ранги сиёҳ даркор. Меҳрубон дар танаи сафеди девори долон дарахти сершоху барг ва гулафшонро кашиданист. … Баробари ба танаи девор наздик бурдани қалам нӯгаш баногоҳ шикаст. Димоғи Меҳрубон сӯхт. Қаламро ба кунҷи хона ҳаво дод. Фикр кард, фикр кард, баъд қалами сабзро аз қуттӣ берун кашид. «Танаи дарахт сабз мешавад», – гуфт худ ба худ. Ин дафъа ҳам нӯги қалам шикаст. Меҳрубон аз алам рӯйи пойандози долон нишаст ва қариб буд, ки гиряро сар диҳад. Аммо фикри дигаре ба хаёлаш омаду аз ҷо бархост: «Ҳеч гап не, бо қалами сурх кашидан мегирам. Очам, ки омаданд, қаламҳоро тез мекунанд, баъд шоху баргу танаро мекашам». Қалами сурхро ба девори сафед наздик бурд, бо эҳтиёт наздик бурд. Ногоҳ қалам ба гап даромад: – Меҳрубонҷон, маро ба девор нарасон, ки нӯгам мешиканад! Меҳрубон даставвал ҳайрон шуд. Магар қалам ҳам гап мезанад? Баъд ба ёдаш омад, ки дар филмҳои тасвирӣ ҳама чиз гап мезанад. Чаро қалами ӯ гап назанад? Далер шуду пурсид: – Чӣ кор кунам, ки нӯги қалам нашиканад? Қалами сурх қоматашро рост гирифту гуфт: «Барои он ки нӯги қалам нашиканад, ба танаи девори сафед нарасон. Агар дар варақи сафед расм кашӣ, намешиканад». Аз гӯшаи долон садои гиря баланд шуд. Меҳрубон дид, ки қаламҳои сиёҳу сабзи нӯгшикаста мегирянд. – Моро шикаста ҳайф кардӣ. Девор ҷойи расмкашӣ нест. Дили Меҳрубон сӯхт. Қаламҳоро аз замин бардошт ва ба даруни қуттӣ ҷо кард. Дид, ки девори сафед забон бароварда мегӯяд: – Ташаккур, Меҳрубонҷон! Агар дар танаи ман расм мекашидӣ, чиркин мешудам. Боз модари бечораат азоб кашида маро сафед мекард. Ҳамин вақт модараш дарро кӯфт. Меҳрубон, пеш аз он ки дарро кушояд, ба қаламҳои ранга ва девори сафед гуфт: Гап байни худамон монад.
НАСИҲАТИ БИБӢ
Модарам аз пеши дарвоза садо кард: – Шербой, ҳой Шербой! Зуд биё! Бибиат омаданд, санбӯсаи алафӣ оварданд. Бибиҷонам барои ман фақат санбӯсаи алафӣ меоранд. Медонанд, ки ман дӯсташ медорам. Аз дар даромадаму бӯйи иштиҳоовари санбӯса ба димоғам зад. Санбӯса куҷост? – Дастатро шӯй! – гуфтанд бибиам аз пешониам бӯсида, баъд ҳамроҳ санбӯса мехӯрем. Саросема худро ба тарафи дастшӯяк кашидам. Дастамро тар кардаму баргаштам. Бибиам гуфтанд: – Бибиат садқа! Дастро камаш се бор об гардондан даркор! Боз ба тарафи дастшӯяк давидам, дастамро се бор об гардондаму афшонда- афшонда омадам ва хостам нишинам. Бибиам гуфтанд: – Ҷони бибӣ! Дасти тарро афшондан мумкин нест! Ноилоҷ рафтаму ба дастам собун задам, се маротибаи дигар шустам. Бо дастмол пок кардам. Баъд ба сари дастархон нишастам. – Офарин, бачаякам, – гуфтанд бибиам, – ин насиҳати маро фаромӯш накун!
ЧОРРОҲА ВА НАМУДҲОИ ОН
Чунонки шумо аз дарсҳои гузашта медонед, ҷойи ҳамдигарро бурида гузаштани роҳҳоро чорроҳа меноманд. Чорроҳаҳо «+» монанд, «У» монанд ва «Т» монанд мешаванд. Чунонки дар расми зерин мебинед, роҳҳо якдигарро дар як сатҳ мебуранд ва ин чорроҳаи чортарафа ё ҷамъмонанд аст. Дар чорроҳаи «Т» монанд ду роҳ бо ҳам ба шакли «Т» пайваст мешавад. Ин гуна чорроҳаро чорроҳаи сетарафа меноманд. Дар чорроҳа аз ҳар тараф автомобилҳо бонавбат ҳаракат мекунанд. Он ҷойи аз ҳама хавфнок ба ҳисоб меравад. Дар чорроҳаи танзимшаванда ҳаракати нақлиёт ва пиёдагардон бо чароғи роҳнамо ё аз тарафи нозири роҳ танзим карда мешавад. Ронандагон ва пиёдагардон бояд дар чорроҳа хеле бодиққат бошанд ва мувофиқи ишораҳои чароғи роҳнамо ё нозири роҳ амал намоянд. Бинобар ин, чорроҳаро танҳо аз гузаргоҳи пиёдагард ҳангоми фурўзон будани ранги сабзи чароғи роҳнамо гузаштан лозим аст! Дар чорроҳаҳое, ки ҳаракати нақлиёт ва пиёдагардон бо чароғи роҳнамо танзим карда намешавад, пиёдагардон чӣ тавр бояд роҳро гузаранд? Пеш аз гузаштан дар канори гузаргоҳи пиёдагард истода, ба тарафи чап ва рост бояд нигарист. Интизор шавед, ки ҳамаи мошинҳои наздикомадаистода гузашта раванд. Онгоҳ зуд-зуд қадам зада роҳро гузаштан лозим аст. Ҳаргиз роҳро давида гузаштан мумкин нест. Ҳамеша ҳангоми гузаштани қисми аввали роҳ нигаристан ба тарафи чап ва аз қисми дуюми роҳ нигаристан ба тарафи рости роҳро фаромўш накунед.
ҚОИДАҲОИ АСОСИИ РАФТОРИ БЕХАТАР ДАР КЎЧАВУ РОҲҲО
Бачаҳои азиз! Ҳамин ки шумо аз хона ба роҳ мебароед, пиёдагард ҳастед, вақте ки ба нақлиёти мусофиркаш мешинед, мусофир ҳисоб меёбед. Мусофирон ҳангоми сафар тасмаҳои бехатарии дар нақлиёт бударо бояд банданд. Ба нақлиёт савор шудан ва аз он фуромаданро аз тарафи пиёдараҳа ё канори роҳ баъди пурра бозистодани воситаи нақлиёт анҷом диҳанд. Мусофирон набояд диққати ронандаро ҳангоми ҳаракат ба сўйи дигар кашанд, даст ё сари худро аз тирезаҳои воситаи нақлиёт ҳангоми ҳаракат ба берун бароранд, зеро ин гуна амалҳо хеле хавфнок буда, боиси сар задани ҳодисаҳои нохуш мегарданд. Барои он ки кўчаву роҳро бе хавфу хатар гузаред, бояд ҳатман чунин талаботи ҳаракатро иҷро кунед: – роҳро танҳо дар ҷойҳои муайяншуда: – гузаргоҳҳои пиёдагард, гузаргоҳҳои зеризаминӣ ва рўйизаминӣ ва дар сурати мавҷуд набудани онҳо аз ҷойҳое, кироҳ аз ҳар ду тараф хуб дида мешавад, гузаред; – аз пеши автомобили наздикомада давида нагузаред; – аз паси монеаҳои канори роҳ яку якбора ба қисми автомобилгарди роҳ набароед; – дар ҷойҳое, ки барои пиёдагардон чароғи роҳнамо вуҷуд дорад, кўчаро ҳангоми фурўзон будани ранги сабзи он гузаред; – ҳеҷ гоҳ дар қисмати роҳи автомобилгард бозӣ накунед. Агар ин талаботро ба ҷо оред, ҳеҷ гоҳ дар роҳ ба фалокат дучор намешавед. Дар акси ҳол рух додани фалокат ногузир аст. Мутаассифона, баъзе бачаҳо аз назди нақлиёти наздикомадаистода давида гузаштанро қаҳрамонӣ меҳисобанд ва намедонанд, ки нақлиётро яку якбора боздоштан ғайриимкон аст. Мошин дар як сония, яъне дар як мижа задан, тақрибан 12-15 метрро тай менамояд, аммо пиёдагард дар ин муддат (вақт) ҳамагӣ 1-2 метрро тай мекунад. Агар шумо роҳро аз ҷойҳое, ки барои пиёдагардон манъ аст, гузаред, он гоҳ рух додани фалокат аз эҳтимол дур нест.
БАРГҲОИ КАБУД
Зарина ду қалами сабз дошту Ҳамида ягонто надошт. Ҳамида аз Зарина хоҳиш кард: – Зарина, ба ман як қалами сабзатро лутфан бидеҳ. Ҳамида ҷавоб дод: – Аввал аз модарам пурсам. Рӯзи дигар ҳар ду духтарак ба мактаб омаданд. Ҳамида аз Зарина пурсид: – Модарат ба ту иҷозат дод? Зарина оҳе кашида гуфт: – Модарам-ку иҷозат дод, аммо бародарамро напурсидам. – Хайр, бародаратро ҳам пурс, – гуфт Ҳамида. Зарина рӯзи дигар ба мактаб омад. – Бародарат иҷозат дод? – пурсид Ҳамида. – Бародарам иҷозат дод, аммо метарсам, ту қаламамро мешиканӣ. Ман онро эҳтиёт мекунам, – гуфт Ҳамида. – Нигоҳ кун, – гуфт Зарина, – онро тез накун, сахт зер накун, бо дандонҳоят нахой! Бисёр расм накаш! – Ман, – гуфт Ҳамида, – танҳо баргҳои дарахт ва алафҳоро ранг мекунам. – Ин хеле зиёд аст, – абруяшро чин ва рӯяшро турш карда гуфт Зарина. Ҳамида ин ҳолро дида, аз пеши Зарина рафт. Қаламро нагирифт. Зарина ҳайрон шуд ва аз паси вай давида гуфт: – Чӣ шуд? Гир! – Даркор нест! – ҷавоб дод Ҳамида. Дар дарс омӯзгор аз ӯ пурсид: – Ҳамида, чаро баргҳои дарахти ту кабуданд? – Қалами сабз надоштам. – Аз дугонаат напурсидӣ? Ҳамида хомӯш истод. Зарина суп-сурх шуда, гуфт: – Ман ба ӯ қаламро додам, аммо ӯ нагирифт. Омӯзгор ба ҳардуи онҳо нигоҳ карда гуфт: – Бояд қаламро тарзе медодӣ, ки гирифтан мумкин бошад.
ҚАЛАМИ СУРХ
Вазифа дар хона кашидани расми лола буд. Вале Ҳотам қалами сурх надошт. Дирӯз хоҳарчааш қалами ӯро гирифтаасту гум кардааст. Ҷӯраҳои Ҳотам дар саҳни ҳавлӣ бозӣ мекарданд. Ҳотам барои қалам ба назди онҳо баромад. – Ман қаламамро медодаму … вале худам вазифаро иҷро накардам, – гуфт Умед. – Қалами ман кӯтоҳ шудааст, ана ҳамин қадар, – ними ангушти ишораташро нишон дода гуфт Баҳодур. – Қаламро ба ҳар кас додаму хӯрда шуд. Акнун ба ҳеч кас намедиҳам. Тамом шавад, худам бо чӣ расм мекашам? – Ман қаламро дода наметавонам, модарам ҷанг мекунанд, – бо сари хам ба гап ҳамроҳ ҳуд Шодмон. – Мегӯянд, ки агар ба ҳар кас диҳӣ, барнамегардонанд. Ҳотам аз гапу кори ҷӯраҳо малул шуд. Дар ин миён Давлатмурод қалампурсии ҷӯраашро шунида, ноаён сӯйи хонаашон шитофт. Баҳодур ба Ҳотам, ки озурдахотир истода буд, гуфт: – Ҷӯраи нағзатро дидӣ? – Аз ман қалам напурсад гуфта, ба хонаашон гурехт. – Ҳа, вай бачаи сахт аст, – гуфт Умед ҳам. Ягон чизашро ба ягон кас намедиҳад! – Вай… Вай… – омадани Давлатмуродро дида, гапи Шодмон дар даҳонаш монд. Дигарон ҳама хомӯш шуданд. Ҳама гӯё ба даҳон об гирифта буданд. Давлатмурод омада, қаламчаи сурхро ба Ҳотам дароз кард. Ӯ қалами худро ду тақсим карда, нимашро ба ҷӯрааш оварда буд.
САИД ВА САЙФИДДИН
Сайфиддин ва Саид ном ду бародар буданд, ки ҳар ду дар як мактаб мехонданд. Сайфиддин ҳамеша чизҳои худро парешон мекард. Рӯзе дафтари худро бепарвоёна ба рӯйи хона партофта буд. Саид дафтари бародари худро сиёҳ кард. Пагоҳӣ Сайфиддин ба мактаб рафт. Муаллим дафтари ӯро айбнок дида ҷазо дод. Шабона Сайфиддин ба модари худ аз Саид шикоят карда гуфт: Ба сабаби бадкирдории ӯ ман ҷазо дидам, бисёр хиҷолат кашидам. Модар гуфт: – Дар ин кор бародарат гунаҳкор нест, балки худат гунаҳкорӣ. Чаро ки ту ҳамеша чизҳои худро парешон мекунӣ ва саришта наменамоӣ! Агар дафтару китоб ва дигар асбоби мактабро ба дасти худ саришта кунӣ, касе ба чизи ту халал расонида наметавонад. Масал аст, ки «Чизи худро эҳтиёт кун, ҳамсояатро дузд магир!» Садриддин Айнӣ
УҲДАДОРИИ ПИЁДАГАРДОН
Бачаҳои азиз, пеш аз ҳама мо бояд донем, ки пиёдагард кист? Пиёдагард шахсест, ки дар роҳ пиёда роҳ мегардад. Ҳамчунин касоне, ки бо аробачаҳои маъюбии бемуҳаррик, чана, аробачаи бачагона ҳаракат мекунанд, пиёдагард ҳисоб меёбанд. Пиёдагардон иштирокчии ҳаракат дар роҳ ҳисоб меёбанд. Онҳо бояд қоидаҳои ҳаракат дар роҳро донанд ва ҳангоми ҳаракат дар роҳ ба он риоя кунанд. Пиёдагардон қисми мошингарди роҳро бояд аз гузаргоҳи пиёдагард, аз ҷумла гузаргоҳи зеризаминӣ ва рўйизаминӣ, ҳангоми мавҷуд набудани чунин гузаргоҳҳо бо хати пиёдагард ё канори роҳ гузаранд. Дар ҷойҳое, ки ҳаракат бо чароғи роҳнамо ё аз тарафи нозири роҳ танзим карда мешавад, пиёдагардон бояд мувофиқи ишораҳои чароғи роҳнамо ё ишораҳои нозири роҳ амал намоянд. Пиёдагардон набояд ба ҳаракати воситаҳои нақлиёт ҳалал расонанд ё монеа эҷод кунанд. Ҳангоми наздикшавии мошинҳое, ки сигнали махсуси овозиашонро ба кор андохтаанд, аз қабили мошинҳои ёрии таъҷилӣ, сўхторхомўшкунӣ ва ғайра, пиёдагардон бояд аз гузаштан худдорӣ намуда, аввал ба ин воситаҳои нақлиёт роҳ диҳанд. Пиёдагардон ҳангоми ҳаракат дар пайраҳаи пиёдагард бояд аз канори рости пайраҳа ҳаракат кунанд, то ки ба ҳаракати пиёдагардони самти муқобил халал нарасонанд. Берун аз маҳалли аҳолинишин пиёдагардон ҳангоми ҳаракат аз канори роҳ бояд рў ба рўйи самти ҳаракати воситаҳои нақлиёт ҳаракат кунанд. Дар ин ҳолат ронанда пиёдагардро ва пиёдагард автомобилро, ки аз рўбарўяш меояд, хуб дида метавонад. Ҳаракати гурўҳҳои муташаккили пиёдагардон бо қисми автомобилгарди роҳ танҳо бо самти ҳаракати воситаҳои нақлиёт аз тарафи рост ва на зиёдтар аз чор нафар дар як қатор иҷозат дода мешавад. Аз тарафи пеш ва ақиби гурўҳ бояд мушойиаткунандагон бо байрақчаҳои сурх, дар торикӣ ва шароити дидашавандагии маҳдуд бо фонусҳои фурўзон ҳаракат намоянд. Бачаҳои азиз, риоя намудани чунин қоидаҳо дар роҳ шуморо аз фалокат ва дигар ҳодисаҳои нохуш эмин медорад.
ДАР РОҲИ ОҲАН
Бачаҳои азиз, ҳар як воситаи нақлиёт дар замин, об ва фазо роҳи худро дорад. Роҳи ҳавоӣ барои ҳавопаймо (самолёт), роҳи обӣ барои киштиҳо, роҳи заминӣ барои воситаҳои нақлиёти заминӣ ва роҳи оҳан барои қатораҳо муқаррар шудаанд. Роҳи оҳан аз дохили шаҳрҳо, деҳаҳо гузашта роҳҳоеро, ки дар онҳо воситаҳои нақлиёт ва пиёдагардон ҳаракат мекунанд, бурида мегузарад. Дар роҳҳои оҳан монеаҳо барои пиёдагардон гузошта намешаванд, бинобар ин барои ҳаёти онҳо ин роҳ хавфи калон дорад. Азбаски поезд бисёр вазнин аст ва бо суръати ниҳоят тез ҳаракат мекунад, онро яку якбора боздоштан ғайриимкон аст. Аз ин рў, дар наздикии роҳи оҳан бодиққат ва эҳтиёткор будан лозим аст. Роҳи оҳанро танҳо аз ҷойҳои махсус ҷудокардашуда мегузаранд. Дар ҷойҳои серодам барои гузаштан аз роҳи оҳан кўпрукҳои махсус сохта мешаванд.
ҚОИДАҲОИ ГУЗАШТАН АЗ КЎЧАВУ РОҲҲО
Мувофиқи талаботи қоидаҳои ҳаракат дар роҳ пиёдагардон бояд бо роҳи пиёдагард ҳаракат кунанд, роҳро фақат аз ҷойи муайянкардашуда, яъне аз гузаргоҳи пиёдагард, гузаргоҳи зеризаминӣ ё аз ҷойҳои махсус, ки барои аз роҳ гузаштани пиёдагардон ҷудо шудааст, гузаранд. Дар гузаргоҳҳое, ки ҳаракати нақлиёт ва аз роҳ гузаштани пиёдагардон ба воситаи чароғи роҳнамо танзим карда мешавад, аз роҳ ҳангоми сабз будани чароғи роҳнамо гузаштан лозим аст. Дар хотир доред, ки ҳангоми гузаштан аз роҳ ҳатто дар ҳолати сабз будани чароғи роҳнамо низ бисёр бодиққат бояд бошед. Ба атроф назар кунед, садои мошини наздикшудаистодаро шунавед. Зеро баъзан дар ҳолати зарурӣ ронанда мошинро боздошта наметавонад ва боиси рух додани ҳодисаи нохуш мегардад. Бинобар ин, ҳангоми пурра бозистодани мошинҳо бояд аз гузаргоҳ гузаред. Дар ҳолати набудани гузаргоҳи пиёдагард шумо бояд роҳро аз ҷое гузаред, ки ҳар ду тарафи роҳ хуб дида шавад. Дар чунин маврид роҳро таҳти кунҷи рост гузаштан зарур аст. Чунки масофаи роҳи гузариш кўтоҳтар ва вақти дар роҳ будани шумо камтар мешавад. Дар ин ҳолат бояд аввал ба тарафи чапи роҳ назар карда, дар ҳолати набудани воситаҳои нақлиёт то байни роҳ омада, баъд ба тарафи рост нигаред ва дар ҳолати набудани мошин қисмати боқимондаи роҳро гузаред. Дар ҳолати набудани роҳи пиёдагард шумо бояд аз канори роҳ ҳаракат кунед. Пиёдагардон бояд бо амалҳои нодурусти худ ба ҳаракати мошинҳо (воситаҳои нақлиёт) халал нарасонанд. Дар акси ҳол рух додани фалокат дар роҳ аз эҳтимол дур нест.
Барномасозӣ
Ахбор
Дунё